คงจะเป็นจริงอย่างเสียงลือเสียงเล่าอ้างที่ว่า ‘อะไรที่ไม่เคยเห็น จะได้เห็นในปีนี้’ เพราะเมื่อลองขมวดไทม์ไลน์การประท้วงของคนรุ่นใหม่ตลอดครึ่งปีหลัง เราก็ได้เห็นความคิดสร้างสรรค์ จิกกัด ล้อเลียน และขบขันจนต้องหัวเราะออกมาเสียงดังๆ ในเกือบทุกการประท้วง แบบที่ไม่เคยเจอในขบวนชุมนุมไหนในประวัติศาสตร์ไทย

ทั้งแต่งแดร็ก เดินแบบแฟชั่น เต้นคัฟเวอร์เพลง Into The New World ของเกิร์ลกรุ๊ปเกาหลี สาดสี วาดรูปจิ๋ม ฟังแรปสดตรงหัวมุมถนนนั้นแล้วเดินมาเซิ้งหมอลำต่อฝั่งทางนี้ ถ้าไม่บอกที่มาที่ไปใครจะรู้ว่าทั้งหมดเกิดจากความโกรธ ความคับข้องใจในความอยุติธรรม จนทำให้ผู้คนเป็นหมื่นเป็นแสนมารวมตัวเพื่อตอกย้ำถึงข้อเรียกร้องผ่านความสนุกสนาน

ห่มผ้าประชาธิปไตย

อาจเพราะความคิดสร้างสรรค์นั้นช่วยย่อยให้ประเด็นหนักๆ เข้าถึงง่าย หรือเพราะความสนุกมันเย้ายวนชวนให้คนที่ยังไม่รู้ข้อมูลเข้าใจเหตุการณ์ได้มากขึ้น ถึงอย่างนั้นก็เคยมีคนท้วงติงมากมายว่าความสนุกสนานแบบนี้ลดทอนข้อเรียกร้องหรือไม่ ความบันเทิงบางอย่างเข้าถึงคนบางกลุ่มได้เท่านั้นหรือเปล่า

เพื่อไขข้อสงสัยให้หนักแน่นด้วยเหตุผล เราจึงชวนหนึ่งในผู้จัดงาน MOB FEST เมื่อวันที่ 14 พฤศจิกายนที่ผ่านมา มาอธิบายเบื้องหลังและแนวคิดการจัดงาน รวมไปถึง ถนอม ชาภักดี อาจารย์และนักวิจารณ์ศิลปะมาบอกเล่าปรากฏการณ์ปฏิบัติการศิลปะของมวลชนในครั้งนี้

ต่อสู้ด้วยความเบิกบาน

อันที่จริงการชุมนุมทางการเมืองในปีนี้มีความบันเทิงแทรกอยู่ในแทบทุกงาน แต่คงไม่อาจปฏิเสธได้ว่าม็อบที่แสดงให้เห็นภาพ ‘การต่อสู้ด้วยความเบิกบาน’ อย่างชัดเจนที่สุดงานหนึ่งคือ MOB FEST  

หนึ่งในผู้ร่วมจัดงานเล่าให้เราฟังตั้งแต่จุดเริ่มต้นว่า MOB FEST เกิดจากการตกผลึกภาพรวมของม็อบในช่วงที่ผ่านมา ตั้งแต่ความสำเร็จของม็อบ 16 สิงหาฯ, ม็อบไม่มุ้งมิ้งแต่ตุ้งติ้งค่ะคุณรัฐบาล, ม็อบศิลปะปลดแอก, ม็อบ 19 กันยาทวงอำนาจคืนราษฎร, ม็อบวันที่ 14 ตุลาฯ ไปจนถึงม็อบเล็กม็อบน้อยที่เกิดขึ้นในทุกๆ วัน ทั้งในต่างจังหวัดและในกรุงเทพฯ

“เมื่อเวลาผ่านไป ขบวนก็เปลี่ยนไปเรื่อยๆ จนม็อบไม่มีเวทีปราศรัยและไม่มีแกนนำ เน้นการเดินขบวนเป็นหลัก พอมาถึงจุดหนึ่งพวกเราก็คิดว่าน่าจะมีการชุมนุมที่มีเวทีสักหน่อยเพราะเริ่มมีฟีดแบ็กเข้ามาเยอะว่าเนื้อหาของขบวนคืออะไร

“ประกอบกับว่าในบรรดาข้อเรียกร้องที่พูดกันอยู่ตอนนี้ คือ ข้อหนึ่ง ประยุทธ์ต้องลาออกเป็นฉันทามติของสังคม ทุกคนพูดตรงกัน ส่วนข้อสาม การปฏิรูปสถาบันกษัตริย์ดูเป็นเกมยาว แต่ข้อสอง เรื่องการแก้ไขรัฐธรรมนูญ ตอนนั้นกำลังจะมีการประชุมสภาในวาระนี้ เราคิดว่าถ้าจัดม็อบวันที่ 14 อีก 3 วันก็จะประชุมพอดี ฉะนั้นเรามาทำม็อบเพื่อเก็บประเด็นรัฐธรรมนูญดีกว่า แล้วก็จะเก็บประเด็นเล็กๆ ที่ไม่เคยได้ขึ้นเวทีใหญ่มาพูดด้วย”

ม็อบในครั้งนี้ไม่ได้เกิดขึ้นจากกลุ่มแอ็กทิวิสต์นักจัดม็อบเจ้าเก่าเจ้าเดิมเท่านั้น แต่ยังร่วมมือกับกลุ่มคนที่เคยทำงานคอนเสิร์ตและงานอีเวนต์เชิงพาณิชย์ซึ่งมีทักษะการจัดงานใหญ่มาช่วยสร้างสรรค์ความรื่นรมย์ให้กับ MOB FEST

“ม็อบที่เกิดขึ้นจึงมีทั้งการปราศรัยประเด็นเล็กๆ แบบที่กลุ่มการเคลื่อนไหวเดิมต้องการ ผสมกับรูปแบบของเฟสติวัลดนตรี” 

