เราค่อยๆ สูดกลิ่นน้ำหอมจากขวดปริศนาในมือ พลางปิดตา ปิดหู ปิดทุกผัสสะอื่นๆ เพื่อให้จมูกส่งข้อมูลไปสู่สมองอย่างชัดเจนที่สุด น่าฉงนที่น้ำหอมไม่กี่หยดกลับสามารถสร้างโลกเสมือนในความนึกคิดของเราได้ทั้งใบ มันปรุงแต่งผู้หญิงคนหนึ่งขึ้นในความทรงจำ ผู้หญิงที่โอบอ้อมอารีแต่ก็มีเสน่ห์ เธออยู่ในคฤหาสน์โอ่อ่าหลังเก่า ล้อมรอบไปด้วยต้นไม้สูงใหญ่ เธออาจจะกำลังนั่งรออะไรบางอย่างหรือใครสักคน

เมื่อลืมตาขึ้นเราพบว่าตัวเองนั่งอยู่ที่เดิม อยู่บนชั้นสองของคาเฟ่ย่านทองหล่อ เบื้องหน้าเรามีรอยยิ้มของ ต๋อม–ศิริรัตน์ เหล่าทัพ นักปรุงกลิ่นสุดเท่ในชุดยูนิฟอร์มสีดำประจำตัว เธอเป็นเจ้าของ Patchouli.scent.design แบรนด์น้ำหอมที่ทำงานกับกลิ่นในหลายรูปแบบ ตั้งแต่การจัดเวิร์กช็อปปรุงกลิ่นไปจนถึงการออกแบบกลิ่นเฉพาะตัวให้แบรนด์ต่างๆ ตั้งแต่ร้านชาไปจนถึงแบรนด์รถยนต์ BMW

ในช่วงที่รู้สึกถูกรุมล้อมด้วยความเครียดจากหลากหลายปัจจัย เราจึงพยายามขวนขวายหาสิ่งที่ ‘ดีต่อใจ’ มาบำบัดตัวเองมากมาย สุคนธบำบัดหรือการบำบัดด้วยกลิ่น (อโรม่าเทอราพี) ถือเป็นหนึ่งในสิ่งต้นๆ ที่เราเลือกลองด้วยความที่เริ่มต้นได้ง่ายและใกล้ตัว โชคดีที่เราได้รับเชิญมาเปิดประตูเข้าสู่โลกของกลิ่นในเวิร์กช็อปการปรุงน้ำหอมของ Patchouli.scent.design พอดี ซึ่งเอกลักษณ์ของการสอนที่นี้นั้น นอกจากจะสอนให้ใช้จมูกแล้วยังให้ใช้หัวใจในการดมด้วย

วันเวิร์กช็อปต๋อมสอนเราเรื่องความแตกต่างของกลุ่มในกลิ่นแต่ละชนิดจากน้ำมันหอมระเหยหลายสิบขวดที่เรียงรายอยู่บนโต๊ะ เธอขอให้ผู้เข้าร่วมแต่ละคนอธิบายภาพซึ่งโผล่ขึ้นมาในหัวจากกลิ่นที่เพิ่งดมไป เราอดตกใจไม่ได้ที่หลายๆ คนพรรณนาถึง ‘ผู้หญิง’ ในลักษณะที่คล้ายกันโดยไม่ได้นัดหมาย “นี่แหละความน่าอัศจรรย์ของกลิ่น มันทำงานกับความทรงจำของเราที่ยึดโยงอยู่กับมันอย่างรวดเร็ว เร็วกว่าความนึกคิด เกือบจะเป็นสัญชาตญาณ” ต๋อมกล่าวแล้วเฉลยว่ากลิ่นที่เราเพิ่งดมไปคือ Ylang Ylang หรือ กระดังงา 

“พวกเราอาจถูกหล่อหลอมมาด้วยความทรงจำที่คล้ายกันมากกว่าที่คิด”   

ความทรงจำที่ทำให้ปัจจุบันต๋อมใช้ชีวิตอยู่กับกลิ่นหอมคืออะไร สูดเมล็ดกาแฟสักหนึ่งฟอดเพื่อรีเซตประสาทการรับกลิ่น แล้วเชิญรับฟังเรื่องราวจากนักปรุงกลิ่นมืออาชีพได้เลย

คุณเริ่มสนใจเรื่องกลิ่นได้ยังไง

ชีวิตการทำงานที่ผ่านมาพาเราไปค่ะ โดยพื้นฐานเราเป็นนักออกแบบ ทำงานด้านออกแบบบรรจุภัณฑ์และแบรนดิ้งซึ่งโปรดักต์เกือบทั้งหมดที่เราร่วมงานอยู่ในกลุ่มจำพวกสกินแคร์ สปา และโรงแรม ทำให้งานทั้งหมดเชื่อมโยงกับกลิ่นมาตลอด คล้ายๆ ว่าหน้าที่ของเราเหมือนคนแต่งตัวให้กับ ‘ของที่มีกลิ่นหอม’ 

พอโตขึ้นเรื่อยๆ เราก็เริ่มรู้สึกว่าควรศึกษาเรื่องกลิ่นไว้บ้างนะ เราจึงเริ่มต้นด้วยการเรียนปรุงน้ำหอมที่มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี ภายใต้การสอนของสถาบัน PerfumersWorld บอกตามตรงตอนแรกเรามองในมุมการเรียนเพื่อส่งเสริมการขาย แต่พอได้เรียนเท่านั้นแหละ โอ้โห มันเข้าไม้เข้ามือเหมือนเจอเพื่อนที่จะสนิทด้วยง่ายๆ ตั้งแต่วันนั้นมาเราก็อยู่กับงานกลิ่นมาตลอด ตอนนี้เลยทำแบรนด์ของตัวเองชื่อ Patchouli.scent.design และกำลังเรียนเรื่องสุคนธบำบัดเพิ่มเติม

กลิ่นในโลกนี้มีมากมาย ทำไมคุณถึงเลือกใช้กลิ่น Patchouli หรือพิมเสนมาตั้งชื่อแบรนด์

ในส่วนของชื่อแบรนด์มันเกิดขึ้นเองจากความสุขระหว่างทางที่เราฝึกฝนงานกลิ่น เราชอบรูปถ่ายของในหลวงรัชกาลที่ 9 ช่วงที่ท่านมีพระชนมพรรษาสัก 18-19 พรรษามากๆ เช่น รูปท่านทรงเรือใบ รูปเหล่านั้นมักมีความรู้สึกของ ‘ลม’ ปลิวอยู่ในรูป ซึ่งเป็นลมแบบในอดีตด้วยนะ การตามหากลิ่นลมนี่แหละทำให้เราได้เจอกับกลิ่น Patchouli ที่ประจวบพอดีกับลมของวันวานในจินตนาการ เราจึงรักกลิ่นนี้มาตลอด 

พอเริ่มศึกษาคาแร็กเตอร์ของกลิ่นนี้มากขึ้น เราก็ค้นพบว่าความเป็น base note (กลิ่นน้ำหอมที่จมูกรับรู้เป็นกลิ่นสุดท้ายหลังกลิ่นอื่นๆ ก่อนหน้าจางไปแล้ว) มีคุณสมบัติตรึงกลิ่นอื่นได้ ความไม่แสดงตัวแบบโฉ่งฉ่างมันตรงประเด็นกับแบรนด์ที่เราอยากทำจึงเกิดเป็นชื่อนี้ขึ้นมา

แบรนด์ Patchouli.scent.design เกี่ยวข้องกับกลิ่นในแง่มุมไหนบ้าง

ก่อนทำ Patchouli.scent.design เราเป็นผู้สอนเวิร์กช็อปปรุงกลิ่นที่ชามเริญ สตูดิโอ ช่วงเวลานั้นทำให้ได้เรียนรู้ว่าการสอนเป็นกระบวนการแลกเปลี่ยนประสบการณ์และความรู้ที่ดีมากๆ โดยเฉพาะเรื่องกลิ่นที่เชื่อมโยงกับความทรงจำของคนแต่ละคน ประสบการณ์ที่ชามเริญ สตูดิโอ ทำให้คำสอนของอาจารย์ศิลป์ พีระศรี พุ่งเข้ามาในหัว เป็นคำกล่าวที่ว่า “ทุกคนมีความงาม นายต้องค้นให้พบ แม้แต่คนขี้ริ้วขี้เหร่ที่สุดก็อาจจะมีความงามซ่อนอยู่”

จากนั้นเรามีความตั้งใจอยากให้กลิ่นเป็นเรื่องที่ใกล้ตัวทุกคน งานหลักของเราจึงเป็นคลาสเวิร์กช็อปชื่อว่า Perfume Language สอนคนให้รังสรรค์กลิ่นขึ้นเองโดยไม่จำเป็นต้องมีพื้นฐานมาก่อน วิธีการคือเราใช้หลัก design thinking สอนให้คนดีไซน์การถ่ายทอดความทรงจำ ความรู้สึก และความอยากผ่านกลิ่น นอกจากนี้เรายังมีเวิร์กช็อปย่อยๆ อีกด้วย พอเราเรียนรู้ไปเรื่อยๆ ขาอีกข้างของแบรนด์ก็เริ่มรับงานออกแบบ signature scent และ customized product ให้แบรนด์ต่างๆ พูดง่ายๆ คืองานทุกอย่างที่ว่าด้วยเรื่องกลิ่น

เล่าให้ฟังได้ไหมว่าเวิร์กช็อปการปรุงกลิ่นของ Patchouli.scent.design เป็นยังไง

วัตถุประสงค์หลักของเวิร์กช็อปคือสอนให้คนปรุงกลิ่นได้เอง พร้อมๆ กับการมอบความรู้เรื่องกลิ่นหอมและการสร้างประสบการณ์เฉพาะคน คลาสจึงถูกแบ่งเป็น 3 ส่วน

ส่วนแรกคือการพาให้ทุกคนรู้จักกลุ่มกลิ่นและเรียนรู้ตนเองผ่านกลิ่น การเรียนส่วนนี้สำคัญมาก ขาดไม่ได้ เพราะจะเกิดการแชร์ระหว่างผู้ที่นั่งเรียนอยู่ด้วยกัน หลายครั้งที่เราได้ฟังคำตอบที่เหมือนเราหรือต่างจากเราโดยสิ้นเชิง กลุ่มกลิ่นในคลาสจะมีอยู่ 14 กลุ่ม ยกตัวอย่างเช่น กลุ่ม woody กลิ่นหอมจากไม้ต่างๆ ที่มักพาให้เราคิดถึงความห้าวหาญแต่อบอุ่น พึ่งพาได้ เหมือนไม้ยืนต้น กลุ่ม citrus กลิ่นหอมแกมเปรี้ยวที่ปลุกความสดชื่น ถ้าเปรียบกับธรรมชาติหลายคนก็มักจะคิดถึงแดดอ่อนๆ จากแสงอาทิตย์ในยามเช้า หรือกลุ่ม smoky ท็อปปิ้งอย่างหนึ่งของงานกลิ่นที่มักจะพาให้สาวๆ นึกถึงภาพชายหนุ่มที่มีเสน่ห์แต่ซับซ้อนและเข้าถึงยาก

จากนั้นขั้นตอนที่สองคือแบบฝึกหัดปรุงกลิ่นเพื่อให้คนได้ลองควบคุมการดีไซน์กลิ่นผ่านโจทย์ที่เราไม่ได้บอกล่วงหน้า ในแต่ละครั้งจะมีโจทย์ที่แตกต่างกันไป เช่น ปรุงกลิ่นห้องสักห้อง เพลงสักท่อน ปรุงกลิ่นที่เล่าคาแร็กเตอร์ในเรื่องแต่ง หรือตีความกลิ่นจากไพ่ทาโรต์สักใบ

สุดท้ายคือการปรุงกลิ่นเฉพาะตัวตามที่ต้องการ (personal scent) ซึ่งแต่ละคนจะผสมขึ้นจากกลุ่มกลิ่นที่ทำงานกับความรู้สึกของตัวเองจริงๆ แล้วนำมาต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์ง่ายๆ อย่างน้ำหอมส่วนตัว สเปรย์ฉีดห้อง หรือก้านหอมปรับอากาศ 

เห็นว่าคุณเคยต่อยอดการปรุงกลิ่นไปเชื่อมโยงกับหลายสิ่งตั้งแต่ชายันรถ BMW ทำไมถึงเริ่มผสมผสานกลิ่นกับศาสตร์อื่นๆ

เรามองกลิ่นเป็นงานออกแบบประสบการณ์แบบหนึ่งบวกกับมีคนหยิบยื่นโอกาสดีๆ​ มาให้เลยได้นำงานกลิ่นไปเชื่อมโยงกับโปรดักต์อื่นๆ เช่น ร้าน TE Time and Space ซึ่งสอนปรุงชาทั้งเพื่อเป็นสินค้าและเพื่อสื่อสารความรู้สึกผ่านกลิ่น กลุ่มลูกค้าของเราค่อนข้างตรงกันเลยได้ร่วมงานกันบ่อย ที่ผ่านมาเราปรุงกลิ่นสถานที่จากกลิ่นชาของเขา หรือไปหยิบชาของเขามาทำเป็นเซตของขวัญที่มีเฉพาะที่นี่ หรือการได้โอกาสร่วมงานกับ BMW Millennium Auto ทำเวิร์กช็อปสเปรย์ฉีดในห้องที่ออกแบบและปรุงกลิ่นเอง 

ต้องอย่าลืมว่าจมูกของเราทำงานและหายใจเอากลิ่นเข้าไปตลอดเวลา ดังนั้นการทำงานกับกลิ่นสามารถทำได้กับทุกอย่างรอบตัวเลย

ความรู้อะไรคือสิ่งจำเป็นสำหรับการปรุงกลิ่นด้วยตนเอง 

โดยพื้นฐานแล้วจะมีเรื่องของ top note, middle note และ base note ซึ่งคือการเปลี่ยนกลิ่นของน้ำหอมที่เรารับรู้ได้ (top คือกลิ่นแรกที่ร่างกายรับรู้เมื่อดมและมักจะจางไปอย่างรวดเร็ว ส่วน base คือกลิ่นที่ติดทนนานสุด บางกลิ่นสามารถติดนานถึง 24 ชั่วโมง มักจะเป็นกลิ่นที่ไม่ฉูดฉาดและเปลี่ยนแปลงไปตามกลิ่นธรรมชาติของร่างกายแต่ละคน) แต่สำหรับเราสิ่งสำคัญคือความสร้างสรรค์ ตามมาด้วยความเป็นไปได้และความถูกต้อง เช่น สัดส่วนที่เหมาะสมสำหรับการผลิตทั้งกลิ่นหัวเชื้อและการสร้างเป็นผลิตภัณฑ์

พูดถึงหัวเชื้อ หัวเชื้อกลิ่นที่สกัดจากวัตถุดิบในเมืองไทยมีความแตกต่างหรือจำเพาะมากกว่ากลิ่นจากเมืองนอกไหม

เมืองไทยเรามีวัตถุดิบดีๆ เยอะมาก โดยเฉพาะดอกไม้ แต่พอสกัดเป็นกลิ่นแล้วต้องยอมรับว่าเรานิยมใช้ของนำเข้ามากกว่า 

เมื่อนำวัตถุดิบแต่ละพื้นที่มาสกัดกลิ่น แม้จะเป็นกลิ่นชนิดเดียวกันก็ให้คาแร็กเตอร์และคุณสมบัติบางตัวที่แตกต่างกันได้ สองข้อมูลนี้ทำให้เห็นว่า ถ้าเราจริงจังเรื่องเพาะปลูกและการสกัดให้เกิดเป็นกลิ่นเฉพาะตัวที่ได้จากการผลิตในไทยอุตสาหกรรมนี้คงไปได้ไกลมากๆ ในอนาคต ส่วนตอนนี้ที่สตูดิโอใช้จากการผลิตในไทยแน่ๆ คือกลิ่นจำพวกตะไคร้ ขิง และมะกรูด

จากที่ทำเวิร์กช็อปมา เสียงตอบรับเป็นยังไง ช่วยเล่าเรื่องที่ประทับใจให้ฟังหน่อย

พอรู้ตัวว่าทุกๆ เช้าที่ตื่นมาเรายังได้จับงานกลิ่นขึ้นมาทำทุกวันเราก็มีความสุข นี่คือเสียงตอบรับจากตัวเราเองว่าจะจูงมือมันและไปต่อ ยิ่งรวมกับการได้เห็นคนอื่นภูมิใจและเพลิดเพลินกับงานกลิ่นที่เราสอนและออกแบบก็รู้สึกดีเข้าไปใหญ่ 

ส่วนในเวิร์กช็อปเราเจอเรื่องประทับใจหลายอย่าง อย่างมีครั้งหนึ่งนักเรียนปรุงกลิ่นจากความสับสนของบ้านเมืองด้วยการทดลองเอากลิ่นที่ออกฤทธิ์ตรงข้ามกันมาใช้ร่วมกัน เราชอบมาก ทำให้เห็นเลยว่าการสอนครั้งนี้สามารถเปิดความคิดสร้างสรรค์ของคนจริงๆ หรือผลงาน interactive showcase ที่ Chiang Mai Design Week เมื่อปลายปี 2562 มีชาวต่างชาติคนหนึ่งดมกลิ่นที่ปรุงจากความทรงจำในการปลูกสวนกุหลาบแล้วเขาร้องไห้ ร้องเยอะมาก บอกว่าคิดถึงคุณย่าที่เพิ่งเสียไป กลิ่นมันทำงานข้ามวัฒนธรรมเลยทีเดียว

เคยอ่านหนังสือว่าด้วยน้ำหอม เขาบอกว่าผัสสะการดมนั้นแตกต่างจากผัสสะอื่นๆ เพราะการดมเป็นมากกว่าการกระทบของสารต่อประสาทสัมผัส (เช่น สายตาคือการกระทบของแสง รสชาติคืออาหารที่กระทบต่อมรับรส) แต่การดมคือการหายใจเอามวลของสารนั้นเข้าไปในตัว เป็นเพราะสิ่งนี้หรือเปล่าที่ทำให้กลิ่นมีพลังและความฉับไวต่อตัวเรามาก

ใช่ ฉับไวและปลุกความรู้สึกอย่างโกหกไม่ได้ กลิ่นวิ่งแซงความคิดของเราด้วยซ้ำ มันดึงความทรงจำที่ซ่อนอยู่ที่ไหนสักแห่งในตัวเราออกมาทักทายแบบที่เราไม่ทันตั้งตัว นี่แหละคือพลังของมัน

กลิ่นเป็นเครื่องมือที่ทำหน้าที่ได้หลากหลาย ทั้งรื้อความทรงจำที่เราเองลืมไปแล้วหรือระบายไอเดียในหัวออกมา ระหว่างปรุงกลิ่นจึงมีกิจกรรมบำบัดเกิดขึ้นด้วยตัวมันเอง เราจึงรู้สึกดีขึ้นด้วยการได้ระบายออก เหมือนได้เจอเครื่องมือถ่ายทอด สร้างพื้นที่ให้เราได้ทำความเข้าใจกับความทรงจำหรือความรู้สึกนั้นๆ

กลิ่นอะไรที่คนมักจะมีปฏิกิริยากับมันมากที่สุด

ถ้าตอบให้โดนหยิกก็ตอบว่ากลิ่นเหม็น (หัวเราะ) ที่เหลือคือหลากหลายมาก ไร้ขอบเขตจริงๆ เพราะกลิ่นมันเชื่อมโยงกับความทรงจำ ซึ่งมันส่วนตัวมาก