MOB FEST ประกอบด้วยคีย์เมสเซจ 2 ประโยคที่ชัดเจนคือ ‘จากทางเท้าสู่สถาบัน’ หมายถึงการเรียกร้องตั้งแต่ปัญหาทางเท้าไปจนถึงการปฏิรูปสถาบันกษัตริย์ให้อยู่ภายใต้รัฐธรรมนูญ และ ‘แก้ได้ถ้าแก้รัฐธรรมนูญ’ หมายถึงปัญหาที่พูดไปข้างต้นจะแก้ไขได้หากมีการแก้รัฐธรรมนูญ

ในฐานะที่ทำงานด้านความบันเทิงในโลกทุนนิยมมาก่อน หนึ่งในผู้จัดงานบอกเราว่าการจัดงานนี้แตกต่างกับงานที่เคยทำในหลายๆ เรื่อง นั่นจึงเป็นสิ่งที่พวกเขาและทีมงานที่เคยจัดม็อบมาก่อนต้องวางแผนร่วมกัน

“คนที่เคยทำม็อบมาก่อนเขาจะรู้วิธีดีลกับภาครัฐ แต่กลุ่มที่ทำงานเชิงพาณิชย์จะรู้วิธีการทำงานที่เป็นขั้นเป็นตอน มีแผนการทำงานชัดเจน ตรวจสอบได้ มีเป้าประสงค์ชัด ต้องมีการรับฟีดแบ็กจากมวลชน เราก็เอาสองสิ่งมารวมกัน พองานออกมามีความสนุกสนานคีย์เมสเซจใหม่ของม็อบจึงเกิดขึ้นอย่างเป็นธรรมชาตินั่นคือ ‘การต่อสู้อันเบิกบาน’” 

ปฏิบัติการศิลปะในขบวนการชุมนุม

ในภาษานักวิชาการศิลปะอย่าง ถนอม ชาภักดี เขามองว่าม็อบแบบนี้แหละคือ ‘ปฏิบัติการทางศิลปะ’ (art practices) ความหมายคือขบวนการชุมนุมที่ใช้วิธีการทางศิลปะขับเคลื่อน เปิดโอกาสให้ใครก็ได้มาทำงานศิลปะซึ่งจะช่วยทลายความศักดิ์สิทธิ์ของงานอาร์ตกลายเป็นพื้นที่แสดงออกของทุกคน ไม่ใช่แค่ของศิลปินเท่านั้น

“เราเห็นปฏิบัติการศิลปะแบบนี้มาตั้งแต่ปี 1980 ไล่มาจนถึงช่วงปี 2000 ซึ่งมีขบวนการ Arab Spring ปรากฏการณ์ Occupy Wall Street ในนิวยอร์ก และการเคลื่อนไหวหลายๆ ที่ แนวคิดในการนำเสนอเรื่องปฏิบัติการทางศิลปะในพื้นที่ของการเรียกร้องเป็นสิ่งงดงามที่เกิดขึ้นทั่วโลกจึงไม่แปลกที่จะเกิดในบ้านเรา”

ปรากฏการณ์ Arab Spring ที่ถนอมพูดถึงคือการลุกฮือของประชาชนในโลกอาหรับเพื่อต่อต้านเผด็จการในช่วงทศวรรษ 2010 เริ่มตั้งแต่ประเทศตูนิเซีย ตามมาด้วยประเทศอื่นๆ อย่างลิเบีย, อียิปต์, ซีเรีย, เยเมน และบาห์เรน การต่อสู้ครั้งนั้นไม่เพียงถูกจดจำในฐานะการต่อต้านเผด็จการครั้งยิ่งใหญ่ในประวัติศาสตร์โลก แต่ยังมีความสำคัญด้านปฏิบัติการศิลปะ เมื่อศิลปินต่างพากันใช้กำแพงในเมืองของตัวเองเป็นพื้นที่ระบายความคับแค้นใจที่มีต่อทางการ

มวลชนในโลกอาหรับเป็นแรงบันดาลใจให้ผู้คนในอีกซีกโลกอย่างชาวอเมริกันลุกขึ้นมาประท้วง หรือที่เรียกกันว่าเหตุการณ์ Occupy Wall Street ในนิวยอร์ก ผู้ประท้วงเรียกตัวเองว่าพวก ‘99%’ ที่เดือดร้อนจากการบริหารของภาคการเงินที่เอื้อประโยชน์ให้กลุ่มคนรวย 1 เปอร์เซ็นต์ของประเทศ นำมาสู่ช่องว่างความเหลื่อมล้ำใหญ่หลวง

ไม่ใช่แค่การยึดถนนสายการเงินที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งของโลก แต่ผู้ประท้วงยังเรียกร้องในหลายรูปแบบโดยเ​ฉพาะอย่างยิ่งการใช้ศิลปะ ทั้งจัดนิทรรศการ มีงานเพนต์ติ้ง งานปั้น การแสดง อ่านบทกวี ไปจนถึงการเกิดขึ้นของ Occupy Museums กลุ่มศิลปินและนักเคลื่อนไหวที่ได้เจอกันและรวมตัวกันระหว่างการประท้วง

ในฐานะนักวิจารณ์ศิลปะที่ติดตามการเคลื่อนไหวเรียกร้องมาตลอด ถนอมเอ่ยปากชื่นชมการแสดงออกผ่านสุนทรียะการต่อต้านเสมอ ทั้งยังมองว่ายิ่งลักษณะม็อบมีความเป็นงานรื่นเริงสูงเท่าไหร่ยิ่งทำให้คนอยากเข้าร่วมมากขึ้น

“ผมว่าม็อบทำให้การใช้ศิลปะเป็นเครื่องมือสัมฤทธิผลได้ในแง่ของการทำให้บรรยากาศเปลี่ยน มีความรื่นรมย์ ไม่ตึงเครียด เป็นเครื่องมือที่บอกให้สังคมได้รับรู้ว่ามันเกิดอะไรขึ้น และทุกคนก็สามารถแสดงออกผ่านศักยภาพตัวเองได้ นำเรื่องราวที่ตัวเองคิด จะผ่านกระดาษแผ่นหนึ่ง ผ่านสีแท่งหนึ่ง ผ่านสื่อต่างๆ หรือเสื้อผ้าหน้าแพรที่ใส่มาม็อบก็ได้