กลิ่นอะไรที่หอมที่สุดสำหรับคุณ

สำหรับเราไม่มีกลิ่นที่คิดว่าหอมที่สุด แต่กลิ่นที่ชอบเสมอคือกลิ่นเปลือกส้ม กลิ่นพิมเสน กลิ่นไอน้ำ กลิ่นการหุงข้าว และกลิ่นผิวของคนที่หลากหลาย

มีกลิ่นไหนที่ช่วยป้องกันโควิด-19 ไหม

ยังไม่มีกลิ่นที่ถูกเคลมว่าฆ่าเชื้อโควิดได้​ (หัวเราะ) แต่ถ้าพูดว่ากลิ่นไหนเหมาะกับการทำความสะอาด ฆ่าเชื้อแบคทีเรีย น้ำมันหอมระเหยหลายตัวทำหน้าที่นี้ได้ดี เช่น กานพลู อบเชย ไม้จันทน์ หรือการบูร

ตอนนี้คุณศึกษาเรื่องสุคนธบำบัดอยู่ด้วย กลิ่นทำงานยังไงถึงเยียวยาร่างกายได้

ถ้าเราลองนึกให้ลึกลงไปอีกนิด จะเห็นได้เลยว่าเราได้รับน้ำมันหอมระเหยเข้าไปในร่างกายอยู่ทุกเมื่อเชื่อวัน ง่ายๆ คือผ่านทางอาหาร ทุกพืชพันธุ์ที่มีกลิ่นแปลว่ามีน้ำมันหอมระเหย เมื่อเราทานเข้าไปย่อมได้รับประโยชน์จาก aromatic substance (สารที่มีกลิ่นหอม) ที่อยู่ในน้ำมันหอมระเหยนั้นๆ ฉะนั้นถ้าร่างกายรับอาหารที่ดีเข้าไปเราก็แข็งแรง

มองกลับมาที่อโรม่าเทอราพี ศาสตร์นี้ก็เป็นการนำพืชพันธุ์มาสกัดให้ได้น้ำมันหอมระเหยโดยเฉพาะ แปลง่ายๆ ก็คือเมื่อใช้น้ำมันหอมระเหยเราก็จะได้ aromatic substance มากขึ้น ร่างกายรับได้โดยตรงไม่ต้องไปทำหน้าที่แยกน้ำมันหอมระเหยออกจากกากใย และเราควบคุมปริมาณได้ เพราะฉะนั้นอโรม่าเทอราพีหรือการบำบัดด้วยกลิ่นมีผลต่อการเยียวยาร่างกายแน่นอน 

อโรม่าเทอราพีอาจถูกมองว่าเป็นการใช้กลิ่นในการรักษาร่างกายผ่านอารมณ์เพียงอย่างเดียว แต่ในความเป็นจริงแล้วน้ำมันหอมระเหยแต่ละชนิดมีองค์ประกอบของสารสำคัญที่สามารถทำปฏิกิริยากับองค์ประกอบทางเคมีของร่างกาย มีผลต่ออวัยวะและระบบต่างๆ ยกตัวอย่างเช่น การใช้น้ำมันหอมระเหยทาหรือนวดร่างกาย น้ำมันหอมระเหยจะซึมผ่านผิวหนังและระเหยผ่านการหายใจเข้าสู่เยื่อโพรงจมูกและกระแสเลือด ทำให้เกิดปฏิกิริยากับฮอร์โมน เอนไซม์ และอื่นๆ ซึ่งย่อมมีผลต่อการทำงานของอวัยวะในร่างกาย

ดังนั้นจริงๆ แล้วสรรพคุณของน้ำมันหอมระเหยมี 3 ทาง คือ ทางเภสัชวิทยา ทางกายภาพ และทางจิตวิทยา

ในช่วงนี้ที่คนมีความเครียดกันมาก เราสามารถบำบัดตัวเองด้วยกลิ่นแบบง่ายๆ ได้ไหม

เราแนะนำการสร้างบรรยากาศใหม่ๆ ตามหากลิ่นหอมใหม่ๆ ให้บ้าน ห้อง หรือออฟฟิศ มันช่วยปรับอารมณ์ได้ดีเยี่ยมเลย

เทคนิคการคลายเครียดของเราช่วงนี้คือการปรุงกลิ่นคลายร้อนและคลายใจในเวลาเดียวกันมาใช้ในห้อง เราลองแหกคอกโดยใช้แค่ top note กับ middle note มาปรุงกลิ่นเพื่อให้เกิดคาแร็กเตอร์ที่เบา รู้สึกสบายใจ และมีอิสระ เราแนะนำ top note กลิ่นโทนเย็น เช่น คาโมมายล์หรือการบูร ผสมกับ middle note มาดเท่ปนขี้เล่นนิดๆ อย่าง Juniper แล้วตบด้วยความเฟรนด์ลี่จากชาเขียว ให้กลิ่นที่ลอยๆ เป็นลูกโป่งพาเราลอยหลบความวุ่นวายระหว่างวันสักพักก่อนกลับมาลุยงานต่อ

The post Patchouli.scent.design แบรนด์ที่รับออกแบบกลิ่นเฉพาะตัวให้ทุกสิ่งอัน appeared first on a day magazine.

อย่างแรก ประเทศเม็กซิโก–สถานที่ที่การเดินทางในเล่มเกิดขึ้นนั้นไม่ใช่ประเทศติดอันดับความนิยมของคนไทยเป็นทุนเดิม  แถมคนเขียนยังไม่ได้ไปเที่ยวแบบธรรมดา แต่เธอตั้งใจข้ามน้ำข้ามทะเลไปสืบสาแหรกของศิลปินชื่อดัง Frida Kahlo ถึงถิ่น และดั้นด้นข้ามทะเลทรายไปตามหาชุมชนชาติพันธุ์ Zapotec ชุมชนบ้านเกิดของแม่ของฟรีด้า ภาษาของเธออ่านง่ายเป็นกันเองในขณะที่ระหว่างบรรทัดอัดแน่นไปด้วยความไว้วางใจในโชคชะตาและรอยยิ้มของคนแปลกหน้า คละไปกับรูปถ่ายสีสดที่พาเราไปอยู่กลางตลาดของชนเผ่าได้อย่างอัศจรรย์ ทุกอย่างบรรจุอยู่ในรูปเล่มที่มีเสน่ห์ประณีตตามแบบฉบับหนังสือทำมือ ทั้งเต็มไปด้วยเซอร์ไพรส์ที่ตกลงมาใส่มือให้ใจเต้นอยู่ไม่หยุด

ทั้งหมดทั้งปวงนี้ทำให้นาทีที่เราอ่านหน้าสุดท้ายของหนังสือจบ เราตัดสินใจส่งข้อความไปหาผู้เขียน พัทริกา ลิปตพัลลภ ทันที เหตุใดศิลปินอย่างฟรีด้าจึงเป็นแรงบันดาลใจในการเขียนของเธอ เรื่องเล่าที่เอิ่มเอมใจในเล่มนั้นเธอแลกมันมาด้วยอะไรบ้าง​ และที่สำคัญ ผู้หญิงคนนี้เป็นใครกัน

โชคดีที่เธอตอบรับคำชวนของเราอย่างทันควัน หลังจากการชนแก้วเตกีล่าใต้แสงจันทร์ คำตอบของคำถามที่คาใจทั้งหลายก็ค่อยๆ โปรยออกมาจากริมฝีปากของเธอ เคล้าไปกับเสียงเพลงแบบมารีอาชีของชาวเม็กซิโก และเราก็หวังเหลือเกินว่าบทสนทนาด้านล่างจะคัดย่อชั่วโมงต้องมนตร์นั้นมาให้ทุกคนได้รู้จักกับนักเขียน นักเดินทาง นักผจญภัย นักเล่าเรื่อง นักทำหนังสือ และอีกหลายนักที่ทำให้เราหลงรักผู้หญิงคนนี้ได้บ้าง

อะไรคือจุดเริ่มต้นเส้นทางอาชีพนักเขียนนักเล่าเรื่องของคุณ

เราเพิ่งถามตัวเองเมื่อไม่กี่ปีที่ผ่านมานี้เองว่าความชอบเขียนชอบเล่าเรื่องของเรามันมาจากไหน จนเจอคำตอบว่าอ้อ มันมีอยู่ตั้งแต่เด็กๆ แล้วนี่นา อาจจะสักช่วงประถมปลาย เราไม่ได้โตมากับพ่อแม่ เขาฝากเราไว้กับปู่ย่า เราจำความรู้สึกตอนนั้นได้ว่าโคตรโดดเดี่ยวเพราะช่วงอายุระหว่างปู่ย่ากับเราห่างกันมาก ยิ่งพอเข้าวัยรุ่นนี่พีคเลยเราทะเลาะกับย่าเราบ่อยมาก

ตั้งแต่ชั้นประถมปลายเรามีสมุดบันทึกเอาไว้ขีดเขียนเต็มไปหมด มีความลับทุกอย่างอยู่ในนั้น เราไม่ได้มานั่งจดความรู้สึกย้อนหลังด้วยนะ แต่เวลาที่รู้สึกอะไรไม่ว่าจะโกรธ เสียใจ ดีใจ สับสน เราจะวิ่งไปเปิดเก๊ะในห้องนอน หยิบสมุดออกมาจดทันทีเดี๋ยวนั้นเลย เหมือนเราได้พูดได้ตะโกนออกมาเป็นตัวอักษร จนวันหนึ่งเราก็ได้ทำงานที่กองบรรณาธิการนิตยสาร ดิฉัน ทำอยู่ 13 ปีจนหนังสือปิดตัวก็มาเป็นนักเขียนอิสระทั้งออนไลน์และออฟไลน์ และตอนนี้ก็ทำสำนักพิมพ์จิ๋วๆ ชื่อมาลาฤดูร้อน ผลิตงานเขียนของตัวเองและรับจ้างออกแบบและผลิตหนังสือให้คนอื่นด้วย ซึ่งงานเขียนของเราก็ยังใช้วิธีเดิมอยู่คือทั้งหมดมาจากสมุดบันทึกการเดินทาง

ก่อนหน้านี้คุณเคยติดใจอินเดียจนเขียนเป็นหนังสือ ชาติที่แล้วคงเกิดเป็นแขก มาแล้ว กับหนังสือเล่มล่าสุด คุณประทับใจอะไรในตัวฟรีด้า คาห์โล ถึงขนาดที่ต้องเดินทางไปตามหาต้นตระกูลของเธอที่ประเทศเม็กซิโก

การได้ดูหนังเรื่อง Frida (2002) ทำให้เราประทับใจในตัวผู้หญิงคนนี้ ก่อนจะเดินทางไปเม็กซิโกครั้งแรกเราดูหนังเรื่องนี้มาแล้วประมาณเจ็ดถึงแปดรอบบวกกับอ่านหนังสือประวัติของฟรีด้าด้วย ยิ่งดูยิ่งอ่านเราก็ยิ่งรู้สึกว่าผู้หญิงบ้าอะไรวะอดทนได้ขนาดนี้

คิดดูว่าถ้าเราเป็นฟรีด้า เกิดมาเป็นโปลิโอตั้งแต่เจ็ดขวบ ขาขวาสั้นกว่าขาซ้าย ต้องทำทุกอย่างเพื่อไม่ให้เพื่อนล้อ ทั้งใส่ถุงเท้าซ้อนกันไว้เยอะๆ และหาวิธีต่อส้นรองเท้าเพิ่มขึ้น พอเข้าวัยรุ่นก็เจออุบัติเหตุใหญ่ถึงขนาดราวมือจับบนรถเมล์แทงเข้ามดลูก กระดูกแตกไม่รู้ตั้งกี่สิบจุด ในเวลาที่ตัวเองนอนเดี้ยงอยู่บนเตียงหลังจากรอดชีวิตมาได้หวุดหวิด เอ้า แฟนที่รักกันมากก็เดินมาบอกลา มาเจอ Diego Rivera ศิลปินใหญ่และต่อมาแต่งงานกัน ดิเอโก้ก็เจ้าชู้สุดๆ นอนกับผู้หญิงไปทั่วจนแมตช์ที่ทำให้ชีวิตคู่ถึงจุดพังคือการที่ดิเอโก้เป็นชู้กับพี่สาวของฟรีด้า 

ทั้งชีวิตของฟรีด้าวนเวียนอยู่แต่กับความเจ็บปวดทั้งร่างกายและจิตใจซึ่งเธอระบายออกมาบนแคนวาส งานศิลปะแทบทุกชิ้นมีร่องรอยความเจ็บปวดอยู่ด้วยเสมอ ในฐานะที่เราเป็นผู้หญิงด้วยกัน เราเห็นใจความเป็นมนุษย์แบบฟรีด้า เป็นความรู้สึกที่เรามองผู้หญิงคนนี้แบบใจเขาใจเรา พอความรู้สึกที่ลึกซึ้งแบบนี้ระหว่างเรากับฟรีด้าเกิดขึ้นมามันยิ่งทำให้เราอยากทำความรู้จักผู้หญิงคนนี้มากขึ้น

เราอยากรู้ว่าทุกอย่างที่อยู่บนตัวฟรีด้าไม่ว่าจะเสื้อผ้าหน้าผม นิสัยใจคอ หรือแม้กระทั่งลักษณะคิ้วเข้มชนกัน กระโปรงยาวกรุยกรายปักด้วยลายดอกไม้ วัฒนธรรมเหล่านี้ทั้งหมดมีที่มายังไง ผู้หญิงเม็กซิกันเป็นเหมือนเธอกันหมดไหม หรือต่างกันยังไง วันหนึ่งเราก็เลยคิดว่า เอาล่ะ ถ้าอยากรู้ฉันก็ต้องไปหาคำตอบที่เม็กซิโก

คิดว่าตัวเองมีลักษณะไหนที่คล้ายคลึงกับฟรีด้าไหม

โห ไม่มีใครเหมือนฟรีด้าได้หรอก ไม่มีทางที่ใครจะมีอินเนอร์เหมือนฟรีด้าได้เลย มันเป็นเรื่องของประสบการณ์ชีวิตว่าเขาผ่านร้อนผ่านหนาวอะไรมาบ้าง

ขณะที่เรากำลังเปิดอ่าน ซินญอริต้า ในชุดผ้ากันเปื้อน จดหมายของคุณในซองสีขาวก็ร่วงหล่นลงมาใส่มือ บนหน้าซองจ่าหน้าให้ส่งถึงฟรีด้าที่ ‘บ้านสีฟ้า’ (La Casa Azul) บ้านหลังนั้นสำคัญกับคุณยังไง

เอาอย่างนี้ดีกว่า เคยแอบชอบใครสักคนไหม พอเรารู้สึกถูกชะตาหรือหลงรักใครสักคน เราก็อยากรู้ว่าเขาอยู่แบบไหน กินแบบไหน ชอบอะไร ไม่ชอบอะไร มีด้านขาวเทาดำยังไงบ้างในตัว แปลว่าถ้าเราอยากรู้จักใครสักคนจริงๆ เราก็ต้องไปดูบ้านของเขา ซึ่งบ้านสีฟ้า (La Casa Azul) มีความสำคัญตรงที่เป็นบ้านเกิดของฟรีด้า ขณะที่ฟรีด้ายังมีชีวิตเธอใช้เวลาอยู่ที่นี่เยอะที่สุด และยังตายที่บ้านหลังนี้ด้วย เพราะฉะนั้นบ้านหลังนี้คือวิญญาณความเป็นฟรีด้าในทุกตารางเมตร

เราเคยไปบ้านหลังนี้ซึ่งปัจจุบันคือพิพิธภัณฑ์ฟรีด้า คาห์โล สองครั้ง ความรู้สึกเดิมที่เกิดขึ้นซ้ำๆ คือเวลาเราค่อยๆ เดินดูไปทีละห้องๆ โดยมีเสียงเยือกเย็นของผู้หญิงคนหนึ่งดังผ่านเฮดโฟนคอยอธิบายให้เราฟังว่าแต่ละจุดในบ้านเคยเกิดอะไรขึ้น แต่ช่วงชีวิตของฟรีด้าที่อยู่ในบ้านหลังนี้เธอต้องพบเจออะไรบ้าง เธอใช้ชีวิตแบบไหน ในช่วงขณะนั้นเราจะรู้สึกอยู่ตลอดเวลาว่าเหมือนมีฟรีด้ามาเดินอยู่ด้วยข้างๆ เรารู้สึกแบบนั้นจริงๆ

ส่วนจดหมายที่เราสอดไว้ในหนังสือคือจดหมายที่เราเขียนหาฟรีด้าตอนที่เราเดินทางอยู่ในเม็กซิโก คือเราก็รู้แหละว่าการเขียนจดหมายหาฟรีด้ามันไม่มีทางไปถึงหรอกเพราะฟรีด้าเสียชีวิตแล้ว แต่ประเด็นมันไม่ใช่ตรงนั้น จดหมายฉบับนี้เกิดขึ้นจากครั้งที่สองที่เราไปบ้านฟรีด้า พอกลับออกมาก็นึกอยากเขียนจดหมายหาเธอ อยากขอบคุณที่เธอเป็นแรงบันดาลใจให้เราเดินทางมาถึงเม็กซิโกจนได้พบเจอความน่าสนใจอีกหลายๆ อย่างของประเทศนี้

หลังเขียนจดหมายฉบับนี้เสร็จเราไปที่ไปรษณีย์เพื่อติดแสตมป์ประทับตรา ก่อนส่งเราก็ก๊อบปี้จดหมายฉบับนี้ไว้ด้วยการถ่ายภาพเพื่อเอามาเป็นต้นแบบในการทำจดหมายฉบับก๊อบปี้ขึ้นมาเสียบไว้ในหนังสือที่เราทำ

คิดว่าถ้าฟรีด้าได้อ่านจดหมายของคุณ เขาจะตอบกลับมาว่า

ฉันไปดีแล้ว ปล่อยฉันเป็นอิสระเถอะ (หัวเราะ)

นอกจากบ้านของฟรีด้าแล้ว เมื่อทราบว่าแม่ของฟรีด้ามาจากเมืองในคอคอด Tehuantepec คุณก็ดั้นด้นไปถึงที่นั่นซึ่งในหนังสือบอกว่ายากมาก ทำไมถึงยังไปที่นั่น

มันไม่ใช่เพราะเราชอบทำอะไรยากๆ หรอก แต่เราว่ามันเป็นเพราะคนเราอาจมีเรื่องที่อยากรู้ต่างกัน มิติต่างกัน ซึ่งเรื่องที่เราอยากรู้มันดันเป็นเรื่องที่ต้องใช้พลังและความกระเสือกกระสนอยู่เสมอ เราเป็นคนที่ถ้าอยากรู้อะไรเราจะต้องรู้ให้ได้ และการรู้ที่ดีที่สุดก็คือการพาตัวเองไปหาคำตอบจากต้นตอ ซึ่ง 90 เปอร์เซ็นต์ของวัฒนธรรมที่อยู่บนตัวฟรีด้าเองก็มาจากชนเผ่าซาโปเทกทั้งนั้น และกลุ่มผู้หญิงชนเผ่าซาโปเทกที่แข็งแรงที่สุดก็อยู่บนคอคอดนี้ เลยอยากไปเห็น อยากไปรู้จัก บอกเลยว่าผู้หญิงกลุ่มนี้มันมาก ระหว่างแฟนกับเพื่อนผู้หญิงกลุ่มนี้เลือกเพื่อนก่อนเสมอ ยอมขึ้นคานดีกว่าโดนเพื่อนทิ้ง

คุณบอกว่าประเทศเม็กซิโกคือ ‘ประเทศแห่งตลาด’ สินค้าที่คุณชอบที่สุดในตลาดที่นั่นคืออะไร