“เราเรียกร้องสิทธิและเสรีภาพของความเป็นมนุษย์ มนุษย์ไม่มีอาวุธอื่นนอกจากเรือนร่างของตัวเองและการนำเสนอสารผ่านแอ็กติ้งต่างๆ นี่คือเรื่องสำคัญ ผมคิดว่าถ้าเราไม่มีสิทธิในการนำเสนอสัญญะความรู้สึกภายในร่างกายของเราก็เท่ากับว่าเราเป็นกลไกอันหนึ่ง ได้แต่ทำตามคำสั่ง ฉะนั้นการมีเสรีภาพในการแสดงออกก็คือเครื่องมือสำคัญในการที่จะทำให้เราสถาปนาความเป็นมนุษย์ของเราให้สมบูรณ์มากขึ้น” 

“อนุสาวรีย์ประชาธิปไตยในเครื่องทรงฤดูหนาว”

หนึ่งไฮไลต์ของงาน MOB FEST คือการคลุมอนุสาวรีย์ประชาธิปไตยด้วยผ้าสีขาวซึ่งนับว่าเป็นปฏิบัติการศิลปะที่น่าสนใจเพราะนอกจากจะแสดงออกเชิญลักษณ์ได้แล้ว ผืนผ้านั้นยังโอบอุ้มความฝันและการร่วมแรงร่วมใจของผู้คนหลากหลาย

“เรื่องคลุมผ้าต้องให้เครดิตนักเรียนเลว” ผู้จัดงาน MOB FEST เล่า “เขาอยากคลุมอนุสาวรีย์มาก ทำยังไงดี หน้าที่ของเราคือชวนเครือข่ายมาคุยกันว่าจะทำยังไงได้บ้าง มีเครือข่ายศิลปะปลดแอกมาช่วยกันหาวิธีการห่อ ช่วยกันคิดความเป็นไปได้ ต้องหาผ้าใหญ่แค่ไหน จะคลุมยังไง ใช้คนกี่คน ซึ่งเราก็ได้รับคำแนะนำจากคนที่เขาเคยช่วยเสื้อแดงคลุมผ้าอนุสาวรีย์ประชาธิปไตย หลายๆ คนก็มาร่วมทำงานกัน ทำให้มิสชั่นของนักเรียนเลวมารวมกับงานศิลปะ แล้วก็ออกมาเป็นซีนที่เราเห็น

“งานนี้มีความเป็นธรรมชาติอีกอย่าง คือพอเราโพสต์ภาพการคลุมอนุสาวรีย์ก็มีคนมาคอมเมนต์ในเพจว่า ‘นี่มันคือการเปลี่ยนเครื่องทรงฤดูหนาวให้อนุสาวรีย์’ เราเลยบอกว่าขอเอาไปใช้นะ เพราะมันเป็นการล้อเล่นและคานอำนาจกับความศักดิ์สิทธิ์ที่ภาครัฐให้ความสนใจอย่างพระแก้วมรกต ในขณะที่กระแสของมวลชนให้ความสนใจกับประชาธิปไตย”

สำหรับคนที่ติดตามแวดวงศิลปะ เมื่อเห็นภาพผืนผ้าห่มคลุมอนุสาวรีย์ประชาธิปไตยคงอดคิดถึงงานศิลปะของคู่รักศิลปินนักห่อผ้าชื่อดังอย่าง Christo และ Jeanne-Claude ไม่ได้ โดยเฉพาะงาน Wrapped Reichstag หรือการห่อผ้ารัฐสภาเยอรมนีซึ่งสร้างแรงกระเพื่อมเหลือล้น กับงานนั้น พวกเขาต้องใช้เวลาถึง 24 ปีในการขออนุญาตทำงานศิลปะ ส่งเรื่องให้สภาพิจารณามากกว่า 5 รัฐบาล และใช้นักปีนเขามากกว่าร้อยคนเพื่อทำงานที่แฝงไปด้วยประเด็นประวัติศาสตร์ในพื้นที่ของรัฐสภา

Christo and Jeanne-Claude Wrapped Reichstag, Berlin, 1971-95 Photo: Wolfgang Volz © 1995 Christo

แต่ถนอมมองว่างานห่อผ้ารัฐสภาเยอรมนีและการห่อผ้าประชาธิปไตยของบ้านเราอาจเทียบเคียงกันไม่ได้เพราะบริบทของจุดหมายการทำงานและวิธีการทำงานที่แตกต่างกัน

“งานของ Christo มีการจัดการที่เป็นระบบและพื้นที่ที่เขาทำงานอยู่ในประเทศที่มีความเป็นประชาธิปไตย สามารถแสดงออก วิพากษ์วิจารณ์ได้ ทั้งงานห่อรัฐสภาที่เบอร์ลิน การคลุมทะเลที่เวนิส หรือว่าคลุมรั้วในอเมริกาซึ่งเป็นลักษณะงานศิลปะคอนเซปต์ชวลที่มีความคิดเชิงวิพากษ์ในตัวมันเอง และเป็นแนวคิดของศิลปินคนเดียว

“ในขณะที่การห่มอนุสาวรีย์ประชาธิปไตยนั้นคือพลังร่วม คือความคิดของคนหนุ่มสาวของยุคสมัยที่ต้องการห่อร่างความเป็นอนุสาวรีย์ไว้ให้มีความหมายมากยิ่งขึ้น ทำให้อนุสาวรีย์ไม่ได้มีความหมายแค่เป็นสิ่งก่อสร้างแต่มีชีวิตของการขับเคลื่อน ส่วนบริบทการเกิดงานก็มาจากการชุมนุมเรียกร้องและชวนคนมาร่วมสำแดงพลัง ในขณะที่งานของคริสโตเป็นการแสดงงานแล้วเรียกให้คนมาดู”

ถนอมเสริมว่าปฏิบัติการศิลปะห่อผ้าประชาธิปไตยจะเรียกว่าเป็นงานศิลปะเชิงต่อต้านก็ได้เพราะลักษณะของความฉับพลันที่คลุมผ้าได้ไม่ทันข้ามคืนรัฐก็มาเอาออกแล้ว 

“ผมว่าความสำเร็จของงานนี้คือการทำให้เกิดการถกเถียงในสังคมนะ ซึ่งนี่แหละคือปฏิบัติการศิลปะ มันไม่นิ่ง มันทำให้เกิดการถกเถียง และเราก็ต้องการสังคมที่มีการวิพากษ์วิจารณ์ ดังนั้นการทำให้เกิดบทสนทนาในสังคมถือว่าเป็นเรื่องที่ดีมาก”

“You can’t be an angry man so long.”