ถ้าให้ระบุเป็นประเภทของสินค้าเลยคงเป็นอาหาร เราไม่ได้เป็นคนทำอาหารเก่งเลยนะแต่ชอบวัฒนธรรมการกินอาหารของคนเม็กซิกัน เวลาเข้าตลาดที่ขายอาหารมันจะตามมาด้วยข้าวของเครื่องใช้ที่พ่วงมากับอาหารเหล่านั้น เช่นเวลามีร้านที่ตั้งแผงขาย Tejate (เครื่องดื่มจากโกโก้) เวลาเสิร์ฟ เขาจะเสิร์ฟกับภาชนะแฮนด์เมดที่ทำจากเมล็ดกระถินซึ่งใช้กันมาแต่โบร่ำโบราณ ปัจจุบันก็ยังคงใช้กันอยู่

เราชอบบรรยากาศภาพรวมของตลาดแบบเม็กซิกันที่มีทั้งสี กลิ่น ผิวสัมผัส เสียงเพลง ภาษาชนเผ่า เครื่องแต่งกาย อุปกรณ์เครื่องใช้ หลายอย่างเป็นวัฒนธรรมที่ถูกส่งต่อมาเป็นพันปีแล้ว ทุกอย่างมันตะโกนแข่งกันในเวลาเดียวกัน มันโฉ่งฉ่าง สนุก มีชีวิต ตลาดเล็กตลาดน้อยเยอะแยะไปหมด ตลาดคือลมหายใจของคนเม็กซิกัน

หนังสือของคุณอัดแน่นไปด้วยสรรพสีสันของชีวิต โดยเฉพาะภาพผู้หญิงที่คุณสามารถเก็บบันทึกความรู้สึกของพวกเขาอย่างงดงามเสมอ คุณมีเคล็ดลับอะไรในการถ่ายภาพผู้คนที่พบเจอระหว่างทาง

เราไม่ได้มีเคล็ดลับหรือมีหลักในการถ่ายภาพอะไรหรอก แค่ถ่ายตามความรู้สึก ถ่ายความจริงที่เราเห็นอยู่ตรงหน้า แค่นั้นเลย ซึ่งคำว่าความจริงในความหมายของคนถ่ายภาพแต่ละคนก็อาจจะมองในมุมที่ไม่เหมือนกัน

คุณเขียนประโยคเปิดบทแรกของเล่มไว้ว่า ‘ทุกอย่างมีเวลาของมัน’ หมายความว่าคุณเชื่อในโชคชะตามากกว่าสัญชาตญาณของตัวเองหรือเปล่า

เราเชื่อทั้งสองอย่าง เพราะโชคชะตากับสัญชาตญาณเป็นสิ่งที่ต้องดำเนินอยู่คู่กันในชีวิต เอาเข้าจริง ประโยคนี้มันมีที่มานะ ถ้าย้อนดูหนังสือ ซินญอฯ ในหน้าแรกๆ จะมีลายมือภาษาชนเผ่าประโยคหนึ่งเขียนเอาไว้เดี่ยวๆ เลย นั่นเป็นลายมือของนักเขียนภาษาชนเผ่าซึ่งเป็นคนเขียนพจนานุกรมภาษาชนเผ่าซาโปเทกที่เรามีโอกาสได้ไปเจอและขอให้แกเขียนลายมือภาษาชนเผ่าให้ ประโยคนี้แปลได้ว่า ‘ทุกอย่างมีเวลาของมัน’ มันคือประโยคที่เรามีไว้คอยเตือนใจตัวเราเอง

ตั้งแต่คิดจะไปเม็กซิโก กระทั่งจนเริ่มต้นคลำทางเพื่อตามหาข้อมูลต่างๆ ในการเขียนหนังสือ ไปจนถึงการติดต่อประสานงานกับคนในพื้นที่ที่นั่น ทุกอย่างมีเรื่องของจังหวะและการรอคอยเข้ามาเกี่ยวข้อง บางช่วงเราท้อเหมือนกันนะเพราะภาษาเป็นด่านสำคัญมากในการติดต่อกับคนพื้นที่ (คนเม็กซิกันใช้ภาษาสเปนและภาษาชนเผ่าเป็นหลัก) 

ยิ่งช่วงที่จะเดินทางไปคอคอด Tehuantepec นี่กว่าจะเข้าไปถึงได้ยากมาก ลำพังการพาตัวเองไปถึงที่นั่น สำหรับเราไม่ได้ยากหรอก แต่เมื่อไปถึงที่นั่นแล้ว จำเป็นมากที่จะต้องมีคนรู้จักที่เป็นคนในพื้นที่และพูดภาษาอังกฤษได้ เพราะด้วยสถานการณ์ในคอคอด Tehuantepec ตั้งแต่เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ในปี 2017 ก็เริ่มมีปัญหายาเสพติด ขโมยขโจร เป็นพื้นที่ที่ไม่ได้ปลอดภัยร้อยเปอร์เซ็นต์ การรู้จักคนในพื้นที่อย่างน้อยทำให้เราอุ่นใจและรู้ว่าเราควรทำอะไรหรืออะไรที่ห้ามทำเด็ดขาด ตลอดการเดินทางเพื่อทำหนังสือเล่มนี้ เรามีประโยคนี้นี่ล่ะที่ทำให้เรายังเดินทางต่อไปได้อย่างมีความหวัง ‘ทุกอย่างมีเวลาของมัน’

ในฐานะนักเขียน คุณเลือกเรื่องราวที่พบเจอมาร้อยเรียงในหนังสือของคุณอย่างไร มีบ้างไหมที่ต้องจำใจทิ้งบางเรื่องไประหว่างการคัดเกลา

เราบอกคนอ่านมาตลอดว่าประเทศเม็กซิโกสำหรับเราคือเสียงตะโกน ทุกองค์ประกอบของประเทศนี้ไม่มีใครยอมใคร แต่ความมั่วๆ ความอีเหละเขละขละ ความโฉ่งฉ่างที่ผสมรวมกันอยู่ในเสียงตะโกนเหล่านั้นกลับเป็นความลงตัวอย่างบอกไม่ถูกนั่นล่ะคือโจทย์ของการทำหนังสือเล่มนี้ เราจะทำยังไงให้หนังสือมันส่งเสียงตะโกนออกมาได้ตั้งแต่แรกเห็นเพื่อบอกความเป็นประเทศเม็กซิโก ยิ่งพอได้เปิดดูทีละหน้ายิ่งรู้สึกว่า โอ้โห เสียงดังจริงๆ

ก่อนหน้านี้คุณออกหนังสือชื่อ ชาติที่แล้วคงเกิดเป็นแขก จัดจำหน่ายด้วยวิธีเดียวกับ ซินญอริต้าในผ้ากันเปื้อน คือด้วยเพจสำนักพิมพ์ที่คุณตั้งเอง ‘มาลาฤดูร้อน’ เรารู้สึกว่าหนังสือทั้งสองเล่มมีความคล้ายกันมากคือมีความตั้งใจมากทุกกระเบียดนิ้ว โดยเฉพาะเล่มนี้ที่สอดแทรกตั้งแต่ธงลายฉลุ, ที่คั่นหนังสือ, จวบจนผ้าปักงานฝีมือจากตลาด ช่วยอธิบายหน่อยว่าทำไมหนังสือของคุณถึงต้องมีสิ่งเหล่านี้

เราไม่เคยคิดว่าสิ่งเหล่านั้นเป็นของแถมเลยนะ ทุกอย่างที่ให้ไปกับหนังสือคือองค์ประกอบที่ทำให้ความเป็นประเทศที่เรากำลังพยายามพรีเซนต์ชัดเจนขึ้น เป็นเรื่องของโสตสัมผัส ตัวอย่างเช่น เหตุผลที่เราใส่ธงราว Papel Picado (ธงพลาสติกลายฉลุ) แนบไปกับหนังสือเพราะธงราวนี้คือหนึ่งในองค์ประกอบของความเป็นเม็กซิกันที่เราไปเห็นมา ทุกบ้านทุกถนนทุกตลาดต้องมีแขวนห้อยระโยงระยางอยู่ มันบอกถึงความเป็นประเทศที่บันเทิงและครื้นเครงมาก มีเทศกาลให้ฉลองกันตลอดเวลา ซึ่งธงราวมีต้นกำเนิดมาจากกลุ่ม Astec ชนเผ่าดั้งเดิมของเม็กซิโก สมัยก่อนเผ่านี้นิยมแกะสลักลวดลายลงบนหินเพื่อบูชาเทพเจ้าจนต่อมามันถึงได้มีการพัฒนามาเป็นธงราว

คุณอยากไปเม็กซิโกเพราะต้องการตามหาคำตอบบางอย่าง หลังกลับมาแล้วคุณคิดว่าบรรลุเป้าหมายไหม

สำหรับเรา การทำหนังสือออกมาหนึ่งเล่ม หลังจากทำเสร็จเราจะต้องไม่มีคำถามอะไรกับมันแล้ว หนังสือ ซินญอริต้าในชุดผ้ากันเปื้อน ที่ทำออกมาโดยมีฟรีด้า คาห์โล เป็นกุญแจดอกแรกที่พาเราไปรู้จักประเทศนี้ เราว่ามันก็สมบูรณ์ในตัวของมันระดับหนึ่ง 

หนังสือหนึ่งเล่มมันไม่ใช่แค่ตัวหนังสือกับภาพถ่าย แต่ยังมีเรื่องขององค์ประกอบต่างๆ ที่เราต้องเข้าไปใช้ชีวิตอยู่ตรงนั้นให้นานพอที่จะดึงมันออกมาได้ เลยทำให้เราไม่สามารถไปไหนแค่อาทิตย์สองอาทิตย์แล้วกลับมาทำหนังสือได้ทันทีแต่เราต้องไปใช้ชีวิตกับคนพื้นที่อยู่เป็นเดือนๆ บางทีอยู่เป็นเดือนก็ยังไม่พอแต่ต้องหาเวลากลับไปซ้ำอีกเพื่อที่จะได้เห็นและได้รู้จักประเทศประเทศหนึ่งให้มากพอ กระทั่งรู้ว่าเราจะหยิบอะไรมาเป็นวัตถุดิบในการทำหนังสือได้บ้าง

ทุกองค์ประกอบสำคัญหมดไม่ว่าจะโทนสีที่คนที่นั่นใช้  ผิวสัมผัสบนวัตถุจากการดำเนินชีวิตสองฝั่งถนนหรือกลางหุบเขา บุคลิกตัวอักษรตามป้ายโฆษณา สีสันในตลาดสด เสียงดนตรีเม็กซิกันข้างทาง เฉดสีของฟรีด้า คาห์โล จังหวะการใช้ชีวิตของคนเมืองหลวงกับชนเผ่าที่ไม่เหมือนกัน ลายผ้ากันเปื้อนที่ผู้หญิงแต่ละชนเผ่าเลือกใช้ ฯลฯ เหล่านี้คือตัวอย่างของวัตถุดิบที่เราเก็บมาเรียงร้อยเรื่องราวนอกเหนือไปจากตัวอักษรและงานภาพถ่าย ฉะนั้นเราถือว่า ซินญอริต้าในชุดผ้ากันเปื้อน ทำงานในตัวมันเองได้ดีในระดับหนึ่งในแง่ของการส่งเสียงตะโกนออกไปให้คนอ่านได้ยินผ่านรูปแบบของหนังสือที่พูดไม่ได้แต่มีชีวิต

เสียงตอบรับของเล่มที่แล้วกับเล่มนี้ต่างกันไหม

เสน่ห์ของอินเดียคือความคาดไม่ถึงก็จริง แต่ด้วยความที่คนไทยคุ้นเคยกับอินเดียอยู่แล้วมันเลยเข้าถึงง่าย นี่เราขายหมดมา 7-8 เดือนแล้วก็ยังมีคนถามหาทุกวัน ทุกวันจริงๆ นะ ส่วนเม็กซิโกแม้คนไทยจะเคยได้ยินชื่อของประเทศเม็กซิโกมาตลอดแต่ก็ไม่ใช่ว่าทุกคนจะเคยไป

ความน่าดีใจคือหลายคนไม่เคยสนใจประเทศเม็กซิโกเลยแต่หลังจากได้หนังสือเราไปอยู่ในมือและอ่านจนจบก็มีหลายๆ อย่างของประเทศนี้ที่เขาอยากรู้มากขึ้น อยากไปยืนในปาร์ตี้ของชนเผ่าที่เราได้ไปยืนอยู่ อยากไปเดินกลางหุบเขาคนเดียวบ้าง บางคนก็เกิดความสงสัยในวัฒนธรรมเม็กซิกันหลายๆ เรื่องตามมา จะมีคนอ่านอีกกลุ่มที่ในแง่ของการท่องเที่ยวแล้วมันก็อาจยากไปสำหรับเขาที่จะเดินทางไปถึงเม็กซิโก แต่สิ่งที่คนอ่านกลุ่มนี้บอกเราคือเขาได้แรงบันดาลใจจากหนังสือของเราไปต่อยอด

นิสัยอะไรที่นักเดินทางที่ดีพึงมี

เราว่าน่าจะเป็นเซนส์ของการเอาตัวรอดนะ เพราะนักเดินทางมักมีความอยากรู้อยากเห็นในมุมที่คนทั่วไปอาจไม่ได้ใส่ใจหรือนึกอยากหาคำตอบ ซึ่งไอ้ความอยากรู้อยากเห็นนี่ล่ะมากับการต้องเอาตัวเองเข้าไปเสี่ยงในสถานการณ์ต่างๆ ฉะนั้นต้องมีเซนส์ของการเอาตัวรอด 

ลูกชายรู้สึกยังไงกับงานของคุณ เขาชอบหนังสือของคุณไหม

หมื่นไมล์ตอนนี้อายุ 17 เป็นคนอ่านหนังสือมาตั้งแต่เด็ก แต่เขาจะชอบพวกนิยายแฟนตาซีมากกว่า หนังสือแม่ตอนนี้ยังไม่แตะค่ะ

ตอนนี้กำลังเขียนเล่มต่อไปแล้วรึยัง

เขียนอยู่ค่ะ 

ช่วยเกริ่นๆ หรือบอกใบ้ให้หน่อยได้ไหมว่าเกี่ยวกับสถานที่ไหน

ยังไม่บอกดีกว่า

ถ้าวิกฤตโควิดจบลงแล้ว คุณจะเดินทางไปที่ไหนเป็นอันดับแรก

กลับบ้านหลังที่สองค่ะ อินเดีย

ขอบคุณภาพจาก พัทริกา ลิปตพัลลภ

ใครอ่าน Q&A นี้จบแล้วอยากจะออกเดินทางไปเม็กซิโกแบบแพทสามารถสั่งหนังสือ  ‘ซินญอริต้าในชุดผ้ากันเปื้อน’ ได้ที่เพจ Summermala แถมได้ข่าวว่าเล่ม ‘ชาติที่แล้วคงเกิดเป็นแขก’ ที่หมดไปแล้วอาจจะกลับมาพิมพ์ใหม่เร็วๆ นี้ด้วยนะ!

The post พัทริกา ลิปตพัลลภ นักเขียนผู้เดินทางตามชีวิตและโชคชะตาของฟรีด้า คาห์โล ที่เม็กซิโก appeared first on a day magazine.

ระหว่างที่รอดูผลงานจริง ช่วงนี้หอศิลป์ Tate Modern จัดนิทรรศการครั้งใหญ่ของวอร์ฮอลเหมือนกันโดยใช้ผลงานของวอร์ฮอลเล่าประวัติของเขาเองตั้งแต่ต้นจนอวสาน แถมยังอัพโหลดผลงานบางส่วนและบทนำชมขึ้นบนโลกออนไลน์ให้เราดูกันสบายๆ จากหน้าจอคอมฯ ของตัวเอง ว่าแล้วเราเลยอยากชวนทุกคนมาทำความรู้จักกับชีวิตของศิลปินป๊อปอาร์ตตัวพ่อให้มากขึ้น ระหว่างรอไปดูงาน ‘ของจริง’ ของเขาในอนาคตอันใกล้

ส่วนงานของวอร์ฮอลจะเป็นศิลปะหรือไม่ ผลงานในนิทรรศการนี้อาจทำให้คุณมีคำตอบ

เด็กชาย Andrew Warhola

ในบทสนทนากึ่งบทนำชมระหว่าง Fiontán Moran ผู้ช่วยภัณฑารักษ์ และ Gregor Muir ผู้อำนวยการฝ่ายคอลเลกชั่นศิลปะสากล เล่าคอนเซปต์ของงานนี้ไว้คร่าวๆ ว่า

“แอนดี้ วอร์ฮอล เป็นที่รู้จักในฐานะศิลปินป๊อปอาร์ต แต่ในนิทรรศการนี้เราอยากย้อนกลับไปหาตัวตนของเขาในฐานะผู้ชายคนหนึ่ง ย้อนมองความปรารถนาอีกทั้งความกลัวซึ่งอาจเป็นปัจจัยผลักดันให้เขาทำงานศิลปะ เราอยากพาเขาออกจากกระแสความโด่งดังแล้วพินิจพิเคราะห์เขาผ่านมุมมองสามประการ คือ ความเป็นผู้อพยพ อัตลักษณ์ความเป็นเควียร์ และความคิดเรื่องความตายกับศาสนา”  

ความเป็นมนุษย์ที่ว่านี้ถูกนำเสนอตั้งแต่ห้องแรกที่มีชื่อว่า ‘Andrew Warhola’ ซึ่งเป็นชื่อตามสูติบัตรของวอร์ฮอล ห้องนี้เล่าประวัติในวัยเยาว์ของเขาเป็นหลัก ตั้งแต่โมเมนต์แรกของชีวิตในปี 1928 และการเติบโตในเมืองอุตสาหกรรมพิตส์เบิร์ก รัฐเพนซิลเวเนีย

The Andy Warhol Museum, Pittsburgh; Founding Collection, Contribution The Andy Warhol Foundation for the Visual Arts, Inc.

ครอบครัวของวอร์ฮอลอพยพจากหมู่บ้านเล็กๆ ในหุบเขาซึ่งปัจจุบันเป็นประเทศสโลวะเกียมาอยู่ในย่านยากจนที่เขาเรียกเองว่า ‘สลัมชาวเช็ก’ ในตอนเปิดของนิทรรศการ ภัณฑารักษ์จึงแสดงเอกสารคนเข้าเมืองซึ่งแสดงให้เห็นว่าสมาชิกครอบครัวของวอร์ฮอลแต่ละคนอพยพเข้ามาอยู่ในสหรัฐฯ เมื่อไหร่ วัตถุชิ้นนี้เชื่อมโยงได้ดีกับผลงานในช่วงหลังคือภาพพิมพ์เทพีเสรีภาพ (Fabis) จากปี 1986

ที่จริงวอร์ฮอลใช้รูปเทพีเสรีภาพในผลงานของเขาหลายชิ้นตั้งแต่ยุค 60s แต่ชิ้นที่จัดแสดงในโชว์ของ Tate Modern นั้นมีความพิเศษเพราะเป็นชิ้นที่เอาแบบมาจากรูปโปสต์การ์ดแสดงให้เห็นความชื่นชมของศิลปินที่มีต่ออนุสาวรีย์ในฐานะไอคอนของ ‘ความเป็นอเมริกัน’ อีกทั้งปี 1986 ยังเป็นวาระครบรอบ 100 ปีการส่งมอบอนุสาวรีย์นี้จากฝรั่งเศสมาสหรัฐฯ ด้วย บนรูปของเธอ วอร์ฮอลยังเพนต์ลายพรางทหารไปทั่วและใส่โลโก้คุกกี้ยี่ห้อ ‘Fabis’ ที่มีธงชาติของฝรั่งเศสและอเมริกาตรงมุมซ้ายล่างของภาพ สื่อถึงทั้งความขี้เล่นและความสนใจในการเมืองของเขา รวมถึงสิ่งสร้างที่เรียกว่า ‘สัญชาติอเมริกัน’ ที่เขาได้รับมาตั้งแต่เกิดต่างไปจากสมาชิกคนอื่นในครอบครัวเขา

© The Andy Warhol Foundation for the Visual Arts/Artists Rights Society (ARS), New York

พ่อของวอร์ฮอลเสียชีวิตในปี 1949 และทิ้งเงินจำนวนหนึ่งไว้สำหรับส่งลูกคนสุดท้องของบ้านเข้ามหาวิทยาลัย ซึ่งก็คือแอนดรูว์ วอร์ฮอลานั่นเอง หลังจากเขาจบการศึกษาพาณิชย์ศิลป์จาก Carnegie Institute of Technology วอร์ฮอลตัดตัวอักษรเอในนามสกุลของตัวเองออกและใช้เงินที่เก็บหอมรอมริบจากการทำงานเป็นนักวาดภาพประกอบเพื่อย้ายไปอยู่มหานครนิวยอร์กในปี 1949 ตอนอายุเพียง 21 ปี แน่นอนว่าในแสงสีของมหานครใหญ่ วอร์ฮอลได้พบปะผู้คนที่มีอุดมการณ์คล้ายคลึงกับเขาและเปิดทางให้เขาเดินสู่อาชีพศิลปินอย่างเต็มตัว ขณะเดียวกัน ก็ผลักดันให้เขาสามารถแสดงออกถึงเพศสภาพของตนในงานด้วย

ชีวิตหลากสี

หนึ่งในไฮไลต์ของงานนี้คือชุดภาพลายเส้นแนวโฮโมอิโรติกกว่า 20 รูปที่ไม่เคยจัดแสดงที่ไหนมาก่อน รูปชุดนี้วาดขึ้นสำหรับนิทรรศการในช่วงปี 50s แต่ถูกปฏิเสธโดยแกลเลอรีเนื่องจากมีความล่อแหลมเกินไป อย่างไรก็ดีมันทำให้เราเห็นได้ว่าแอนดี้แสดงออกถึงรสนิยมทางเพศของเขาในงานตั้งแต่ช่วงเริ่มต้น

youtube.com/tate

ประเด็นเรื่องเพศสภาพถูกพูดถึงอย่างชัดเจนในห้องถัดมาที่ชื่อ ‘Sleep’ จัดแสดงผลงานวิดีโอชื่อเดียวกันจากค่ำคืนของฤดูร้อนปี 1963 ที่วอร์ฮอลตั้งกล้อง 16mm ถ่ายซูมนายแบบขณะที่เปลือยกายหลับไหล (นายแบบคือคู่รักชั่วคราวของวอร์ฮอลชื่อ John Giorno) เขาถ่ายวิดีโอกว่า 50 ม้วนและนำมาตัดต่อให้เอื่อยเฉื่อยแทบจะไร้การเคลื่อนไหวใดๆ กลายเป็นหนังยาวกว่า 5 ชั่วโมง เปลี่ยนสื่อภาพยนตร์ให้กลายเป็นศิลปะรูปแบบหนึ่ง  ด้วยการตัดทอนการเล่าเรื่องออกไปให้เหลือเพียงการเฝ้ามองฟอร์มและแสงเงาของเรือนร่างแบบเท่านั้น

ในช่วงทศวรรษที่ 60s นี้เองที่เกิดเหตุการณ์สำคัญมากมายในอเมริกาไม่ว่าจะเป็นการสังหารประธานาธิบดี John F. Kennedy, โทรทัศน์สีกลายเป็นสิ่งที่มีกันทุกครัวเรือน, ความโด่งดังของ The Beatles นำมาสู่วัฒนธรรมบูชาดาราเซเลบริตี้, การแพร่หลายของยาเสพติด ยาวไปถึงกระแสต่อต้านสงครามกับความตายอันไร้ความหมาย 

แอนดี้ วอร์ฮอล จับเอาเรื่องราวเหล่านี้มาใส่ในงานของเขา อาทิ ในงาน Elvis I and II (1964) ที่เขาเอาภาพเอลวิสจากโปสเตอร์หนังมาทำงานซิลก์สกรีนขนาดใหญ่ แบ่งเป็นสองด้านชัดเจน ด้านหนึ่งลงสีสดจี๊ดเกินธรรมชาติ ส่วนอีกด้านเป็นสีซีเปียค่อยๆ จางหายไป ตีความได้ถึงการทำซ้ำและภาพจำของซูเปอร์สตาร์ในสมัยนั้นที่ถูกปรุงแต่งและยัดเยียดให้ผู้ชมเสพจนเหมือนจะดำรงอยู่เป็นอมตะในทรงจำของผู้คน ในขณะเดียวกัน ดาราเหล่านั้นก็ยังมีกายภาพของมนุษย์ที่อจีรังและเสื่อมสลายไปตามกาลเวลา วอร์ฮอลยังเอาไอเดียนี้มาทำชุดภาพของ Marilyn Monroe หลังจากที่เธอเสียชีวิตในปี 1962 ด้วย

Andy Warhol – Marilyn Diptych, 1962, acrylic, silkscreen ink, and graphite on linen, two panels, 205.4 x 289.6 cm (80 7/8 x 114 in.), Tate, London

โรงงานและคอนเสิร์ต

อีกหนึ่งเรื่องที่วอร์ฮอลหมกหมุ่นคือวัฒนธรรมบริโภคนิยมและการผลิตทุกอย่างในโรงงาน เห็นได้จากชุดภาพที่เขาเอาผลิตภัณฑ์ที่เจอได้ในซูเปอร์มาร์เก็ตอเมริกัน อย่างซุปกระป๋องยี่ห้อ Campbell’s และลังสบู่ยี่ห้อ Brillo มาทำเป็นผลงานศิลปะที่สร้างความอื้อฉาวให้กับเขาอย่างมาก นอกจากนี้เขายังเช่าสตูดิโอกลางเมืองและตั้งชื่อมันว่า ‘The Silver Factory’ เป็นโรงงานที่เขาสร้างทั้งงานเพนต์ ภาพพิมพ์ รวมถึงงานฟิล์มที่เขาหลงใหล 

ช่วงเวลานี้ถูกจัดแสดงผ่านชุดภาพถ่าย วอร์ฮอลถูกรายล้อมไปด้วยดารานักร้อง นักแสดง ศิลปิน คนรวยไฮโซ สตูดิโอของเขากลายเป็นจุดนัดพบของทุกผู้คนที่มีชื่อเสียง (และชื่อเสีย) ในเมืองนิวยอร์กไปโดยปริยาย น่าสนใจที่ในห้องจัดแสดงที่ 5 ของนิทรรศการพูดถึงวัตถุที่เป็นตัวแทนของโรงงานในช่วงพีคของชีวิตวอร์ฮอลได้อย่างดี นั่นคือ ‘silver cloud’ หรือลูกโป่งปาร์ตี้สี่เหลี่ยมสีเงินอัดก๊าซฮีเลียม มันเจิดจรัสสะท้อนแสงชวนฝัน ในขณะเดียวกันก็ไร้น้ำหนัก เบาหวิว และล่องลอยในอากาศอย่างไม่ยี่หระ

แล้วถ้าจะพูดถึงยุคนี้แล้วไม่พูดถึงวง ‘The Velvet Underground’ ที่วอร์ฮอลไปช่วยปั้นและเป็นผู้จัดการวงด้วยก็กระไรอยู่ ในนิทรรศการจึงมีการจำลองบรรยากาศการแสดงสด ‘Exploding Plastic Inevitable’ ปี 1966 ที่วอร์ฮอลจัดให้วงมาเล่นควบคู่กับการฉายภาพยนตร์ของเขาเป็นแบ็กกราวนด์ให้คนดู กลายเป็นแบบฉบับของการนำเสนอดนตรีมาจวบจนปัจจุบัน

ภาพถ่ายโพลารอยด์ที่วอร์ฮอลถ่ายเซเลบริตี้เอาไว้

© Foto: Museo Picasso Málaga / © The Andy Warhol Foundation for the Visual Arts, Inc./VEGAP, Málaga, 2018

The Velvet Underground & Nico 

Valerie

ในฤดูร้อนปี 1968 นักเขียนเฟมินิสต์ Valerie Solanas ย่างก้าวเข้ามาใน Factory ของวอร์ฮอลและเปลี่ยนชีวิตเขาไปตลอดกาล ทั้งสองขึ้นลิฟต์ตัวเดียวกันไปชั้น 6 แล้ววาเลรีก็ควักปืนออกมายิงเขาเข้าที่ลำตัวใต้แขนข้างขวา กระสุนทะลุอวัยวะสำคัญหลายส่วนในร่างยกเว้นหัวใจของเขา ตำรวจมองว่าการพยายามฆ่าครั้งนี้มีสาเหตุมาจากที่วอร์ฮอลปฏิเสธบทภาพยนตร์ของวาเลรีโดยเธอบอกว่าวอร์ฮอลขโมยไอเดียของเธอไป

ในห้องที่ 7 ของนิทรรศการเล่าเหตุการณ์นี้ด้วยภาพถ่ายของ Richard Avedon อันน่าสะพรึง แสดงให้เห็นร่างกายปูดโปนหลังการผ่าตัดของแอนดี้ที่เต็มไปด้วยแผลเป็นจากมีดผ่าตัดลากยาวข้ามจากท้องถึงหน้าอก

หลังจากเหตุการณ์นี้ เขาเริ่มมีอาการหวาดระแวงเวลามีคนอยู่รอบๆ และใช้เวลาหลายปีก่อนที่เขาจะกลับเข้าสังคมอีกครั้ง

Mao (1972)

ผู้ชายที่พยายามเป็นผู้หญิง

ห้องจัดแสดงต่อมาแสดงผลงานหลังจากที่วอร์ฮอลกลับมาสร้างงานอีกครั้ง ซึ่งหลายชุดโด่งดังระดับตำนาน เช่น ภาพประธานาธิบดีเหมา เจอ ตุง หรืองานชุด ‘Ladies and Gentlemen’ (1975) เป็นชุดงานที่วอร์ฮอลถูกจ้างโดย Luciano Anselmino นักขายงานชาวอิตาเลียนให้ทำรูป drag queen จากคลับ The Gilded Grape ย่าน Greenwich village 14 คน หนึ่งในนั้นมี Marsha P. Johnson ผู้มีบทบาทสำคัญในการก่อจลาจล Stonewall Riot ที่เรียกร้องสิทธิให้ชาว LGBTQ+ ด้วย 

“ฉันสงสัยนะว่าอะไรยากกว่ากันระหว่าง หนึ่ง ผู้ชายที่ต้องเป็นผู้ชาย สอง ผู้ชายที่ต้องเป็นผู้หญิง สาม ผู้หญิงที่ต้องเป็นผู้หญิง หรือสี่ ผู้หญิงที่ต้องเป็นผู้ชาย ฉันไม่รู้คำตอบที่แน่นอนหรอก แต่เท่าที่ดูมาหลายประเภทฉันรู้ว่ากลุ่มที่บอกว่าตัวเองต้องทำงานหนักที่สุดคือผู้ชายที่พยายามเป็นผู้หญิง” วอร์ฮอลกล่าวไว้ในหนังสือ The Philosophy of Andy Warhol (From A to B and Back Again) ที่เขาเขียนเอง

Ladies and Gentlemen (1975)

ชายในวิกสีเงิน

เมื่อยุค 80s มาถึง กลายเป็นว่าแอนดี้มีสถานะเป็นดาราเสียเอง ใบหน้าของเขากับวิกสีเงินเป็นที่จดจำในฐานะ ‘ยี่ห้อ’ ของศิลปะแบบป๊อปอาร์ต ในช่วงท้ายของนิทรรศการมีงาน ‘Self Portrait’ (1987) ซึ่งเป็นหนึ่งในรูปถ่ายใบหน้าของวอร์ฮอลขนาดใหญ่สีแดงบนพื้นหลังดำจ้องตรงมาที่กล้องอย่างอาจหาญต่างกันลิบลับกับนักวาดภาพขี้อายผู้หลบอยู่หลังลายเส้นและภาพดาราจากนิตยสารในตอนต้น สายตาของเขาในภาพนี้แสดงถึงวุฒิภาวะ ความพร้อมที่จะเผชิญกับโลกและความตาย

ภาพนี้ถ่ายเพียงหนึ่งปีก่อนที่เขาจะเสียชีวิต

© 2020 The Andy Warhol Foundation for the Visual Arts, Inc. / Licensed by DACS, London

ห้องสุดท้าย บนฝาผนังสีดำมะเมื่อมขนาดยักษ์ปรากฏภาพผลงาน ‘60 Last Suppers’ แปะไว้ทั่ว นี่เป็นงานที่วอร์ฮอลเอาภาพชื่อดังของดาวินชีมาสกรีนซ้ำๆ เปิดโอกาสให้ผู้ชมใคร่ครวญพวกมันประหนึ่งการเพ่งภาวนาตามศาสนารูปแบบหนึ่ง ถือเป็นการเลือกผลงานจบโชว์ที่น่าสนใจเพราะภาพนี้หลอมรวมสิ่งที่แอนดี้สนใจไว้ด้วยกัน ทั้งรูปเคารพบูชา, ความโด่งดัง, การทำซ้ำ, ภาพผู้ชายที่อยู่ด้วยกันเป็นกลุ่ม และความตาย ประหนึ่งเป็นการมองกระบวนการของชีวิตที่มนุษย์ทุกคนจะต้องผ่าน ไม่ว่าจะโด่งดังหรือร่ำรวยเพียงใดก็ตาม

เมื่อดูโชว์จบแล้วเราหวังว่าทุกคนคงไร้ข้อกังขาว่าทำไมแอนดี้ วอร์ฮอล จึงเป็นหนึ่งในศิลปินที่ทรงพลังที่สุดในศตวรรษที่ 20 จากลูกของครอบครัวคนอพยพ เขาสร้างอัตลักษณ์และกอปรตัวเองเข้าไปเป็นตัวแทนของความฝันอเมริกันได้อย่างน่าอัศจรรย์

ในศตวรรษที่ 21 แนวคิดของศิลปินคนนี้ก็ยังมีอิทธิพลกับพวกเราอย่างไม่เสื่อมคลาย (อาจจะมากกว่าเดิมด้วยซ้ำ) ไม่ว่าจะเป็นคำกล่าวที่ว่า “ในอนาคตพวกเราทุกคนจะโด่งดังระดับโลกกันคนละ 15 นาที” ซึ่งกลายมาเป็นนิยามของความหมกหมุ่นกับชื่อเสียงแบบไวรัลในปัจจุบัน อีกทั้งในช่วงนี้ที่เราต้องจ้องจอมอง ‘ภาพเสมือน’ ของสิ่งต่างๆ ก็ชวนกลับมาตั้งคำถามตามวอร์ฮอลเรื่องศิลปะและการทำซ้ำด้วย

ตอนนี้ก็เหลือเพียงการรอลุ้นกันว่าเราจะได้เห็นงาน ‘ของจริง’ ชิ้นไหนกันบ้างในวันเปิดของนิทรรศการ Andy Warhol : Pop Art ที่กรุงเทพฯ แอบกระซิบจากที่เราเห็นมาส่วนหนึ่งว่ามีงานชิ้นเด็ดๆ ชวนว้าวพียบไม่แพ้ที่ลอนดอนเลย

ระหว่างนี้ก็ขอให้ทุกท่านรักษาสุขภาพกายและสุขภาพใจไว้เสพศิลป์ด้วยกันในวันปลอดโควิดนะ

The post ดูชีวิตตั้งแต่ต้นจนอวสานของ Andy Warhol ในนิทรรศการที่ Tate London แบบไม่เสียค่าเครื่องบิน appeared first on a day magazine.

ลองคิดกันเล่นๆ ดูว่า กว่าร้อยปีที่ผ่านมามุมมองต่อผู้หญิงสมัยใหม่ของสังคมนั้นเปลี่ยนแปลงไปมากน้อยแค่ไหน อย่างไร

Art Nouveau

นิทรรศการนี้เป็นการจัดแสดงภาพงานศิลปะผ่านระบบดิจิทัล ทั้งการฉายภาพ projection mapping รวมถึงเทคนิคการสร้างภาพ 3 มิติ กับ virtual reality ทำให้รายละเอียดของจิตรกรรมในอดีตกลับมาผลิบาน มีชีวิตขึ้น ในพื้นที่ของนิทรรศการอย่างน่าตื่นเต้น

นับเป็นการจัดแสดงลักษณะนี้เป็นครั้งที่ 3 แล้วของ River City Bangkok หลังจากประสบความสำเร็จกับสองโชว์ก่อนหน้า คือ From Monet to Kandinsky และ Italian Renaissance ส่วนธีมในครั้งนี้เป็นสไตล์ศิลปะที่เรียกกันว่า อาร์ตนูโว ซึ่งเป็นแนวศิลปะ ‘ใหม่’ (nouveau เป็นภาษาฝรั่งเศส แปลว่าใหม่) ที่ผุดเกิดและกระจายไปทั่วทวีปยุโรปในช่วงปลายศตวรรษที่ 19 – ต้นศตวรรษที่ 20 ในงานนี้เราจึงได้ชมผลงานจากศิลปิน 3 คนที่ถือว่าเป็นมาสเตอร์ของงานศิลปะแนวนี้ นั่นคือ Aubrey Beardsley จากอังกฤษ, Alphonse Mucha จากสาธารณรัฐเช็ก และ Gustav Klimt จากออสเตรีย

งานของพวกเขาล้วนมีลักษณะเด่นตามสไตล์อาร์ตนูโวหลายประการ คือหนึ่ง การผสมผสานเส้นโค้งเว้าที่ได้แรงบันดาลใจจากรูปทรงในธรรมชาติเข้ากับนวัตกรรมการผลิตสมัยใหม่ สอง การอ้างอิงอารยธรรมลึกลับน่าหลงใหล และสาม มีตัวเอกของภาพเป็นผู้หญิงที่ทั้งงดงามและน่าเกรงขามในเวลาเดียวกัน ซึ่งทั้งสามสิ่งนี้ล้วนเชื่อมโยงกับการปฏิวัติอุตสาหกรรมอย่างน่าสนใจ

Industrialised Society

แม้ไม่มีใครฟันธงได้แน่ชัดว่าการปฏิวัติอุตสาหกรรมนั้นเริ่มต้นอย่างเป็นทางการที่ไหนและเมื่อไหร่ บ้างโยงไปถึงพื้นเพยุคทองของเจ้าอาณานิคมและเส้นทางเดินเรือที่เปิดให้เกิดการค้าขายและการพัฒนาเทคโนโลยีอย่างที่ไม่เคยมีมาก่อน บ้างอ้างอิงถึงการเปิดโรงงานสิ่งทอที่ใช้เครื่องจักรแทนแรงงานคน การแล่นของรถยนต์ และรถไฟหัวจักรไอน้ำ บ้างโยงเข้ากับการปฏิวัติและการโอนถ่ายอำนาจจากกษัตริย์สู่พ่อค้าและนักธุรกิจ