ในความเป็นจริง เราเชื่อว่าความสนุกสนานจะยังคงแฝงอยู่ในทุกๆ ขบวนการประท้วง แต่ถึงอย่างนั้นก็มีคำถามที่น่าสนใจว่าความบันเทิงในขบวนการชุมนุมจะลดทอนข้อเรียกร้องหรือทำให้คนอีกกลุ่มเข้าไม่ถึงวัฒนธรรมบางอย่างหรือไม่ 

“ไม่เลย ผมว่างานเช่นนี้คือการลื่นไหลทางวัฒนธรรม” ถนอมตอบทันที

“มันคือการลื่นไหลจากพื้นที่ของการฟังคนเพียงคนเดียวมาสู่พื้นที่การแสดงออกร่วมกัน เมื่อลักษณะการมีส่วนร่วมเยอะขึ้น ลักษณะพื้นที่ของการเรียกร้องก็ขยายตัวขึ้น ผมคิดว่ายิ่งทำให้พื้นที่การชุมนุมเรียกร้องมีความป๊อปปูลาร์มากเท่าไหร่การขยายตัวของวิธีคิดก็ยิ่งมากขึ้นเท่านั้น นี่คือการก้าวเข้าสู่พื้นที่ปฏิบัติการศิลปะที่ทุกคนมีส่วนร่วม คนไม่ได้เดินไปฟังแกนนำอย่างเดียวแต่ทุกคนไปเข้าร่วมเพื่อเป็นส่วนหนึ่งของการแสดงออก”

ถนอมเชื่อว่าทุกคนมีศักยภาพ และการมารวมตัวกันครั้งนี้คือการดึงศักยภาพของมนุษย์ออกมา ทุกคนที่มาร่วมต่างดึงเรื่องราว ความรู้สึก อารมณ์ต่างๆ และเรายังได้เห็นผู้คนใช้ไลฟ์สไตล์ของตัวเองมาขับเคลื่อนข้อเรียกร้องให้สาธารณะได้รับรู้

“ดังนั้นเราจะเห็นความหลากหลาย และเห็นความเป็นเศษเป็นส่วนทุกย่อมหญ้า ทุกสัญญะของการแสดงออก ทุกตารางนิ้วของการชุมนุม ไม่มีซ้ำ ไม่มีแพตเทิร์นแต่มีลักษณะของความหลากหลายเยอะ”

ส่วนหนึ่งในผู้จัด MOB FEST บอกเหมือนกันว่าพวกเขาเคยถูกวิพากษ์วิจารณ์ว่าขบวนม็อบจะลดทอนคุณค่าความจริงจังลง 

“ฉันทามติหนึ่งที่มีร่วมกันในที่ประชุมคือ You can’t be an angry man so long. ไม่มีใครโกรธไปตลอดชีวิตได้เพราะความโกรธมันทำให้เราเหนื่อยมาก ถ้าคุณไม่สามารถทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างมีความสุขได้คุณก็ไม่มีทางทำมันไปได้ตลอด โดยเฉพาะเมื่อเราไม่รู้ว่าการต่อสู้ครั้งนี้จะนานแค่ไหน

“ขบวนที่ผ่านมาผลักดันคนด้วยความโกรธมาแล้ว และทุกคนก็มีสิทธิโกรธกับความเหลื่อมล้ำเพราะเราทนกับเรื่องนี้กันมานาน แต่เราก็เชื่อว่านักต่อสู้ก็มีสิทธิที่จะมีความสุข

“สิ่งหนึ่งที่เยาวชนมีแต่ภาครัฐไม่มีคือความเบิกบาน ฉะนั้นเราก็คิดว่าการต่อสู้ที่เบิกบานก็จำเป็น”

The post ห่มผ้าประชาธิปไตย ปฏิบัติการศิลปะและความบันเทิงในขบวนการประท้วง appeared first on a day magazine.

กลิ่นและบรรยากาศการเมืองคุกรุ่นทำให้เกิดกระแส Art is not a Crime ในแวดวงศิลปะขึ้นทันทีหลังจากทั้งสองคนถูกจับ (และอาจพูดได้ว่าซีรีส์บทความชื่อเดียวกันนี้ของ a day ก็เกิดขึ้นเพราะเหตุการณ์นี้เช่นกัน)

แต่พูดกันตามความเป็นจริง นี่ไม่ใช่เหตุการณ์แรกที่เสรีภาพการแสดงออกของพื้นที่ศิลปะ (รวมไปถึงของประชาชนทุกคน) ถูกตั้งคำถาม เพราะที่ผ่านมาพื้นที่นี้ได้เปลี่ยนสถานะของศิลปิน นักเขียน นักแสดง และสารพัดอาชีพแห่งวงการสร้างสรรค์ไปเป็นผู้กระทำผิดมาแล้วนับครั้งไม่ถ้วน

วัฒน์ วรรลยางกูร นักเขียนรางวัลศรีบูรพา ถูกเรียกเข้ารายงานตัวกับ คสช. ทำให้เขาต้องลี้ภัยในต่างประเทศ 

ภรณ์ทิพย์ มั่นคง และ ปติวัฒน์ สาหร่ายแย้ม นักแสดงจากละครเวทีเรื่องเจ้าสาวหมาป่าถูกตัดสินให้จำคุก 2 ปี 6 เดือนจากการแสดงละครเรื่องนี้

ส่วนเพื่อนของพวกเขา สยาม ธีรวุฒิ ลี้ภัยไปยังประเทศเพื่อนบ้าน และมีข่าวว่าถูกจับกุมส่งกลับไทยต้นปี 2562 แต่ตอนนี้ยังไม่มีใครเห็นเขา

ในขณะที่วงดนตรีขับร้องเพลงเนื้อหาทางการเมืองอย่าง วงไฟเย็น สมาชิกทั้ง 4 คนได้ลี้ภัยไปยังประเทศฝรั่งเศส 

แน่นอนว่าเหตุการณ์เหล่านี้สร้างความหวาดกลัวให้คนทำงานศิลปะมากแค่ไหน โดยเฉพาะในช่วงหลังรัฐประหารปี 2557 ที่เพดานเสรีภาพการแสดงออกถูกกดให้ต่ำลง การทำงานของศิลปินในประเทศก็มีข้อจำกัดมากขึ้น กอล์ฟ–อรอนงค์ ไทยศรีวงศ์ นักแสดงละครเรื่อง บางละเมิด โดยกลุ่ม B-floor ได้รับการติดต่อจากเจ้าหน้าที่เพื่อขอเข้ามาชมการแสดงและถ่ายภาพ พร้อมบอกให้กอล์ฟ ‘ขออนุญาต’ แสดงละครเรื่องนี้ก่อน ทำให้นักแสดงและทีมงานกลับมาทบทวนและตัดสินใจเซนเซอร์บางฉากออกไป  