แต่สิ่งที่เราฟันธงได้แน่ชัดคือสังคมยุโรปตอนนั้นถือว่าเฟื่องฟูและก้าวหน้าที่สุดในโลก เห็นได้ชัดจากสถาปัตยกรรมที่มุ้งเน้นประโยชน์ใช้สอย มีเทคโนโลยีในการใช้โครงเหล็กสร้างอาคารสูงใหญ่อย่างไม่เคยมีมาก่อน และถือเป็นจุดเริ่มต้นของเมืองสมัยใหม่อย่างแท้จริง

ในขณะเดียวกันคนอีกส่วนหนึ่งก็ยังยืนยันให้นักออกแบบผนวกความงามจากธรรมชาติเข้าไปกับสิ่งสร้างอุตสาหกรรมด้วย เช่น William Morris ผู้นำ art and craft movement มีลักษณะเด่นในการประยุกต์ฟอร์มพฤกษาพรรณไม้เข้าไปในผลงาน ตั้งแต่เฟอร์นิเจอร์ชิ้นจิ๋ว ลายวอลเปเปอร์ จวบจนการออกแบบสถาปัตยกรรม

มอร์ริสบอกว่าในยุคที่เครื่องจักรเข้ามาเปลี่ยนวิถีชีวิต เราจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องคงความนิยมในสุนทรียะซึ่งแสดงถึงความเป็นมนุษย์เอาไว้ แนวคิดนี้ถูกสะท้อนอย่างชัดเจนในศิลปะอาร์ตนูโวที่ให้ความสำคัญกับการกลับไปสร้างเส้นโค้ง ความไม่สมมาตร เพื่อโต้ตอบกับทรงเหลี่ยมและความแข็งทื่อของกรรมวิธีการผลิตแบบอุตสาหกรรม

นอกจากได้เห็นการประยุกต์ใช้รูปดอกไม้ใบหญ้านานาชนิด ยังมีการใช้ส่วนโค้งเว้าของสรีระผู้หญิง เพศที่เป็นตัวแทนแห่งจิตวิญญาณและความอ่อนโยน เพื่อแทรกแซงความก้าวร้าวในสังคมปิตาธิปไตยด้วย

Nouveau Femme

จะว่าไปผู้หญิงยุคนั้นก็ไม่ได้เรียบร้อยเหมือนผ้าพับไว้เสียทีเดียว เนื่องจากสังคมที่เปลี่ยนไป มีการเกิดขึ้นของไฟฟ้า การคมนาคม ห้างสรรพสินค้าที่เต็มไปด้วยนวัตกรรม เครื่องอำนวยความสะดวก (และการขยายตัวของชนชั้นแรงงาน) ทำให้เหล่าชนชั้นกลาง–เศรษฐีใหม่ (bourgeoisie) มีเงินและเวลาว่างเพื่อกิจกรรมพักผ่อนหย่อนใจมากขึ้น ผู้หญิงจากที่เคยอยู่บ้านเป็นแม่บ้านเต็มตัว ก็มีจำนวนไม่น้อยลุกขึ้นมาประกาศความเป็นตัวของตัวเอง เป็นหญิงหัวก้าวหน้า หรือ nouveau femme ซึ่งกลายมาเป็นหมุดหมายของสังคมอุตสาหกรรมด้วย

หนึ่งในศิลปินอาร์ตนูโวที่วาดผู้หญิงสมัยใหม่ได้งดงามอย่างน่าทึ่งคือ อัลโฟนส์ มูคา (1860-1939) มูคาเป็นชาวเช็กจากครอบครัวยากจน แต่อาศัยพรสวรรค์ด้านศิลปะของตัวเองเข้ามาเรียนและหาเงินที่ปารีสในปี 1887 เขารับงานออกแบบโปสเตอร์ภาพพิมพ์หิน (lithograph) อีกหนึ่งเทคโนโลยีที่ได้รับความนิยมสูงในสมัยนั้นเพื่อโปรโมตสินค้านานาชนิด

งานของมูคามักมีหญิงงามเป็นพรีเซนเตอร์เสมอ ไม่ว่าผลิตภัณฑ์นั้นจะเป็นน้ำหอม คุกกี้ เบียร์ สุรา จักรยาน ไปจนถึงกระดาษมวนบุหรี่ มูคาก็วาดนางแบบของเขาในชุดกรุยกรายแสดงถึงอิสระ (ไม่รัดรึงอยู่ในคอร์เซตเหมือนสมัยก่อน) พวกเธอใช้สอยสินค้าด้วยทีท่าและสายตาแห่งความมั่นใจแบบผู้ชาย ในขณะเดียวกันก็ยังคงไว้ซึ่งเส้นโค้งที่ยั่วยวนชวนเสน่หาเสมอ

Alphonse Mucha, Job Cigarette

วันหนึ่งชีวิตของมูคาต้องเปลี่ยนไปเพราะผู้หญิงคนหนึ่ง เธอคือ Sarah Bernhardt นักแสดงละครปารีเซียงที่มีชื่อเสียงและเป็นที่จดจำจากฝีมือการเล่นละครเวทีพอๆ กับคาแร็กเตอร์สุดโต่งหลังม่านของเธอ ที่เป็นดั่งนิยามคำว่า femme fatale หรือผู้หญิงที่ทั้งงดงามและน่ากลัว

ซาราห์บอกนักข่าวว่าเธอชอบซ้อมบทของเธอในโลงศพ เธอเป็นนักแสดงหญิงคนแรกของยุคที่แต่งตัวและเล่นบทพระเอก จวบจนครั้งหนึ่งในปี 1894 เธอปฏิเสธภาพสเกตซ์สำหรับโปสเตอร์ของเธอที่โรงละครเรอเนซองซ์ในนาทีสุดท้าย ทำให้โรงละครต้องไปว่าจ้างศิลปินคนใหม่อย่างเร่งด่วน และศิลปินคนนั้นคือมูคานั่นเอง

โชคดีที่ภาพใหม่ของเขานั้นถูกใจซาราห์อย่างมาก จนเธอระบุว่าต่อไปนี้ผู้ออกแบบโปสเตอร์ทุกโชว์ของเธอจะต้องเป็นมูคาเท่านั้น ภาพสไตล์อาร์ตนูโวของเขาจึงได้เดินทางไปกับโชว์ของเธอทั่วยุโรปและอเมริกา สร้างชื่อเสียงให้กับทั้งคู่ไปทั่วโลก

Alphonse Mucha, Gismonda Sarah Bernhardt American Tour Poster

คำว่า femme fatale ไม่ได้จำกัดอยู่แค่นางเอกผู้มีเกียรติเท่านั้น แต่ถูกใช้พูดถึงลักษณะของผู้หญิงในซ่องด้วย (บางโรงละครก็มีการให้ ‘ซื้อเวลา’ นักแสดง นักเต้น ประหนึ่งสถานบริการไปในตัว อย่างมูแลง รูจ เป็นต้น) ในเวลานั้นโสเภณีเป็นอาชีพที่ได้รับความนิยมอย่างมาก แต่พวกเธอก็ถูกมองเป็นแหล่งแพร่เชื้อโรคและโรคติดต่ออย่างซิฟิลิสด้วยเช่นกัน ในแง่นี้โยนีของพวกเธออาจเป็นประตูสู่ความสุขและความตายของผู้ชายในเวลาเดียวกัน จึงไม่แปลกที่ศิลปินมากมาย ตั้งแต่ Toulouse Lautrec, Édouard Manet ยาวไปจนถึงยุคของ Picasso ล้วนออกตามหาและเพนต์ femme fatale สำหรับงานมาสเตอร์พีซของพวกเขาในหอนางโลม

Toulouse Lautrec La Goulue Arriving At The Moulin Rouge With Two Women

Pablo Picasso Les Demoisellesd Avignon

The Orientalists

อีกกระแสที่มากระเพื่อมให้ความนิยมนี้ข้ามน้ำข้ามทะเลมาจากดินแดนอันไกลโพ้น เนื่องจากช่วงนี้เริ่มมีการเดินเรือสินค้าไปสู่ประเทศตะวันออกกลางและเอเชียอย่างจริงจัง เรื่องราวของ ‘โลกเก่า’ ที่ยังคงไว้ซึ่งเวทมนตร์และความงามของธรรมชาติถูกส่งต่อมาที่ยุโรปผ่านสินค้า งานศิลปะ และหนังสือ สร้างความตื่นตาตื่นใจจนเป็นแฟชั่น orientalism (คตินิยมตะวันออก) ที่ป้อนภาพโรแมนติกแฟนตาซีของสุลต่านและฮาเร็มจากดินแดนอันไกลโพ้นให้กับสำนึกของคนผิวขาวที่กำลังเบื่อหน่ายกับมลพิษจากโรงงานอุตสาหกรรมของตัวเอง

ผู้คนในสังคมชั้นสูงหันมาตกแต่งบ้านด้วยศิลปะอิสลาม สวมใส่กิโมโนราคาแพง หรือแม้กระทั่งเรื่องราวในพระคัมภีร์ก็ถูกนำมาเล่าใหม่อย่างมีสีสัน โดยเฉพาะบทที่พูดถึงความรุ่มรวยของตะวันออก เช่น เรื่องของนักเต้น Salome ก็ตื่นหูตื่นใจชาวตะวันตกอย่างมาก

เรื่องที่ได้รับความนิยมคือ ซาโลเม เจ้าหญิงนักเต้น femme fatale ที่เต้นระบำยั่วยวนกษัตริย์ Herod จนพระองค์หลงเสน่ห์และสั่งตัดหัวนักบุญ John the Baptist ตามคำขอของเธอในพระคัมภีร์พันธสัญญาใหม่

ในนิทรรศการนี้เราจะได้เห็นภาพวาดของซาโลเมในสไตล์อาร์ตนูโวโดยออเบรย์ เบียร์ดสลีย์ (1846-1932) ศิลปินอังกฤษที่มีชื่อเสียงจากลายเส้นที่คมชัดและกลิ่นอายอีโรติกอันงดงาม

เบียร์ดสลีย์ได้รับแรงบันดาลใจอย่างมากจากภาพพิมพ์อูกิโยะจากญี่ปุ่น สังเกตได้ชัดจากการจัดองค์ประกอบภาพที่ถูกลดทอนเป็นแบบ 2 มิติ และรายละเอียดเล็กๆ น้อยๆ อย่างชุดแต่งกายและทรงผมของตัวละครที่ถอดแบบมาจากเกอิชา ในขณะเดียวกันเฟอร์นิเจอร์ โต๊ะเครื่องแป้ง หรือกาน้ำชา ในภาพนั้นมีเป็นรูปทรงแบบอาหรับ-เปอร์เซีย และใช้ลายขนนกยูงซ้ำๆ หลายจุดด้วย

เบียร์ดสลีย์ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นวัณโรคโดยพันธุกรรมตั้งแต่ 7 ขวบ ความตายที่มาถึงได้ทุกขณะอาจเป็นเหตุให้เขากล้าวาดรูปวาบหวิวและลากสะบัดอย่างจัดจ้านไม่แคร์ใคร

รูปซาโลเมที่วาดโดยเบียร์ดสลีย์มีเอกลักษณ์จากเส้นโค้งที่เป็น c curve และ s curve ชวนให้เปรียบเทียบกับท่าเต้นของหญิงแพศยากับลำตัวของงูอสรพิษอย่างมีนัย

The Serpentine

มาถึงประเด็นสุดท้ายที่สำคัญไม่แพ้กัน นั่นคือการใช้สัญลักษณ์ที่มาจากจิตวิเคราะห์ ซึ่งเห็นได้ชัดมากในงานของกุสตาฟ คลิมต์ (1862-1918)

ตั้งแต่งานสำคัญชิ้นแรกๆ ของคลิมต์ อย่างการวาดตกแต่งผนังของ Kunsthistorisches Museum เราจะเห็นว่าเขาใช้สัญลักษณ์จากอารยธรรมโบราณเพื่อแทรกความหมายและปรัชญาที่มากกว่าความสมจริง เช่น การใช้รูปเทพี Athena จากเทพปกรณัมกรีก หรือรูปเทพีอีกองค์จากอียิปต์

Gustav Klimt in The Kunsthistorisches Museum

ต่อมาเมื่อถูกว่าจ้างโดยมหาวิทยาลัยเวียนนาให้วาดภาพในธีมเภสัชศาสตร์ เขาก็ใช้สัญลักษณ์คนถืองู ซึ่งตามตำนานกรีกแล้วมาจากไม้เท้าของ Asclepius ลูกของเทพ Apollo ผู้มีวิชาความรู้ด้านการรักษาในขั้นที่ช่วยให้คนกลับคืนชีพจากความตายได้ ดังนั้นงูในที่นี้จึงเป็นสัญลักษณ์ของการเชื่อมต่อระหว่างโลกคนเป็นกับโลกคนตาย

Gustav Klimt,Hygieia

หนึ่งปีก่อนที่คลิมต์จะวาดภาพนี้เสร็จ นักจิตวิเคราะห์ชื่อดังอย่าง Sigmund Freud ยังออกหนังสือ The Interpretation of Dreams และเคยพูดไว้ว่างูนั้นมีนัยสื่อถึงอวัยวะเพศชาย ความต้องการทางเพศของผู้หญิง อีกทั้งเป็นสัญลักษณ์ของปัญญาและความชั่วร้าย (ตามไบเบิล) ได้พร้อมๆ กัน งูจึงไม่ได้มีความหมายในทางตำนานอย่างเดียว แต่มันถูกแปลเป็นเรื่องของจิตใต้สำนึกทุกคน

ประจวบกับการศึกษาอาชญวิทยาในสังคมยุคนั้นที่มีต้นทุนมาจากความกลัวของคนชั้นสูงที่ต้องใช้พื้นที่สาธารณะร่วมกับชนชั้นแรงงานมากขึ้นหลังการปฏิวัติอุตสาหกรรม จึงมีการถ่ายรูปอาชญากรแล้วเอามาเรียงซ้อนกันอย่างในงานของ Francis Galton เพื่อพยายามทำความเข้าใจ ‘ลักษณะของคนชั่ว’ รวมถึงผู้ป่วยทางจิต

หากเป็นผู้หญิงในสมัยนั้น ไม่ว่าจะมีอาการเบื่ออาหาร ลมบ้าหมู ไปจนถึงซึมเศร้า มักถูกวินิฉัยว่าเป็น ‘ฮิสทีเรีย’ หรือโรคที่เชื่อว่าเกิดจากแรงขับทางเพศที่ไร้การควบคุมของพวกเธอ เป็นโรคที่อันตรายอย่างยิ่งต่อสังคม มีการถ่ายรูปและเผยแพร่รูปคนไข้หญิงขณะถูกชอร์ตด้วยไฟฟ้าหรือกำลังชัก โชว์ใบหน้าที่มึนเบลอ ตาปรือ ข้อมือ ข้อเท้า รวมถึงลำตัว บิดงอเหมือนงู ให้สังคมเวทนาในเคราะห์ร้ายที่มาจากความต้องการร่านสวาทที่ผิดธรรมชาติของสตรีเพศ

ไม่น่าจะเป็นเรื่องบังเอิญที่คลิมต์เลือกวาดผู้หญิงในงานของเขาในท่าทางบิดเบี้ยว ลำตัวโป๊เปลือยยืดยาว ตาปรือเหมือนอยู่ในห้วงฝัน หรือแม้กระทั่งตั้งชื่อผลงานว่า Water Serpents เปรียบเปรยถึงนางไม้น้ำ (บ้างบอกว่าเป็นเลสเบี้ยน) ที่พร้อมหยิบยื่นความหายนะให้ผู้ชายด้วยความงามของพวกหล่อน

Gustav Klimt, Water Serpents II

The Kiss

ในตอนจบของโชว์เราอยากชวนให้พินิจพิเคราะห์ The Kiss ภาพชิ้นเอกของคลิมต์ กันใกล้ๆ ภาพนี้ถือเป็นหนึ่งในภาพที่ดังที่สุดในโลก สร้างขึ้นในช่วง ‘ยุคทอง’ ของเขาที่หันมาใช้ทองคำเปลวในงานอย่างมลังเมลือง

Gustav Klimt, The Kiss

หากมองให้ดีจะเห็นว่าลายสัญลักษณ์บนตัวของผู้ชายนั้นเป็นเหลี่ยม มีสีดำ-ขาวแข็งขรึม เปรียบถึงตัวแทนของตรรกะ ส่วนบนตัวผู้หญิงเป็นทรงกลมหลากสีสันประหนึ่งอารมณ์และธรรมชาติ เรือนร่างที่กำลังหักงอของเธอชวนตั้งคำถามว่า ใครกันแน่ที่กอดรัดใคร มือที่กำลังบีบรัดคอของเธอขณะที่เขากำลังบรรจงจุมพิตตรงแก้มแสดงให้เห็นความกำกวมของทีท่าเพศชายที่มีต่อเพศหญิงได้ดี ชวนให้คิดว่าสุดท้ายแล้วผู้หญิงอยู่ใต้แรงกดดันของผู้ชาย หรือเธอเป็นผู้ควบคุมเขาด้วยเสน่หากันแน่

คำถามนี้แม้ผ่านมากว่าร้อยปีก็ยังคงตอบยาก และนั่นเองเป็นสิ่งที่ทำให้อาร์ตนูโวร่วมสมัยเสมอมา

The post Something Nouveau ส่องมุมมองต่อ ‘ผู้หญิงสมัยใหม่’ ในศิลปะแบบอาร์ตนูโว appeared first on a day magazine.