ในปี 2560 นิทรรศการ ไร้มลทิน (Whitewash) โดยหฤษฎ์ ศรีขาว จัดแสดงที่ Gallery VER ถูกถอดงานเพียงไม่กี่วันก่อนงานจบลง หรือในช่วงโควิด-19 ศิลปินกราฟฟิตี้โดนคุกคามถึงที่พักเมื่อเขาโพสต์วิพากษ์วิจารณ์จุดคัดกรองโรคที่สนามบิน และยังไม่นับการห้ามฉายหนัง การมีเจ้าหน้าที่ทั้งในและนอกเครื่องแบบไปแวะเวียนเยี่ยมชมเสวนา หรือกิจกรรมอื่นๆ กันอย่างไม่ขาดสาย

อาจบอกได้ว่า ท่ามกลางสภาวะเพดานต่ำ เสียงของเหล่านักสร้างสรรค์ต่างก็ตะเกียกตะกาย ดันพื้นเพดานนั้นออกมาเพื่อตั้งคำถามกับสังคม เมื่อวันเสาร์ที่ 12 กันยายนที่ผ่านมา กลุ่มศิลปะปลดแอก – FreeArts จัดเสวนาว่าด้วย 15 ปี แห่งเสรีภาพและศิลปะร่วมสมัยหลังรัฐประหาร โดยมี ผศ.ดร. บัณฑิต จันทร์โรจนกิจ รองคณบดีคณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พูดคุยกับ ถนอม ชาภักดี อาจารย์ นักวิจารณ์ศิลปะ, สมรัก ศิลา ผู้ร่วมก่อตั้ง WTF Gallery and Cafe, อรอนงค์ ไทยศรีวงศ์ นักแสดงจากกลุ่ม B-floor และธนาวิ โชติประดิษฐ อาจารย์ประจำภาควิชาประวัติศาสตร์ศิลปะ คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร

ก่อนเสวนาในครั้งนั้น เราชวน ธนาวิ โชติประดิษฐ ร่วมพูดคุยถึงพัฒนาการ การทำงานศิลปะในประเด็นสังคมการเมืองของศิลปิน การเซนเซอร์ บริบทในสังคมไทยที่ส่งผลต่อการทำงานของศิลปิน รวมถึงสิ่งที่คนในแวดวงสร้างสรรค์ต้องผลักเพดานการสื่อสารขึ้นไป แม้ว่าทั้งหมดนี้จะไม่สามารถรวบรวมงานหรือเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นได้ทั้งหมด แต่จากการพูดคุยทำให้เราเห็นภาพได้ชัดขึ้นว่า เพดานและการทำงานศิลปะแนวสังคมการเมือง โดยเฉพาะศิลปะแนวทัศนศิลป์ในบ้านเราเป็นยังไงบ้าง

ที่สำคัญ สิ่งเหล่านี้เป็นมากกว่าคำถามถึงเสรีภาพในการแสดงออก แต่เป็นแรงปะทะที่กำลังรวมเป็นพลังเรียกร้องให้เกิดพื้นที่ปลอดภัยในการแสดงความคิดเห็นที่แตกต่าง ไม่ว่าจะเป็นงานศิลปะหรือไม่ก็ตาม

1. คนรุ่นใหม่เริ่มต้นวิพากษ์วิจารณ์โครงสร้างอำนาจหลังรัฐประหารปี 2557 มากขึ้น

ศิลปะและการเมืองเป็นสิ่งที่เกี่ยวข้องกันอยู่แล้ว ไม่ว่าจะทางตรงหรือทางอ้อม มากหรือน้อย นี่คือสิ่งแรกที่ธนาวิบอกกับเรา และที่ผ่านมาศิลปินที่สนใจสังคมการเมืองก็หยิบเหตุการณ์ต่างๆ มาเล่าผ่านงานศิลปะบ่อยครั้ง แต่ก็ขึ้นอยู่กับความเข้มข้นของการเมืองและวิธีคิดของคนในแต่ละยุค

เพราะถ้านับมาตั้งแต่ปี 2549 หลังรัฐประหาร ไม่มีศิลปินที่ทำงานวิพากษ์สังคมออกมาทำงานเคลื่อนไหวในเชิงต่อต้านรัฐประหารเท่าไหร่นัก แตกต่างจากคนรุ่นใหม่ในช่วงหลังรัฐประหารปี 2557  

“หลังปี ’57 อาจจะยังไม่เกิดงานศิลปะในทันที แต่ว่ามันค่อยๆ เพิ่มเข้ามาเรื่อยๆ แล้วสิ่งหนึ่งที่เห็นคือศิลปินรุ่นใหม่ๆ รุ่นที่เด็กกว่าเรา อายุ 30 ลงไป เริ่มหันมาทำงานที่วิพากษ์วิจารณ์ทหารหรือสถาบันมากยิ่งขึ้น ซึ่งเป็นสถานการณ์ที่ต่างออกไปจากหลังรัฐประหารปี ’49 ช่วงนั้นเงียบสงัด กลุ่มศิลปินการเมืองยุค 90s ก็เงียบ เพราะว่าทุกคนคงแฮปปี้”

แต่ถึงอย่างนั้น ช่วงปี 2555 เกิดคดีโด่งดังของอำพล ตั้งนพกุล หรือ อากง sms มีศิลปินที่ทำงานศิลปะออกมาตั้งคำถามถึงเสรีภาพในการแสดงออก และแตะถึงโครงสร้างอำนาจ อย่างมิตร ใจอินทร์ ที่ทำการอดอาหารจำนวน 112 ชั่วโมง 

ปฏิบัติการอดอาหารท้วงประเทียด 112 ชั่วโมง (112 Hunger Strike) หอนิทรรศการศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, ที่มาภาพ ศุภพงศ์ เหล่าธีรศิริ