แต่เสียดายที่น้อยคนจะรู้เรื่องราวเบื้องหลังชื่อของห้องสมุดแห่งนี้ เราจึงขอบอกเล่าเรื่องราวความสัมพันธ์ของเนียลสันและเฮส์ผ่านขุมทรัพย์ที่จัดแสดงอยู่ด้านในอาคารทรงนีโอคลาสสิกนี้

ในขณะเดียวกันจะได้เฉลยให้ทราบว่า ทำไมสถานที่นี้ถึงถูกเปรียบเปรยว่าเป็น ‘ทัช มาฮาล’ แห่งกรุงเทพมหานคร

เมื่อเราถอดรองเท้าเข้าไปด้านในห้องสมุดแล้ว แน่นอนว่าสิ่งแรกที่สร้างความประทับใจให้กับผู้มาใช้บริการคือการออกแบบอาคารที่โอ่โถง เสาคอรินเทียนสูงชะลูดหรูหรา รับกับหน้าต่างทรงโค้งสง่างาม อีกทั้งนวัตกรรมสำคัญของที่นี่คือผนัง 2 ชั้นที่มีช่องอากาศตรงกลาง สำหรับไล่ความชื้นที่จะมาทำลายหนังสือ ทั้งหมดนี้เป็นผลงานของสถาปนิกชื่อดัง Mario Tamagno ผู้เข้ามารับราชการอยู่ในสยามเมื่อ พ.ศ. 2443 หากสังเกตดีๆ จะเห็นว่าอาคารนี้มีผังเป็นตัว H ทรงเดียวกันกับพระที่นั่งอนันตสมาคม ซึ่งเป็นผลงานชิ้นโบแดงของตามัญโญเช่นกัน

ตามเอกสารเก่าระบุว่า เมื่อก่อนทางเข้านั้นอยู่ตรงห้องทรงโดมกลาง แต่ต่อมาเปลี่ยนให้เข้าทางปีกขวาของอาคารแทน ส่วนห้องตรงกลางนั้นปัจจุบันใช้เป็นพื้นที่จัดแสดงขุมทรัพย์หลายต่อหลายชิ้นของพิพิธภัณฑ์ เช่น หนังสือพระราชนิพนธ์และโต๊ะเขียนหนังสือพระราชทานของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว จดหมายและเอกสารการก่อตั้งในยุคแรกโดยสมาชิกสมาคมสตรี (The Ladies’ Bazaar Association) ซึ่งสมาชิกเป็นสุภาพสตรีชาวต่างชาติที่อาศัยอยู่ในกรุงเทพฯ โดยนำรายได้จากการขายของของสมาคมสตรีมาจัดตั้งสมาคมห้องสมุดสตรีกรุงเทพฯ (The Bangkok Ladies’ Library Association) ขึ้นเพื่อให้บริการแก่ชาวต่างชาติที่อาศัยอยู่ในกรุงเทพฯ โดยมีข้อบังคับของสมาคมที่ให้การบริหารงานนั้นต้องเป็นผู้หญิงเท่านั้น

นายกสมาคมคนแรกซึ่งเป็นผู้ก่อตั้งคือ Sarah Blachley Bradley ภรรยาของ Dr. Dan Beach Bradley หรือหมอบรัดเลย์คนดังนั่นเอง

นอกจากนี้ในห้องยังมีการจัดแสดงภาพขาว-ดำของชาย-หญิงคู่หนึ่ง เจ้าของความรักที่ผลิดอกออกผลเป็นอาคารหลังนี้ด้วย เริ่มจากฝ่ายหญิง Jennie Neilson ซึ่งเป็นชาวเดนมาร์ก แต่ครอบครัวของเธออพยพไปอยู่รัฐมิชิแกน ประเทศสหรัฐอเมริกา และต่อมาเธอได้เดินทางมาเป็นมิสชันนารีในประเทศไทยเมื่อ พ.ศ. 2427

ชีวิตในสมัยนั้นไม่ใช่เรื่องง่าย การกินอยู่ยังไม่สะดวกสบายเท่าไหร่ โชคดีที่ไม่นานนักหลังจากที่เธอย้ายมาอยู่เมืองไทย เธอได้พบรักกับ Thomas Heyward Hays หรือที่ชาวไทยเรียกติดปากว่า ‘หมอเฮส์’ ศัลยแพทย์ของคณะอเมริกันเพรสไบทีเรียนที่ถูกส่งมาประจำ ณ บางกอก ซึ่งต่อมาได้เป็นผู้อำนวยการโรงพยาบาลทหารเรือกรุงเทพฯ รวมถึงเป็นอาจารย์สอนวิชาแพทย์คนแรกของโรงพยาบาลศิริราชด้วย

ในจดหมายของเธอเล่าว่า เธอหมายมั่นที่จะแต่งงานกับเขาตั้งแต่แรกเห็น ฝั่งหมอเฮส์เองก็มีความพยายามไปมาหาสู่ขนาดที่ว่า “อดทนเดินทางด้วยเรือครั้งละ 30 ชั่วโมงไปเพชรบุรี เพื่อไปเยี่ยมแฟนของท่าน” (*อ้างอิงจากหนังสือ เพชรเม็ดงาม 130 ปี กุลสตรีวังหลัง – วัฒนาวิทยาลัย) จนสุดท้ายเจนนี่ตัดสินใจลาออกจากการเป็นนักเผยแพร่ศาสนาและแต่งงานกับคุณหมอเมื่อ พ.ศ. 2430

หมอเฮส์และเจนนี่เป็นที่รู้จักทั่วไปในสังคมชาวต่างชาติและเจ้านายชั้นสูงในสมัยนั้น แขกเหรื่อจากต่างประเทศที่ล่องเรือเข้ามาพระนครล้วนต้องมาพำนักที่ห้องรับรองในโรงพยาบาลของหมอเฮส์ คุณหมอได้มีชื่อเสียงทั้งด้านวิสัยทัศน์ที่กว้างไกลทางการแพทย์ เป็นผู้ที่นำเข้าเครื่องเอ็กซ์เรย์มาใช้เป็นครั้งแรกในประเทศไทย และบุคลิกลักษณะส่วนตัวที่น่าสนใจคือ คุณหมอโปรดปรานการปลูกดอกกุหลาบอย่างมาก แปลงกุหลาบของหมอเฮส์ขึ้นชื่อว่าเป็นแปลงที่งามที่สุดในสยาม

ส่วนเจนนี่นั้นอุทิศตัวให้กับการทำงานในห้องสมุดฯ ตั้งแต่ พ.ศ. 2438 เธอเป็นหัวเรี่ยวหัวแรงให้กับองค์กรนี้เป็นเวลาถึง 25 ปี และรับตำแหน่งประธานห้องสมุดฯ ถึง 3 สมัย ก่อนจะเสียชีวิตอย่างรวดเร็วในเดือนเมษายน พ.ศ. 2463 ตามบันทึกของหมอเฮส์บอกว่า เจนนี่ล้มป่วยหลังจากพวกเขากินข้าวด้วยกันในวันศุกร์ เธอเสียชีวิตในวันจันทร์ โดยสิ่งเดียวที่เธอกินเข้าไปแต่คุณหมอไม่ได้กินคือ ‘ลูกชิ้นปลา’ สันนิษฐานว่าการตายของเธอน่าจะมาจากอหิวาตกโรค

การจากไปของเจนนี่สั่นสะเทือนหัวใจของคุณหมออย่างมาก ในช่วงเวลาอันหดหู่นี้เขาตัดสินใจซื้อที่ดินริมถนนสุรวงศ์เพื่อสร้างเป็นห้องสมุดถาวรอุทิศให้แก่เจนนี่

ในจดหมายของหมอเฮส์ ลงวันที่ 21 มิถุนายน พ.ศ. 2463 ถึงคุณนาย MacFarlane (หนึ่งในผู้ดูแลห้องสมุดและเพื่อนสนิทของทั้งคู่) เขียนไว้ว่า

“ผมรู้ว่าคุณต้องการจะพูดคุยกับผมเรื่องกิจการของห้องสมุด แต่คุณกลั้นความรักของคุณต่อเจนนี่ไว้ไม่มิดด้วยเสียงที่สั่นเครือและความชื้นในตาของคุณ เมื่อคุณเริ่มพูดถึงเธอ ผมต้องใช้ความสามารถอยากหนักหน่วงที่จะควบคุมตัวเองที่จะต้องกล่าวถึงเธอหรือเรื่องใดๆ ที่เกี่ยวข้องกับเธอ ผมสามารถนั่ง และคิด และเขียนถึงเธอ และหากผมพ่ายแพ้ต่อความโศกเศร้า อย่างน้อยก็ไม่มีใครมาเห็น ดังนั้นผมจึงเขียนข้อระบุเกี่ยวกับห้องสมุดเป็นลายลักษณ์อักษร เนื่องด้วยผมรู้ดีถึงความต้องการของเธอ…”

จากนั้นคุณหมอจึงบรรยายเงื่อนไขการสนับสนุนของเขาตามเจตจำนงของภรรยาผู้ล่วงลับ เช่น การใช้หนี้ การขยายตึกตามแบบแนบ การขยายเวลาเปิดบริการให้คนเข้าถึงได้มากขึ้น ฯลฯ

ห้องสมุดเปิดให้บริการในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2465 น่าเสียดายที่ 2 ปีหลังจากนั้นคุณหมอเฮส์ก็ล้มป่วยและเสียชีวิตตามภรรยาไป ในพินัยกรรมเขาระบุไว้อย่างชัดเจนให้ฝังศพของเขาเคียงคู่กับเธอในบริเวณสุสานฝรั่ง บริเวณเจริญกรุง

ห้องสมุดแห่งนี้ยังผ่านวีรกรรมอีกมากมาย ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 อาคารแห่งนี้ถูกยึดโดยกองทัพญี่ปุ่นเนื่องจากเป็นตึกของฝ่ายอเมริกัน และหนังสือด้านในถูกทำให้กระจัดกระจาย มีจำนวนมากถูกส่งไปที่ญี่ปุ่น จนเจ้าหน้าที่การทูตชาวไทยไปพบเห็นหลังสงคราม จึงทำเรื่องขอคืนกลับมาได้ประมาณ 800 เล่ม ในช่วง พ.ศ. 2493

นอกจากนี้ตัวอาคารเองก็ต้องมีการบูรณะหลายครั้ง โดยครั้งล่าสุดเมื่อ พ.ศ. 2560 ตัวพื้นของอาคารทรุดลง เมื่อขุดค้นจึงทราบสาเหตุว่าใต้พื้นด้านล่างมีถังเก็บน้ำล้อมรอบตัวอาคารและระดับน้ำนั้นสูงเกินกว่าที่ควรเป็นอย่างมาก เกิดน้ำสะสมในดินเป็นพื้นที่น้ำขังและเกิดความชื้น ทำให้โครงสร้างอาคารมีความชื้นสะสมตั้งแต่พื้นลามไปจนถึงผนัง เกิดความผุพังตามที่ปรากฏ ทางห้องสมุดจึงต้องเรี่ยไรเงินผ่าน crowdsourcing และขอรับบริจาคกว่า 12 ล้านบาท เพื่อเป็นการต่อลมหายใจอีกครั้ง

ปัจจุบันห้องสมุดยังยืนหยัดอยู่ด้วยความรักของสมาชิกและผู้ดูแลรักษา มี นลิน วนาสิน เป็นประธานคณะกรรมการบริหารห้องสมุดฯ มีสมาชิกทั้งชาวไทยและต่างชาติกว่า 600 คน เข้ามายืมอ่านหนังสือกว่า 20,000 เล่ม ซึ่งถือว่าเป็นหนึ่งในคอลเลกชั่นหนังสือภาษาต่างประเทศจำนวนเยอะที่สุดในไทย มีการจัดกิจกรรม book club และกิจกรรมอ่านหนังสือเล่านิทานสำหรับเด็กเป็นประจำ รวมถึงมีการประกวด Young Writer Awards และในปีที่ผ่านมายังริเริ่ม Literature Festival ที่ชวนนักเขียนระดับโลกมาเปิดวงเสวนากันในห้องสมุดด้วย

หากใครยังไม่เคยไป เราก็ขอเชิญให้ลองแวะเวียนเข้าไปสัมผัสบรรยากาศสุดโรแมนติกของที่นี่สักครั้ง อ่านหนังสือแล้วก็อย่าลืมส่งยิ้มให้กับรูปภาพของคุณเจนนี่และหมอเฮส์ด้วยล่ะ

ไปช่วยกันเป็นกำลังใจให้ห้องสมุดในชื่อของพวกเขายังหยัดยืนอยู่ตรงนี้ เป็นอนุสรณ์สถานแห่งความรักของบางรักตลอดกาลนาน

The post รูปคู่รักเนียลสันและเฮส์ใน Neilson Hays Library ห้องสมุดแห่งความรักของบางรัก appeared first on a day magazine.

พิพิธภัณฑ์แห่งนี้เป็น 1 ใน 5 พิพิธภัณฑ์ในเครือของภาควิชาชีววิทยา ตั้งอยู่ที่ชั้น 2 ตึกชีววิทยา 1 คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เท้าความดูว่าน่าจะเป็นหนึ่งในคอลเลกชั่นวัตถุพิพิธภัณฑ์ที่เก่าแก่ที่สุดในประเทศไทย เดิมก่อตั้งตามพระราชประสงค์ของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อประมาณ พ.ศ. 2415 โดย Henry Alabaster แต่ในช่วงแรกไม่มีผู้สนใจสืบสานจึงทำให้ต้องปิดไป

หลังจากนั้นเมื่อไปดูจดหมายเหตุเราจึงพบคอลเลกชั่นสัตว์สตัฟที่คาดว่าเป็นกลุ่มเดียวกัน (สมัยนั้นใช้คำว่า ‘สัตว์ชำแหละเนื้อแล้วอาบน้ำยา’) ในมิวเซียมหลวงที่วังหน้าในสมัยรัชกาลที่ 5 -6 ซึ่งเคยจัดแสดงวัตถุรวมหลายๆ สาขาวิชาไว้ด้วยกัน อย่างเช่นโบราณวัตถุ ศิลปวัตถุ สิ่งประดิษฐ์ทางวิทยาศาสตร์ รวมไปถึงวัตถุทางธรรมชาติวิทยาด้วย

ในหนังสือ วัธนธัมไทย เรื่องของในพิพิธภันทแห่งชาติ บันทึกไว้ว่าช่วง พ.ศ. 2469 มีการปรับเปลี่ยนมิวเซียมหลวงให้เป็นพิพิธภัณฑสถานประเภทโบราณคดีและศิลปะ วัตถุอื่นๆ ที่ไม่เข้ากับโบราณคดีจึงถูกกระจายออกไปตามสถานศึกษาต่างๆ ซึ่งในขณะเดียวกันนั้นภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ถือเป็นหนึ่งในภาควิชาด้านวิทยาศาสตร์ที่มีมาตรฐานสากลเป็นอันดับหนึ่งในประเทศ เนื่องด้วยการทำสัญญาร่วมมือกับมูลนิธิร็อคกี้เฟลเลอร์ ทำให้มีการแลกเปลี่ยนนักศึกษาและอาจารย์จำนวนมากกับอเมริกา โดยเฉพาะสาขาชีววิทยาที่เคยมีหัวหน้าแผนกเป็นชาวต่างชาติเกือบสิบปี ตั้งแต่ศาสตราจารย์ Thomas F. Morrison (พ.ศ. 2468-2470) ศาสตราจารย์ Gordon E. Alexander (พ.ศ. 2471-2473) และศาสตราจารย์ Ottis R. Causey (พ.ศ. 2473-2477) มีการเรียนการสอนที่ใช้เครื่องมือทันสมัย อาจารย์บางท่านถึงกับสั่งสัตว์สตัฟจากต่างประเทศเข้ามาใช้เป็นสื่อการสอน ดังนั้นคงไม่แปลกที่สัตว์สตัฟบางส่วนจากมิวเซียมหลวงจะถูกส่งมาร่วมทัพอยู่ ณ ที่นี้ด้วย

สัตว์สตัฟกลุ่มนี้ถูกจัดแสดงแยกไว้จากวัตถุอื่นๆ โดยเมื่อเข้าไปด้านในห้องนิทรรศการหลัก พิพิธภัณฑสถานธรรมชาติวิทยาจะเห็นตู้โบราณอยู่ด้านขวามือ มีสัตว์สตัฟ ‘รวมมิตร’ อยู่ด้านใน 14 ตัว ซึ่งถ้าสังเกตดีๆ จะพบว่าแต่ละตัวนั้นล้วนเป็นสัตว์ที่ไม่ใช่สัตว์ท้องถิ่นในไทย เช่น นกแก้วมาคอว์ตัวเขื่อง สล็อท หรืออาร์มาดิลโล ยิ่งถ้ามองใกล้ๆ เราจะเห็นกระดาษระบุเลขทะเบียนสีซีดที่เขียนด้วยเลขไทย แถมกรรมวิธีการสตัฟก็โบราณกว่าตัวอย่างอื่นๆ

อย่างบนหลังของอาร์มาดิลโลเราจะเห็นเส้นฟางที่แยงออกมาจากใต้เกล็ด ซึ่งหมายความตัวสัตว์เหล่านี้ถูก ‘ยัดไส้’ ด้วยฟางหรือสำลี ซึ่งเป็นกรรมวิธีดั้งเดิม (เป็นที่มาของคำว่า stuffed animal หรือสัตว์สตัฟ ที่เราเรียกๆ กัน) ก่อนที่นักสัตววิทยาจะเปลี่ยนวิธีสตัฟในช่วงศตวรรษที่ 20 เป็นการสร้างตุ๊กตาโฟมในท่าและขนาดของสัตว์ แล้วค่อยเอาหนังครอบโครงนั้นทีหลัง

หรืออีกตัวอย่างคือการจัดนกฮัมมิงเบิร์ดใส่โหลแก้วร่วมกับใบไม้แห้ง ซึ่งเป็นวิธีการจัดแสดงเพื่อความสวยงามและเป็นที่นิยมอย่างมากในยุควิกตอเรียน

แต่ในปัจจุบันการเก็บสัตว์เพื่อการศึกษานักสัตววิทยาจะไม่ใส่ซากพืชหรือสิ่งอื่นๆ ที่ทำให้เกิดแบคทีเรียหรือการย่อยสลายเพิ่มเติมใกล้กับตัวสัตว์สตัฟอีกต่อไป เพื่อรักษาให้ชิ้นส่วนของสัตว์อยู่ในสภาพสมบูรณ์ยาวนานเท่าที่จะทำได้

หนึ่งในสัตว์ที่จัดแสดงในกระจกครอบของตู้นี้ซึ่งยกมาพูดถึงคือ ‘นกปักษาสวรรค์’ หรือ bird of paradise โดยถ้ามองเผินๆ อาจดูไม่รู้เนื่องจากสีสันที่ถือเป็นเอกลักษณ์ของสายพันธุ์ปักษาสวรรค์นั้นได้จางหายไปกับกาลเวลาเสียแล้ว คาดว่าเกิดจากการสลายตัวของพิกเมนต์อื่นๆ ทำให้น่าจะมีแค่เม็ดสีพื้นฐานอย่างสีน้ำตาลเข้มของกลุ่มเมลานินที่คงทนเหลืออยู่ในเคราตินและโครงสร้างขนเท่านั้น

ยังโชคดีที่เรายังเห็นลักษณะเด่นของนกตัวนี้ที่ขนหางซึ่งม้วนเป็นวงกลมสองเส้นและแผงขนที่แผ่ออกจากไหล่ ทำให้เราสันนิษฐานได้ว่านกตัวนี้น่าจะเป็นสายพันธุ์ king bird-of-paradise (Cicinnurus regius) ซึ่งมีชื่อเล่นว่า ‘อัญมณีที่มีชีวิต’ ถือเป็นนกขนาดเล็กที่สุดและสีสันงดงามที่สุดในสายพันธุ์ปักษาสวรรค์ ตัวผู้จะมีสีแดงสดตัดกับช่วงท้องสีขาว เท้าสีน้ำเงิน และที่สำคัญคือมีปลายขนด้านข้างสีเขียวมรกต กับขนหางที่เด้งออกมาเป็นเอกลักษณ์

องค์ประกอบที่ดูแปลกตาและเวอร์วังนี้มีหน้าที่หลักในการดึงดูดตัวเมียเพื่อผสมพันธุ์ โดยนกปักษาสวรรค์ตัวผู้แต่ละชนิดจะมีการระบำขนหางที่พิสดารและสวยงามน่าชม ถือเป็นจุดเด่นของนกประเภทนี้ก็ว่าได้

นกเหล่านี้จะกระจายพันธุ์อยู่ในป่าดิบชื้นของนิวกินี หมู่เกาะโมลุกกะในอินโดนีเซีย และบางส่วนของออสเตรเลีย แบ่งออกเป็น 15 สกุล และมีมากกว่า 40 ชนิด ขนของพวกมันเคยใช้แทนเงินได้สำหรับคนท้องถิ่นและถือเป็นเครื่องบรรณาการหรือสินค้ามีค่ามานานกว่า 2,000 ปี

เมื่อนักเดินทางชาวยุโรปได้ไปค้นพบนกเหล่านี้และนำล่องเรือกลับมาที่ทวีปของตน (มีบันทึกว่านกปักษาสวรรค์ตัวแรกเดินทางจากหมู่เกาะมหาสมุทรแปซิฟิกไปพร้อมกับกองเรือของ Ferdinand Magellan เทียบท่าสเปนเมื่อ ค.ศ. 1522) ก็เกิดกระแสนิยมต้องการสะสมนกเหล่านี้อย่างแพร่หลาย โดยนกชุดแรกๆ ที่เดินทางมาถึงนั้นไร้ขา เนื่องจากชาวพื้นเมืองมักตัดออกก่อนนำมาเป็นบรรณาการให้กับแขกเหรื่อ อีกทั้งพวกเขายังเรียกมันว่า bolong diwata หรือนกของทวยเทพ

ชาวยุโรปผู้ไม่เคยเห็นนกตัวจริงในป่าดงดิบจึงมโนกันไปว่านกเหล่านี้มีชีวิตอยู่ในอากาศและไม่เคยร่อนเหยียบพื้นดิน เป็นที่มาของชื่อ ‘ปักษาสวรรค์’ บ้างเอาไปเขียนต่อยอดอีกว่าเป็นนกที่มีเสียงไพเราะที่สุดในโลก กินแต่น้ำค้างสวรรค์ ฯลฯ

ตำนานเหล่านี้ทำให้การล่านกสายพันธุ์นี้ดุเดือดยิ่งขึ้น แทบจะเรียกได้ว่าเป็นการแข่งขันของชนชั้นสูงในยุโรปที่จะส่งทีมนักสำรวจไป​ค้นพบ (ล่า) สกุลนกปักษาสวรรค์ใหม่ๆ แล้วตั้งชื่อตามชื่อของตน เราจึงจะเห็นชื่ออย่าง Count Raggi’s, Emperor of Germany’s, Prince Rudolph’s, Count Salvadori’s ฯลฯ นำหน้าสายพันธุ์ปักษาสวรรค์ในสารานุกรมอยู่เสมอ

อีกทั้งยังมีความต้องการขนของนกเหล่านี้เพื่อประดับหมวกสตรีชาวยุโรปตั้งแต่ช่วงปลายศตวรรษที่ 19 – ต้นศตวรรษที่ 20 ที่นิวกินีมียอดส่งออกนกชนิดนี้ถึงปีละ 80,000 ตัวต่อปี จนสุดท้ายรัฐบาลต้องออกกฎหมายควบคุมในที่สุด

แต่ความพิสดารของนกนี้ยังไม่จบเพียงเท่านั้น เมื่อมันถูกนำมาเทียบเคียงกับนกการเวกในตำนานของบ้านเราด้วย!