“และช่วงก่อนรัฐประหารปี 2557 สิ่งที่เราเห็นได้มากเลยคือ นักกิจกรรมทางการเมืองเลือกใช้ปฏิบัติการทางศิลปะมาสื่อสารประเด็นโครงสร้างทางการเมืองมากกว่าศิลปิน เช่น บก.ลายจุด (สมบัติ บุญงามอนงค์) จัดกิจกรรม ‘ที่นี่มีคนตาย’ พาคนเสื้อแดงไปยังจุดต่างๆ เช่น อนุสาวรีย์ประชาธิปไตยหรือราชประสงค์แล้วใช้สีแดงเทราดตัวเพื่อบอกว่าเคยมีการสังหารประชาชนที่นี่”  

ที่มาภาพ: ประชาไท

“ทีนี้หลังปี ’57 เราจะเห็นคนที่อายุน้อย ซึ่งเป็นกลุ่มเจเนอเรชั่นที่โตมาพร้อมกับความไม่สงบทางการเมือง คืออย่างรุ่นเราจะมีชีวิตวัยเด็กและวัยรุ่นที่สังคมไม่ได้มีปัญหาทางการเมืองแวดล้อมอยู่จนเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน แต่ว่าคนรุ่นเด็กกว่าเราโตมากับสถานการณ์ ข้อมูล และสภาพแวดล้อมอีกแบบหนึ่ง การเมืองมันไม่เป็นเรื่องไกลตัว เพราะฉะนั้นการทำงานศิลปะที่พูดถึงการเมืองมันจึงเกิดขึ้นมากกว่า รวมทั้งจะมีบางคนที่กลับไปทบทวนสิ่งที่ตัวเองเคยทำ เช่น ตอนเป็นเด็ก พ่อแม่ โรงเรียน หรือมหาวิทยาลัยพาไปบิ๊กคลีนนิ่งเดย์ เขาก็จะย้อนกลับมาดู แล้วทำเป็นงานศิลปะออกมา”

ธนาวิพูดถึงงานนิทรรศการภาพถ่าย ไร้มลทิน (Whitewash) ของหฤษฎ์ ศรีขาว ที่หยิบประสบการณ์เข้าร่วมวันบิ๊กคลีนนิ่งเดย์หลังเหตุการณ์สลายการชุมนุมคนเสื้อแดงเมื่อตอนอายุ 15 เมื่อหฤษฎ์เติบโตขึ้น เขากลับมาทบทวนเรื่องนี้ใหม่ผ่านงานศิลปะ

ที่มาภาพ: ธนาวิ โชติประดิษฐ

“แล้วกลายมาเป็นงานที่ซวยมาก เพราะเจ้าหน้าที่มาเห็นพอดี” เธอเล่าความตลกร้ายของเรื่องนี้ที่นิทรรศการจัดขึ้นในช่วงรัฐบาลทหาร

ความตั้งใจแรกของเจ้าหน้าที่ต้องการไปโกดัง N22 เพื่อตรวจสอบงาน สุขสลาย (The Shards Would Shatter At Touch) ของธาดา เฮงทรัพย์กูล ที่ Cartel Art Space แต่เมื่อไปช่วงแปดโมงเช้า ซึ่งยังไม่มีแกลเลอรีไหนเปิดทำการ เจ้าหน้าที่จึงได้รับคำแนะนำจากเจ้าของแกลเลอรีอีกแห่งให้กลับมาอีกทีช่วงบ่าย

“ตอนนั้นธาดาทำงานที่พูดถึงเรื่องของนักโทษการเมือง ผู้ลี้ภัย โดยศิลปินจะแนะนำว่า คุณเดินเข้ามาในห้อง หยิบภาพสีดำบนชั้นนี้ขึ้นมาแนบกับหน้าอก ภาพดำจะกลายเป็นภาพคนขึ้นมา (เป็นปฏิกิริยาจากสารเคมีที่มีความไวต่อการเปลี่ยนของอุณหภูมิ เมื่อโดนความร้อนจากร่างกายของเรา) แล้วจะมีหลายเลขไปเชื่อมโยงกับข้อความบนผนังห้อง เช่น หมายเลขนี้คือสมศักดิ์ เจียมธีรสกุล อาจารย์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ผู้ซึ่งลี้ภัยในฝรั่งเศส” 

ที่มาภาพ: ธนาวิ โชติประดิษฐ

ที่มาภาพ: ธนาวิ โชติประดิษฐ

แต่หลังจากเจ้าหน้าที่กลับมา งานของธาดาก็ได้เก็บออกจากแกลเลอรีแล้ว ทำให้เจ้าหน้าที่เดินไป Gallery VER ซึ่งอยู่ข้างกัน แล้วเห็นงานของหฤษฎ์พอดี

“เขาก็เห็นงานที่มีภาพทหาร เลยขอให้ถอดงานออก เป็นความซวยของห้องข้างๆ”  

แม้ธนาวิจะไม่สามารถตอบแทนศิลปินรุ่นใหม่ได้อย่างชัดเจนว่า นอกจากการเมืองแล้ว อะไรที่กระตุ้นให้พวกเขาเริ่มต้นทำงานศิลปะที่พูดปัญหาเชิงโครงสร้างทางการเมือง “แต่ความเป็นไปได้อย่างหนึ่งที่เกิดขึ้นคือ คนในสังคมจำนวนมากเห็นความเชื่อมโยง หรือความคล้ายคลึงกันบางประการระหว่างเหตุการณ์ปัจจุบันกับเรื่องในอดีต ซึ่งตรงนี้ไม่ได้จำกัดเฉพาะในแวดวงศิลปะ เพราะหลายคนมองเห็น จึงไม่น่าแปลกที่ศิลปินจะมีมุมมองแบบนั้นแล้วแสดงออกผ่านงานศิลปะ” 

2. ความกลัวที่ไม่มีขอบเขต

ในภาวะที่เพดานการแสดงออกหลายอย่างยังจำเป็นต้องอยู่ภายใต้ตัวบทกฎหมาย ศิลปินหลายคนต้องคอยระมัดระวังในการสื่อสาร แกลเลอรีเองก็ต้องมี self-censorship ธนาวิชี้ชวนให้เห็นว่าเกณฑ์การประเมินความเสี่ยงของศิลปินแต่ละคนจึงไม่เท่ากัน