นกการเวก (หรือนกกรวิก ใน ไตรภูมิพระร่วง) ถือเป็นสัตว์ในตำนานของป่าหิมพานต์ มีเสียงเสนาะไพเราะอย่างยิ่ง สัตว์ทุกชนิดเมื่อได้ยินแล้วจะต้องหยุดฟัง บ้างว่ามันหาตัวจับยากนักเพราะอยู่แต่บนท้องฟ้า กินลมเป็นอาหาร จึงไปตรงกับเรื่องเล่าของนกปักษาสวรรค์ทางตะวันตกพอดี

นอกจากนี้ยังมีข้อที่ว่ากษัตริย์ปาปัวนิวกินีมักใช้ขนนกมีค่าเหล่านี้ประดับมงกุฎของตนและใช้เป็นเครื่องบรรณาการประหนึ่งทองคำ ก็ไปสอดคล้องกับใน ไตรภูมิพระร่วง ที่กล่าวไว้ว่าขนนกการเวกกลายเป็นทองคำได้ การที่จะได้ขนมานั้นต้องทำพิธี โดยทำนั่งร้านไว้บนยอดไม้ เอาขันใส่น้ำไปวางไว้ นกการเวกจะมาอาบน้ำในขัน แล้วสลัดขนร่วงไว้ให้ ความมีค่านี้ก็ไปผูกกับนกวายุภักษ์ที่เป็นตรากระทรวงการคลังด้วยเช่นกัน

นอกจากนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ตรัสสั่งไปต่างประเทศให้ส่งตัวปักษาสวรรค์ตัวจริงๆ มาถวายเสียให้รู้เรื่องรู้ราว จึงได้ตัวจริงเป็นนกยัดไส้มีขนบริบูรณ์เข้ามา และต่อมาทรงจัดเอาขึ้นเกาะคอน มีด้ามให้เด็กถือนำพระยานมาศในพระราชพิธีโสกันต์ของสมเด็จเจ้าฟ้าด้วย

แม้ตัวนกที่จัดแสดงอยู่ในพิพิธภัณฑ์จะไม่ใช่สัตว์หิมพานต์เสียทีเดียว แต่เรื่องราวความอัศจรรย์ของมันยังตอกย้ำกับเราว่า มนุษย์นั้นยังมีสิ่งที่ต้องเรียนรู้จากธรรมชาติด้วยความเคารพอยู่อีกมากมาย

พิกัดขุมทรัพย์

พิพิธภัณฑสถานธรรมชาติวิทยาแห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ห้อง 230 ชั้น 2 ตึกชีววิทยา 1 ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

เวลาทำการ : วันจันทร์–ศุกร์ เวลา 9:00-16:00 น. ปิดวันหยุดนักขัตฤกษ์ (ไม่เสียค่าเข้าชม)

โทรศัพท์ : 0 2218 5266

เว็บไซต์ : museum.stkc.go.th

The post นกปักษาสวรรค์ในพิพิธภัณฑสถานธรรมชาติวิทยา จุฬาฯ appeared first on a day magazine.

อันดับแรก ก่อนก้าวเท้าเข้าไปในงาน เราอาจจะต้องปรับทัศนคติกันก่อนว่าหากงานศิลปะคลาสสิกเหล่านี้ให้ความรู้สึกเข้าถึงยากหรือเป็นเรื่องเลอค่าของชนชั้นสูงพาลให้รู้สึกเกร็ง ความรู้สึกเหล่านี้จริงๆ ก็ถูกต้อง (อ้าว) เพราะนอกจากงานศิลปะในยุคเรอเนซองซ์จะมีฟังก์ชั่นเบื้องต้นในการเล่าเรื่องแล้ว ยังมักสร้างไว้เพื่อสำแดงอานุภาพและความร่ำรวยของผู้ว่าจ้าง ซึ่งในเวลานั้น นอกจากศาสนจักรแล้วยังมีตระกูลพ่อค้าผู้ร่ำรวยอีกหลายตระกูลที่มีคุณูปการต่องานสร้างสรรค์อีกด้วย

หนึ่งในตระกูลที่ทรงอิทธิพลที่สุดในเมืองฟลอเรนซ์ย่อมเป็นสกุลใดไปไม่ได้นอกจากตระกูล Medici ซึ่งมั่งคั่งขึ้นมาจากความสัมพันธ์กับชนชั้นปกครอง อีกทั้งธุรกิจปล่อยกู้และการธนาคาร ซึ่งตามคำสอนของศาสนาที่เคร่งครัดในยุคนั้นถือเป็นเรื่องผิดบาป นักประวัติศาสตร์ไม่น้อยจึงมองการอุปถัมภ์ศิลปินผ่านการบำรุงโบสถ์วิหารอย่างมลังเมลืองของพวกเขาเป็นเสมือนการไถ่บาปและโฆษณาพลังอำนาจด้วยไปในตัว

เพราะอย่างนี้ งานศิลปะในยุคเรอเนซองซ์จึงมีจุดประสงค์หลักไม่ใช่เพียงเพื่อความงามอย่างเดียว และไม่ได้สร้างมาเพื่อการจัดแสดงในพิพิธภัณฑ์หรือหอศิลป์ (หรือห้างสรรพสินค้า) อย่างที่เราเห็นกันในปัจจุบัน หากเรามองศิลปะชั้นเอกผ่านมุมมองของคนในยุคสมัยนั้น (กระบวนการที่นักประวัติศาสตร์ศิลป์เรียกว่า ‘period eye’) เราจะไม่สามารถแยกงานศิลปะออกจากนัยทางการเมืองได้เลย และจะว่าไปนิยามของ ‘ศิลปิน’ ในช่วงนั้นก็ไม่ใช่ ‘ซุป’ตาร์’ หรืออัจฉริยะแบบที่เราเข้าใจกันในปัจจุบัน หากแต่เป็นเพียงผู้รับใช้อำนาจเหล่านี้อีกทอดหนึ่ง

เมื่อพอจะเข้าใจภาพรวมของงานยุคเรอเนซองซ์ ก็ถึงเวลาที่เราจะมารู้จัก 4 ศิลปินเอกในนิทรรศการ Italian Renaissance และผลงานของพวกเขากัน

Sandro Botticelli ผู้ให้กำเนิดภาพ The Birth of Venus

หากเรียงตามอาวุโสของศิลปินในนิทรรศการ เราขอเริ่มจาก Sandro Botticelli (ค.ศ. 1445-1510) ผู้ให้กำเนิดภาพ ‘The Birth of Venus’ หรือ ‘กำเนิดวีนัส’ ซึ่งแม้ว่าจะไม่มีหลักฐานถึงผู้ว่าจ้าง แต่ด้วยความที่ภาพนี้ถูกเพนต์ลงบนผ้าใบไม่ใช่บนแผ่นไม้เหมือนงานอื่นๆ ของเขา ทั้งยังมีต้นส้มที่ถูกมองว่าเป็นสัญลักษณ์ของครอบครัวเมดีชี (คำเรียกต้นส้ม ‘mala medica’ พ้องกับชื่อตระกูล) จึงสันนิษฐานว่าหนึ่งในสมาชิกตระกูลเมดีชีจ้างให้วาดภาพนี้เพื่อประดับในคฤหาสน์ส่วนตัวสักแห่ง

ในภาพนี้เราจะได้เห็นซีนการกำเนิดของเทพีวีนัส ผู้เป็นอุดมคติของความงามตามความเชื่อของกรีก เธอผุดขึ้นมาจากท้องทะเลตรงกลางภาพ บริสุทธิ์ดั่งเปลือกหอยมุกขาวที่ค่อยๆ ลอยท่ามกลางดอกไม้ที่ปลิดปลิวมาเกยฝั่งด้วยลมเป่าของ Zephyrus เทพแห่งลมตะวันตก ผู้เป็นสัญลักษณ์แห่งความใคร่ ด้านขวาของภาพมีหนึ่งในบรรดาเทพีแห่งฤดูกาล Horae ยืนอยู่บนเกาะไซปรัส กำลังรอจะคลุมร่างของนางวีนัสด้วยผ้าลายดอก 

องค์ประกอบเหล่านี้ยิ่งทำให้ผู้ชมกระหายที่จะจ้องไปบนเรือนร่างอันเปล่าเปลือยของวีนัส ซึ่งหากพิจารณาอย่างใกล้ชิดจะเห็นว่ามีสัดส่วนที่ผิดเพี้ยนจากความจริงไปพอสมควร เช่นว่า ท่อนแขนขาของนางนั้นยาวเกินมนุษย์​ มีไหล่ที่แคบเกินไป แถมท่ายืนยังไม่ถูกต้องตามแรงโน้มถ่วงเท่าไร (ในแคตตาล็อกของนิทรรศการเขียนไว้ว่า ‘อาจเรียกได้ว่าเป็นตัวอย่างแรกๆ ของผู้หญิงที่สวยผ่านโฟโต้ช็อปในยุคนั้น’ และรูปนี้ยังถูกใช้เป็นไอคอนของโปรแกรม Adobe Illustrator อยู่หลายรุ่นด้วย)

ในแง่นี้ เราอาจพูดได้ว่างานของบอตติเชลลีมีสไตล์ที่ต่อเนื่องมาจากยุคก่อนหน้า คือยุคกลางที่นิยมการวาดสัดส่วนมนุษย์อย่างไม่สมจริงเพื่อหลีกเลี่ยงบาปของการเลียนแบบสิ่งสร้างของพระเจ้า มากกว่าศิลปินอีก 3 คนในโชว์นี้ ถึงกระนั้นภาพ ‘กำเนิดวีนัส’ ก็ยังแสดงถึงจุดเด่นสำคัญของยุคเรอเนซองซ์คือ การหยิบเรื่องจากยุคกรีก-โรมันกลับมาฟื้นฟูและเล่าใหม่ โดยกระแสนี้ส่วนหนึ่งเป็นผลมาจากสงครามครูเสด ที่ทำให้ชาวอิตาลีได้เข้าถึงงานปรัชญาโบราณที่สูญหายไปอีกครั้งจากอาณาจักรไบแซนไทน์ และเมื่อนำมาผสมกับปรัชญาของศาสนาคริสต์ที่เป็นแก่นกลางของสังคม จึงกลายร่างเป็นกระแส ‘เพลโตใหม่’ (neoplatonism) พูดถึงความสวยงามอันเป็นความจริงที่อยู่ในทุกสรรพสิ่ง และในขณะเดียวกันก็มาจากพระผู้เป็นเจ้าผู้เป็นเอกภาพด้วย ผลงานของบอตติเชลลีจึงมีทั้งรูปจากเทพปกรณัมผสมกับภาพพระแม่มารีตามพระคัมภีร์ของคาทอลิก

Leonardo da Vinci มนุษย์เรอเนซองซ์ตัวพ่อ

แน่นอนว่าแนวคิดของบอตติเชลลีย่อมอยู่ในผลงานของอีกศิลปินดังผู้ได้รับสมญาเป็น ‘มนุษย์เรอเนซองซ์ตัวพ่อ’ นั่นคือ Leonardo da Vinci (ค.ศ. 1452-1519) ศิษย์ครูเดียวกันกับบอตติเชลลีและอยู่ภายใต้การอุปถัมภ์ของตระกูลเมดีชีเช่นเดียวกัน ขนาดที่มีหลักฐานว่าศิลปินทั้งสองคนสนิทกันระดับที่เคยเปิดร้านอาหารชื่อ ‘Tre Rane’ หรือ ‘กบสามตัว’ ด้วยกันเพื่อหาเงินเพิ่มในช่วงที่เบี้ยเลี้ยงต่ำ

แม้ว่าผลงานจิตรกรรมที่รู้ชัดว่าเป็นของดา วินชี จะมีเพียงไม่ถึง 20 ภาพ (เขาขึ้นชื่อว่าเป็นเจ้าพ่อแห่งการรับเงินแล้วทำงานไม่เสร็จ) แต่สิ่งที่โดดเด่นอีกอย่างของเขาคือ งานสเกตช์ทั้งหลายที่แสดงให้เห็นถึงความใฝ่รู้รอบด้าน ทั้งคณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ ธรรมชาติวิทยา รวมไปถึงกลไกของนวัตกรรมต่างๆ ที่ดูมหัศจรรย์พันลึกในสมัยนั้น เช่น เรือบินที่เราจะได้เห็นมันโผบินแบบ 3D ในนิทรรศการ Italian Renaissance ด้วย 

สเกตช์ของดา วินชี ที่โด่งดังอีกอย่างคือ รูปการศึกษาทางกายภาพที่ละเอียดยิบ ว่ากันว่าศิลปินหนุ่มทุ่มเทขนาดที่เคยไปขุดขโมยศพมาจากหลุมตอนกลางคืนเพื่อนำมาวาดร่างมนุษย์ที่สมจริงที่สุด โดยเขาวาดภาพเกี่ยวกับกายวิภาคทิ้งไว้มากกว่า 1,500 รูป หนึ่งในนั้นคือ ‘The Vitruvian Man’ ภาพชื่อดังที่พยายามจะสร้าง ‘สมมาตรอันสมบูรณ์แบบ’ ของร่างมนุษย์

นอกจากนี้เขายังพยายามที่จะประดิษฐ์เทคนิคใหม่ อย่างในภาพ ‘พระกระยาหารค่ำมื้อสุดท้าย’ ในวิหาร Santa Maria Delle Grazie เขาพยายามจะวาดบนกำแพงแห้งแทนที่จะเป็นปูนเปียก ถึงแม้ว่าจะเป็นการทดลองที่ล้มเหลวเพราะรูปดังกล่าวเริ่มจางหายอย่างรวดเร็วและทำให้ต้องซ่อมแซมอย่างต่อเนื่องจวบจนปัจจุบัน แต่ปฏิเสธไม่ได้เลยว่า งานชิ้นนี้–เช่นเดียวกับชิ้นอื่นๆ ของดา วินชี ยังคงงดงามด้วยเทคนิคเฉพาะอันเป็นเอกลักษณ์ของยุคเรอเนซองซ์ เช่น การใช้เส้นนำสายตาอย่างชาญฉลาดและการเล่นกับพื้นที่ การเบลอเส้นขอบ (เทคนิค sfumato) เพื่อความสมจริง และการจัดวางท่วงท่าและสีหน้าของตัวแบบในภาพที่แสดงอารมณ์ความเป็นมนุษย์อย่างยิ่งยวด 

และถ้าใครอยากรู้ชัดๆ ว่าอารมณ์ความเป็นมนุษย์ที่ว่านี้เป็นอย่างไร อยากให้มาลองประสานสายตา ล้วงลึกเข้าไปในภาพ ‘Mona Lisa’ ซึ่งถูกซูมให้ขนาดใหญ่กว่าของจริงที่พิพิธภัณฑ์ลูฟวร์หลายสิบเท่าในนิทรรศการนี้ดู

Michelangelo ประติมากรหัตถ์พระเจ้า

อีกหนึ่งประเด็นสำคัญที่เรามักลืมไปเมื่อดูงานศิลปะคลาสสิกคือ ความยากเย็นแสนเข็ญในการสร้างงานหนึ่งชิ้นโดยปราศจากไฟฟ้าและเครื่องจักรของยุคปัจจุบัน เช่น รูปปั้นเดวิดชื่อดังที่ต้องเริ่มด้วยการไปกะเทาะหินอ่อนก้อนมหึมาสูงกว่า 5 เมตร หนักกว่า 6 ตัน จากภูเขาในเมืองคาร์ราราของอิตาลี แล้วขนส่งลงเรือต่อด้วยรถลากเทียมลาไป (ยัด) ไว้ในเวิร์กช็อป ณ เมืองฟลอเรนซ์ จากนั้นจึงค่อยๆ สกัดขัดแต่งอย่างประณีต หากพลาดนิดเดียวคือความพินาศ เพราะหินจะเสียทรงและต้องเริ่มต้นใหม่ทั้งหมด

ความยากในการสกัดหินนั่นเองเป็นหนึ่งในเหตุผลที่ Michelangelo Buonarroti (ค.ศ. 1475-1564) ผู้มารับงานนี้ต่อจากช่าง 2 คนที่ทิ้งไปก่อนหน้าจำต้องสร้างรูปปั้น ‘David’ หรือ ‘เดวิดผู้ฆ่ายักษ์’ ในท่ายืน เพราะช่างที่ทิ้งไว้สกัดหินจนพังไปหลายส่วน สายตาจดจ้องไปข้างหน้า มือกำแน่นจนเห็นเส้นเลือดปูดโปน พร้อมรบในศึกที่กำลังจะมาถึง ต่างไปอย่างยิ่งจากลักษณะรูปเดวิดตามขนบที่มักจะเป็นเด็กน้อยถือหัวของยักษ์ที่ตนฆ่าแล้ว

ความอุตสาหะนี้ถูกถ่ายทอดในนิทรรศการ Italian Renaissance ผ่านภาพเคลื่อนไหวหินอ่อนสีขาว-ดำค่อยๆ แตกกระจายออกเป็นประติมากรรมชิ้นเอกทั้งหลาย ทั้งยังมีการค่อยๆ เลื่อนซูมอวัยวะสุดสมจริงทีละสัดส่วน ให้เราได้พินิจพิเคราะห์ถึงอัจฉริยภาพของศิลปินผู้สร้างรูปปั้นเดวิดชิ้นเอกนี้ได้เสร็จตอนอายุเพียง 29 ปี และใช้เวลาเพียง 2 ปีสร้างรูปปั้น ‘The Pietà’ เสร็จสมบูรณ์ตอนอายุเพียง 25 ปี

ประติมากรรมชิ้นเอกทั้งสองแสดงให้เห็นถึงกายวิภาคอันแม่นยำจนน่ากลัว (เขาเป็นศิลปินอีกคนที่ศึกษากายวิภาคจากศพ) โดยเฉพาะเรือนร่างของผู้ชายซึ่งถือเป็นความสวยงามในอุดมคติแบบกรีกโบราณด้วย แม้มิเกลันเจโลจะมองตัวเองเป็นประติมากรมากกว่าจิตรกร และชิงชังงานวาด ถึงอย่างนั้นในงานวาดเพดานวิหาร Sistine เราก็ยังเห็นการจัดท่วงท่ามนุษย์อันมหัศจรรย์พันลึก อย่างในฉากเด่น ‘The Creation of Adam’ หรือ ‘กำเนิดอาดัม’ เราได้เห็นพระเจ้าในร่างชายชราบิดเอื้อมตัวท่ามกลางการยึดโยงของร่างเทวดาน้อยทั้งหลาย บรรจงเอื้อมพระหัตถ์มาสู่บุรุษคนแรกหรืออาดัม ผู้กำลังเกร็งมัดกล้ามอยู่อย่างสง่างาม เกิดเป็นสมดุลจากความซับซ้อนขององค์ประกอบทางร่างกายอย่างหาที่เปรียบไม่ได้

ความล้ำเลิศของเขาสร้างความทะนงให้มิเกลันเจโล ถึงขนาดที่เคยเปรียบเปรยมือของศิลปินที่สร้างสรรค์และให้กำเนิดผลงานศิลปะว่าไม่ต่างจากพระหัตถ์ของพระเจ้าซึ่งมอบชีวิตให้อาดัม

Raphael เจ้าชายจิตรกร

ความหลงตัวเองไม่เป็นที่สบอารมณ์ของคนรอบข้างเสียเท่าไร ทั้งบอตติเชลลีและดา วินชี รวมไปถึง ‘เจ้าชายจิตรกร’ หรือ Raphael (ค.ศ. 1483-1520) ผู้ถูกมองว่าเป็นเด็กดาวรุ่งไฟแรงคู่แข่งคนสำคัญของมิเกลันเจโล ถึงอย่างนั้น ราฟาเอลก็มีนิสัยและพื้นเพแตกต่างจากศิลปินเจ้าอารมณ์อย่างสิ้นเชิง เนื่องจากเขาเกิดในครอบครัวที่มีฐานะ ขณะที่มิเกลันเจโลมีวัยเด็กที่ค่อนข้างยากจน

ใครที่รู้จักราฟาเอลคงรู้กันดีว่าเขาเป็นคนอ่อนหวาน รักสนุก และขี้เล่น ซึ่งลักษณะเหล่านี้ปรากฏในงานจิตรกรรมของเขาด้วย อย่างในภาพ ‘The Sistine Madonna’ หรือ ‘พระแม่มารีซิสทีน’ เขาก็วาดภาพเทวดาน้อยเท้าคางอย่างน่าเอ็นดู หรือในงานชิ้นเอกอย่าง ‘The School of Athens’ ที่เขาวาดไว้ในห้องรับรองขององค์สันตะปาปาจูเลียสที่ 2 เขายังแอบเลือกใช้โทนสีที่ล้อกับงานของมิเกลันเจโล และใส่รูปชายแก่หน้าตาบึ้งตึงคล้ายกับมิเกลันเจโลยืนเย้ยหยันอยู่ตรงด้านขวาของภาพด้วย

น่าเสียดายที่ราฟาเอลจากไปในวันเกิดปีที่ 37 ขณะที่กำลังวาดภาพสุดท้ายของเขา นั่นคือ ‘The Transfiguration’ หรือ ‘การแปลงร่างของพระคริสต์’ ซึ่งเป็นภาพสุดท้ายที่จะฉายขึ้นจอในชุดภาพของเขาในนิทรรศการนั่นเอง

อนึ่ง มีคนเคยท้วงว่าบริบททางประวัติศาสตร์นั้นสำคัญต่อการดูงานหรือไม่ หรือท้วงว่าจริงๆ แล้วศิลปินอาจแค่ต้องการให้คนดูตีความด้วยตัวเองหรือเปล่า ส่วนตัวเราคิดว่าจริงอยู่ที่เป็นสิทธิของเราที่จะเชื่อมโยงภาพที่เห็นไม่ว่าจะจากยุคไหน ให้เกี่ยวโยงกับประสบการณ์และชุดความเข้าใจของเราในยุคนี้ ดังนั้นการลองสังเกตปฏิกิริยาที่ภาพทำงานกับเราโดยปราศจากการปูพื้นใดใดก็อาจนำไปสู่การ ‘เข้าถึง’ ที่มีความหมายเฉพาะคนได้ไม่ยาก เช่น แค่ได้มองดอกไม้ในรูปก็รู้สึกสดชื่น สบายใจ หรือได้เซลฟีกับภาพศิลปะยุโรป ก็เติมเต็มความต้องการทางสุนทรียะและรสนิยมของเราแล้ว โดยไม่ต้องไปศึกษาข้อมูลมากมายให้เสียเวลา

อย่างไรก็ดี เนื่องด้วยงานศิลปะไม่สามารถเกิดขึ้นได้เองในสภาวะสุญญากาศ แต่ล้วนถูกรังสรรค์ขึ้นด้วยคนคนหนึ่งที่มีชีวิตอยู่ในสังคมหนึ่ง ในช่วงเวลาหนึ่ง ผู้เขียนจึงเชื่อว่า หากเราได้รู้ที่มาที่ไปในเบื้องต้นอาจจะช่วยสะท้อนความรู้สึกหรือเชื่อมโยงประเด็นในผลงานศิลปะเข้ากับบริบทร่วมสมัยของเราได้ง่ายและลึกขึ้น เช่น เราอาจจะรู้สึกกับสตรีในภาพของบอตติเชลลีต่างไป หากได้รู้ว่าเขาวาดพวกหล่อนทุกคนตาม Simonetta หญิงสาวที่เขาหลงรักข้างเดียวตลอดชีวิต หรือหากรู้เพียงสักนิดว่าไมเคิลแองเจโลและดา วินชี เคยโดนฟ้องข้อหารักร่วมเพศ ก็อาจทำให้เรามองความสัมพันธ์ของตัวละครชายในภาพของพวกเขาในมุมใหม่

สุดท้าย มันจึงอาจจะขึ้นอยู่กับตัวเราเองที่จะตั้งโจทย์และเปิดใจว่าเราอยากจะได้อะไรจากงานศิลปะที่อยู่ตรงหน้าของเรา

นิทรรศการ Italian Renaissance จัดขึ้นที่ River City Bangkok ระหว่างวันที่ 8 สิงหาคม – 8 พฤศจิกายน ติดตามรายละเอียดเพิ่มเติมได้ ที่นี่

อ้างอิง

จอห์นสัน, เจอรัลดีน เอ. (แปลโดย จณัญญา เตรียมอนุรักษ์) ศิลปะเรอเนซองส์ ความรู้ฉบับพกพา. กรุงเทพฯ: โอเพ่นเวิลด์ส พับลิชชิ่ง เฮาส์, 2557.
Burke, Jill. The Italian Renaissance Nude. New Haven, London: Yale University Press, 2013.
Italian Renaissance Exhibition Catalogue, River City Bangkok, 2019.

The post รู้จัก 4 ศิลปินเอกของอิตาลีก่อนตามไปดูนิทรรศการมัลติมีเดีย Italian Renaissance appeared first on a day magazine.

เราจึงตัดสินใจแวะไปเยี่ยมชมเผื่อว่าจะได้เรียนรู้เกี่ยวกับที่มา (และอนาคต) ของศาสตร์นี้บ้างไม่มากก็น้อย

และงานนี้ก็ไม่ทำให้เราผิดหวัง ตั้งแต่ก้าวแรกในนิทรรศการเราได้ถูกล้อมไปด้วยบรรยากาศต้องมนตร์ ทั้งตัวอักษรและสัญลักษณ์ศักดิ์สิทธ์จำนวนนับไม่ถ้วนถูกห้อยระโยงด้วยสายสิญจน์สีขาว พาดไปมาบนเพดาน อีกทั้งหุ่นขนาดเท่าตัวคนและงานศิลปะอื่นๆ ถูกนำมาจัดแสดงเพื่อร้อยเรียง บอกเล่า มรดกทางวัฒนธรรมในการสักของกลุ่มชาติพันธ์ชาวไท่หย่า (Atayal), ชาวไผวัน (Paiwan) จากไต้หวัน และชาวล้านนาไทย ที่แม้จะอยู่คนละพื้นถิ่นแต่รอยสักของพวกเขากลับเล่าเรื่องราวที่มีประเด็นคล้ายคลึงกันอย่างไม่น่าเชื่อ

เริ่มจากโซนสีแดงที่พูดถึงฝั่งไต้หวันกันก่อน โซนนี้จะเปิดเรื่องอย่างชัดเจนว่า การสักในทั้ง 2 กลุ่มชาติพันธุ์ที่เลือกมานำเสนอนั้นมีความหมายเดียวกันคือ การสื่อถึง ‘ความภูมิใจและเกียรติยศ’ โดยชาวไท่หย่าซึ่งอยู่ทางตอนเหนือของไต้หวันจะมีเอกลักษณ์ด้วยการสักหน้าเพื่อเป็นเครื่องหมายที่แสดงถึงความสามารถ ก่อนที่จะได้รับการสักหน้านั้น เพศชายจะต้องได้รับการยอมรับว่ามีความกล้าหาญ และเพศหญิงจะต้องได้รับการยอมรับว่าเป็นผู้ถักทอและทำการเกษตรเก่งเสียก่อน ตามตำนานไท่หย่าเชื่อว่าผู้ที่มีรอยสักบนใบหน้าเท่านั้นที่จะข้ามสะพานแห่งสายรุ้งเพื่อไปพบบรรพบุรุษหลังความตายได้ ส่วนชาวไผวันซึ่งอยู่ทางตอนใต้ของไต้หวันจะสักบริเวณลำตัวของเพศชายและมือของเพศหญิง เพื่อเป็นเครื่องแสดงออกถึงสถานะทางสังคมและความรับผิดชอบ โดยผู้ที่จะสามารถสักได้นั้นจะต้องเป็นชนชั้นสูงของเผ่าเท่านั้น

ขนบธรรมเนียมกลุ่มผนวกกับคติความเชื่อทางศาสนาของกลุ่มชาติพันธุ์ทำให้การสักไม่ใช่เพื่อสุนทรียะเพียงอย่างเดียว แต่เป็นเรื่องของความศักดิ์สิทธิ์และความสัมพันธ์ทางสังคม ที่ต้องได้รับอนุญาตหรือการยอมรับในกลุ่มก่อนจะสักลาย

นอกจากภาพถ่ายโบราณแล้ว เราจะสังเกตเห็นว่าภัณฑารักษ์ของไต้หวันเลือกที่จะใช้ศิลปะร่วมสมัยในการถ่ายทอดเรื่องราวอย่างมีนัย ทั้งเซตภาพวาดรอยสักบนใบหน้าผู้คน โดยอันลี่ เก่ยนู่ ที่ยืมมาจัดแสดงจาก National Taiwan Museum of Fine Arts, รูปวาดรอยสักที่ถูกลดทอนเป็นลายเส้นมินิมอล โดยซ่งไห่หัว, ประติมากรรมไม้แกะสลัก โดยสตูดิโอ อิคินุ, ผ้าทอรูปใบหน้าหญิงชาวเผ่าโดยโหยวหม่า ต๋าลู่, หรือแม้กระทั้งตัวแอนิเมชั่นที่เล่าเรื่องความเชื่อก็ถูกวาดออกมาเป็นกราฟิกสวยงาม เข้าใจง่าย สื่อถึงเรื่องราวการฟื้นฟูประเพณีดั้งเดิมในศตวรรษที่ 21 ได้ดีทีเดียว

ส่วนฝั่งของบ้านเราก็ไม่น้อยหน้า ในโซนสีดำของประเทศไทยนั้นเล่าย้อนไปถึงอดีตที่การสักมีเหตุมีผลมากกว่าเพียงเพื่อความสวยงามเช่นกัน ไม่ว่าจะเป็นทั้งสักยันต์, เมตตามหานิยม, สักเลก (หายไปจากสังคมไทยเมื่อมีการตรากฎหมายขึ้นมาทดแทน), หรือแม้กระทั้งรัฐ ส่วนกลางก็เคยจำแนกชาติพันธุ์ตามลักษณะการสัก สมัยก่อนคนสยามเรียกคนที่อยู่ทางภาคเหนือและภาคอีสานรวมกันว่า ‘ลาว’ โดย หากเป็นคนที่อยู่แถบอาณาจักรล้านช้างเดิมและภาคอีสานของไทยจะเรียกว่า ‘ลาวพุงขาว’ เพราะนิยมสักตั้งแต่โคนขาลงไป ไม่สักที่หน้าท้องหรือเอว ส่วนคนล้านนาหรือคนเมืองสักตั้งแต่ช่วงหน้าท้องยาวไปถึงขา จึงเรียกว่า ‘ลาวพุงดำ’ ซึ่งในนิทรรศการนี้จะมุ่งเน้นเรื่องราววัฒนธรรม ‘สักขาลาย’ ของชาวล้านนานี่เอง

เราจะได้เห็นลักษณะการสักที่ต่างกัน แสดงถึงความกล้าหาญ ความเป็นลูกผู้ชาย และความอดทนต่อความเจ็บปวด ผ่านลวดลายสัตว์หิมพานต์ตามคติความเชื่อจากศาสนาพุทธและฮินดู เช่น หนู นกกระจาบ แร้ง สิงโต ค้างคาว ชะมด ราชสีห์ นกกาบบัว เสือ ช้าง ลิง และหนุมาน นอกจากนี้ยังมีลวดลายที่หาชมได้ยากในปัจจุบัน เช่น ลายเมฆ ตัวมอมหรือสิงโต อย่างไรก็ตาม การสักขาลายถือเป็นการสักตามจารีตประเพณีและขนบธรรมเนียมกลุ่ม ไม่มีการใช้มนตร์คาถาประกอบพิธีกรรมการสัก แต่จะใช้เป็น ‘การตั้งขันครู’ เพื่อบูชาครูที่ทำการสักลายให้ และเมื่อสักเสร็จครูสักจะผูกด้ายขาวที่ข้อมือเป็นอันจบพิธีกรรม

ถือเป็นโชคดีของเราที่ในวันเปิดตัวงานนี้ เราได้พบกับบุคคลสำคัญในวงการการสักล้านนาถึง 2 คน หนึ่งคือพระอาจารย์ศุภชัย ชยสุโภ จากวัดสวนดอก จังหวัดเชียงใหม่  และศราวุธ แววงาม หรือ ‘ช่างอ๊อด’ โดยทั้งคู่เล่าเป็นเสียงเดียวกันว่า สำหรับชาวล้านนาแล้วการสักขาลายเคยเป็นประเพณีที่เฟื่องฟูมาก ชายหนุ่มทุกคนจะต้องสัก เริ่มตั้งแต่อายุ 13-17 ปี ใช้เวลาประมาณ 1 วัน (6 โมงเช้าถึง 6 โมงเย็น) ต่อหนึ่งขา บางชุมชนก็สูบฝิ่นขณะถูกสักเพื่อลดทอนความเจ็บปวด เป็นเสมือนพิธีกรรมเปลี่ยนผ่านเข้าสู่ความเป็นชายอันสมบูรณ์ ขนาดที่ว่าหากไม่ได้สักก็มักจะโดนผู้ชายในกลุ่มล้อ โดนไล่ไปอาบน้ำที่อื่น หรือขอเมียแต่งงานไม่ได้ “แต่สมัยนี้เปลี่ยนไปแล้ว” ช่างอ๊อดเล่า “คนนิยมประยุกต์ ลดทอนรอยสักดั้งเดิมเพื่อความสวยงามมากกว่า” พระอาจารย์ศุภชัยเสริมอีกด้วยว่า นอกจากลายแล้ว ตัวหมึกเองก็เปลี่ยนไปเช่นกัน เพราะสมัยก่อนหมึกสักจะนิยมใช้เขม่าไฟ (หมิ่น) ผสมกับดีหมี ดีงู หรือดีวัว ซึ่งจะช่วยให้หมึกเข้มชัดและซึมเข้าผิวได้ดี แต่เดี๋ยวนี้ดีสัตว์หายากและราคาแพงจึงเปลี่ยนมาเป็นหมึกจีน หมึกเคมี แทนเสียมาก

ในห้องที่ 2 เราจะข้ามพ้นที่มาหรือประวัติศาสตร์เข้าสู่การสืบสานตำนานที่ค่อยๆ จางหายไปในโลกใหม่ ผ่านภาพยนตร์ 3 เรื่องคือ หนึ่ง ‘ความทรงจำสีรุ้ง’ สารคดีโดยฝูไน่ หว่าต้น ผู้บันทึกความทรงจำเกี่ยวกับขั้นตอนการสักบนใบหน้าของผู้เฒ่าชาวไท่หย่า สอง ‘รอยสักแห่งศักดิ์ศรี : ความทรงจำแห่งรอยสักบนมือของชาวไผวันในไหลอี้’ รวบรวมโดยอันลู่ซัน ปาหลี่ฝู่เล่อ และสาม ‘ภาพแห่งความฝัน : เรื่องราวแห่งศิลปินช่างสักซ่งไห่หัว’ เป็นเรื่องเล่าของช่างสักยุคใหม่ที่กลับไปเรียนรู้รากเหง้าของตัวเอง นอกจากนี้ถ้าใครมาเยี่ยมชมในบางวันพิเศษก็จะได้ชมการสาธิตการสักแบบโบราณในห้องนี้ด้วยเช่นกัน (ไม่เหมาะสำหรับคนขวัญอ่อนและกลัวเลือด)

ส่วนใครใจไม่ถึง (แบบเรา) ก็ขอเชิญเดินต่อไปห้องสุดท้ายที่มีกิจกรรมใบงานและเกมประกอบนิทรรศการให้เล่น โดยกิจกรรมโปรดของเราเป็นการเล่มปั๊มรอยสักชั่วคราวลงบนมือ แถมมีคู่มืออธิบายความเป็นมาของแต่ละลายให้เข้าใจมากขึ้นด้วย อย่างบนมือเรานี้เป็น ‘ลายงู’ สื่อถึงความเชื่อของชาวไผวันที่ว่างูเป็นบรรพบุรุษของพวกเขา ผสมกับ ‘ลายเลข 8’ หรือลายสากที่ข้อนิ้ว ตั้งชื่อตามครกและสากที่ใช้ในการบดข้าวฟ่าง

สรุปว่าแม้จะเป็นนิทรรศการเล็กๆ แค่ 3 ห้อง แต่สำหรับคนที่โปรดปรานรอยสักทั้งในฐานะลวดลายที่มีความสวยงามและร่องรอยของวัฒนธรรม บอกเลยว่าห้ามพลาด เพราะเราเชื่อว่าคุณจะต้องกลับบ้านไปแล้วรู้สึกอิ่มเอมมากๆ แน่นอน

อ้อ! นิทรรศการนี้จัดอยู่ที่มิวเซียมสยามถึงวันที่ 27 ตุลาคมนี้เท่านั้นนะ ใครอยากได้รายละเอียดเพิ่มเติมสามารถไปดูได้ในเพจ Museum Siamเลยจ้า

The post ตามไปดูนิทรรศการ ‘สักสี สักศรี’ ร่องรอยของวัฒนธรรมบนเรือนร่าง appeared first on a day magazine.