“ถ้าพูดถึงความกลัวรวมๆ ปัญหาคือเรายังมีกฎหมายมาตรา 112 ที่ตีความได้ครอบจักรวาล แล้วใครก็สามารถแจ้งได้ ก็เลยทำให้คนกลัว เพราะไม่รู้ว่าขอบเขตที่ทำได้ ทำไม่ได้ อยู่ตรงไหน เราไม่รู้หรอกว่าที่เราทำไป ที่เราเข้าใจว่าไม่ได้อยู่ในขอบข่าย มันอาจเข้าไปอยู่ในข่ายก็ได้ นั่นคือแกนสำคัญที่ทำให้คนจำนวนมากอยากให้ยกเลิก”

“แต่เนื่องจากตอนนี้ยังไม่ยกเลิก และที่ผ่านมายังฟังก์ชั่นอยู่ในสังคมไทย เลยทำให้ความกลัวของคนไม่มีขอบเขต ดังนั้น ศิลปินในฐานะคนทำงานศิลปะจะประเมินความเสี่ยงของตัวเองไม่เท่ากัน บางคนอาจจะรู้สึกว่าได้แค่นี้ บางคนอาจจะรู้สึกว่าไม่พูดเลยดีกว่า หยุดไปก่อน รอไปก่อน หรือบางคนอาจจะรู้สึกว่าขอขยับมันไปอีกนิดหนึ่ง ซึ่งการประเมินตรงนี้ขึ้นอยู่กับตัวพื้นที่ทางศิลปะที่เขาไปทำงานอีกด้วย จึงเป็นอีกปัจจัยในการพิจารณาว่าแค่ไหนได้ แค่ไหนไม่ได้ ผลักไปมากกว่านี้อีกได้ไหม”

“สิ่งเหล่านี้เราไม่ได้โทษว่าเขาป๊อด มันไม่ได้ง่ายๆ แบบนั้น เพราะทุกคนรับความเสี่ยงได้ไม่เท่ากัน แล้วปัญหาของการประเมินอันนี้ มันไม่ได้เป็นที่เรา แต่เป็นเพราะตัวกฎหมายสามารถตีความได้ครอบจักรวาลทำให้คนรู้สึกว่าเขากลัวแล้วไม่รู้จะประเมินยังไงดี”

3. ไม่ว่าการแสดงออกแบบไหน ควรมีทางเลือกที่หลากหลายไม่ใช่การบังคับ

ท่ามกลางความกลัวที่ว่ามา สิ่งที่น่าสนใจคือตลอด 10 ปีที่ผ่านมา ศิลปินที่เลือกสื่อสารประเด็นสังคมการเมืองและแตะถึงโครงสร้างอำนาจเลือกนำเสนองานศิลปะออกมาแบบไหน มีนัยสำคัญ ตั้งคำถาม และ ‘ซ่อน’ ประเด็นแหลมคมผ่านความคิดสร้างสรรค์ไว้ยังไงเพื่อไม่ให้เกิดการคุกคามจากเจ้าหน้าที่ เราเริ่มต้นถามธนาวิ

“ถ้าซ่อนจนไม่มีใครรู้เลยว่าพูดอะไรอยู่ก็อาจไม่มีใครสามารถเก็บเมสเซจที่ว่าได้ บางทีคำถามอาจไม่ได้อยู่ตรงที่ว่าทำยังไงให้มันซ่อนได้ แต่คำถามน่าจะอยู่ตรงที่ว่าทำยังไงให้พูดได้ในแบบต่างๆ มากกว่า” 

“เราคิดว่าใครที่อยากจะพูดแบบตรงไปตรงมาก็ควรจะต้องพูดได้ หรือใครที่รู้สึกว่าเป็นคนชอบซ่อนในสัญลักษณ์บางอย่าง เขาก็ควรที่จะทำได้เหมือนกัน มันไม่ได้มีแบบไหนดีกว่าแบบไหน ดังนั้น สิ่งที่อยากย้ำคือ เราไม่ได้ต่อสู้เพื่อให้ทุกคนพูดแบบเดียวกัน แต่เพื่อให้ทุกคนพูดได้ในแบบที่ตัวเองอยากพูด การพูดหรือแสดงออกอย่างตรงไปตรงมาหรือไม่ ควรเป็นทางเลือกที่แต่ละคนมีสิทธิเลือกได้ ไม่ใช่ทางบังคับ อันนี้คือสิ่งที่เรามองว่าจะต่อสู้เพื่อเสรีภาพในการแสดงออกไปทำไม มันคือการทำให้ความเสี่ยงหายไปโดยสิ้นเชิง ทำให้ความกลัวตรงนี้ไม่เป็นปัจจัยในการทำงานศิลปะอีกต่อไป” 

อีกประเด็นสำคัญที่เธอยอมรับว่าต้องพูดถึงหลายครั้ง เพราะยังเป็นปัญหาอยู่ แม้กระทั่งกับคนในแวดวงศิลปะเองคือ ศิลปินทุกคนไม่จำเป็นต้องเข้ามาทำงานศิลปะเกี่ยวกับการเมืองเพื่อแสดงออกว่ามีส่วนร่วมต่อการเปลี่ยนแปลงแล้ว

“บางทีการเรียกร้องว่าศิลปินจะต้องทำงานที่พูดเรื่องการเมืองถึงจะเรียกได้ว่าคุณได้ contribute บางอย่างให้กับการแก้ปัญหาการเมือง เรารู้สึกว่ามันเป็นทางที่คับแคบเกินไปแล้วมันไม่แฟร์ การไม่ทำงานเชิงการเมืองไม่ได้แปลว่าไม่สนใจการเมือง แสดงว่าคุณเพิกเฉยหรือเปล่า เปล่า ไม่ได้เป็นอย่างนั้นเสมอไป ในหลายกรณีศิลปินที่ทำงานเรื่องอื่นๆ เขาเข้าร่วมแก้ปัญหาในฐานะมนุษย์คนหนึ่ง ประชากรชาวไทยคนหนึ่งที่มีส่วนร่วมทางการเมือง เช่น เขาอาจไปชุมนุมหรือร่วมลงชื่อแก้ไขรัฐธรรมนูญกับ iLaw ก็ได้”

“ต้องพูดเรื่องนี้หลายครั้ง เพราะเรารู้สึกว่ามันไม่ยุติธรรมกับหลายๆ คน ถ้าเราเชื่อเสรีภาพในการแสดงออก เชื่อเรื่องความหลากหลาย คุณต้องเปิดให้คนทำงานแบบไหนก็ได้ ไม่จำเป็นต้องทำงานเกี่ยวกับการเมืองก็สามารถเป็นคนที่สนับสนุนประชาธิปไตยได้ ยิ่งตอนนี้ทุกคนรู้สึกฮึกเหิม อยากมีส่วนร่วมกับการชุมนุม อยากจะทำอะไรบางอย่าง ซึ่งมันเป็นความตั้งใจที่ดีนะคะ แต่บางทีเราก็ลืมกันไปและไปเบียดบังคนอื่นโดยที่เราไม่ได้ตั้งใจ มันเลยดูขัดกันถ้าจะบอกว่าเราให้ค่ากับเสรีภาพในการแสดงออกและความหลากหลาย แต่เรากลับพยายามทำให้ศิลปินทุกคนต้องพูดเรื่องเดียวกัน ด้วยวิธีแบบเดียวกัน”

4. ศิลปะเป็นส่วนหนึ่งในกระบวนการเปลี่ยนแปลงทางสังคม ที่อาจใช้เวลาหลายสิบปีเพื่อเปลี่ยนสำนึกคน

ในฐานะนักประวัติศาสตร์ศิลปะ แม้ธนาวิมองเห็นว่าการเปลี่ยนแปลงในช่วง 2-3 ปีมานี้เป็นสัญญาณที่ดี เพราะอย่างที่เธอบอกว่ามีงานศิลปะวิพากษ์วิจารณ์โครงสร้างอำนาจมากขึ้นเรื่อยๆ โดยเฉพาะในหมู่คนรุ่นใหม่ แต่ในบทบาทที่เธอต้องจดบันทึกประวัติศาสตร์ ทำงานเกี่ยวกับช่วงเวลา และมองคนผ่านงานศิลปะ ธนาวิเชื่อว่านี่ไม่ใช่สำนึกใหม่ที่สามารถเปลี่ยนแปลงคนส่วนใหญ่ได้ทันที แม้ในยุคนี้จะมีตัวช่วยอย่างเทคโนโลยีช่วยเร่งการรับรู้ก็ตาม  

“ต่อให้เรารู้สึกว่าเราเป็นคนรุ่นใหม่ เพื่อนๆ ในเจเนอเรชั่นเราก็เข้าใจ มองโลกในแบบคล้ายๆ กัน ซึ่งไม่ใช่แบบเดียวกับคนอายุ 50-60 หรือแม้กระทั่งคนรุ่นเดียวกันที่มีวิธีคิดไม่เหมือนกับเราก็ยังมีอยู่ แต่เรายังอยู่ในสังคมนี้ร่วมกันอยู่ ไม่ใช่อยู่ๆ คนกลุ่มนี้จะหายไปจากประเทศ  ฉะนั้นการที่จะค่อยๆ เปลี่ยนคนในสังคมให้มีสำนึกในอีกแบบ มองคุณค่าการอยู่ร่วมกันของมนุษย์ในอีกแบบหนึ่งมันใช้เวลา”

“ไม่ได้พูดให้เสียกำลังใจ แต่การทำงานทางความคิด ไม่ว่าจะช่องทางศิลปะ วรรณกรรม หรือวิชาการ ของพวกนี้เป็นการเดินทางไกล ต้องอาศัยเวลายาวนานหลายสิบปี ซึ่งมันต้องไปควบคู่กันกับกลไกอื่นๆ เช่น การแก้กฎหมาย การแก้รัฐธรรมนูญ การทำให้สังคมเป็นประชาธิปไตยจริงๆ การไปลบล้างผลพวงของรัฐประหารที่ต้องตามแก้ แต่มันไม่ได้หมายความว่าต้องรอของพวกนั้นแก้ไปหมดก่อนแล้วค่อยมาทำงานศิลปะอย่างมีเสรีภาพ มันทำไปพร้อมๆ กันได้ ศิลปะก็เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการผลักเพดานและเปลี่ยนสำนึกทั้งหมดนี้ มันไม่สามารถทำโดยลำพัง ดังนั้นสังคมควรจะต้องเคลื่อนไปด้วยกัน เพื่อเปลี่ยนความคิดที่ฝังหัวคน”

เมื่อเห็นว่าการเดินทางนี้จะใช้เวลานาน ธนาวิจึงมองว่าการทำงานไม่ควรจำกัดอยู่แค่ในการประท้วง แต่ควรกระจายออกมาอยู่ในสื่อที่หลากหลายและไม่จำกัดในพื้นที่ใดพื้นที่หนึ่ง เธอเปรียบเทียบให้เห็นภาพว่า ที่ผ่านมาอุดมการณ์อนุรักษนิยมเลือกใช้สื่อทุกช่องทาง ทั้งวิทยุ โทรทัศน์ วรรณกรรม จนกลายเป็นธรรมชาติของคนในสังคม 

“ดังนั้น การจะปลูกฝังค่านิยมแบบใหม่จึงไม่จำเป็นต้องจำกัด มันจะป๊อปก็ได้ อยู่ในขบวนการใต้ดินก็ได้ เป็นเพลงอันเดอร์กราวนด์ หรืออยู่ในตำราวิชาการก็ได้ มันต้องการทุกที่เพื่อที่ว่าวันหนึ่งจะกลายเป็นเรื่องปกติ แล้วเราจะไม่รู้สึกว่ามันแปลก ซึ่งกว่าจะไปถึงจุดนั้นได้มันนาน การช่วงชิงพื้นที่เพื่อบ่อนเซาะสำนึกแบบเก่าที่ฝังรากมานานเพื่อเสนอสำนึกแบบใหม่ต้องการความร่วมมือของคนจำนวนมากและความถนัดอีกหลายแบบ ไม่ใช่ว่าต้องพูดอย่างตรงไปตรงมาเท่านั้นถึงจะมีความหมาย ไม่ใช่แค่ความกลัวเท่านั้นที่ทำให้คนไม่พูดตรงๆ ด้วยเหตุนี้เราจึงยืนยันว่าการแสดงออกในรูปแบบที่หลากหลาย ผ่านช่องทางที่หลากหลายเป็นเรื่องสำคัญ” 

The post “เราไม่ได้สู้เพื่อให้ทุกคนพูดแบบเดียวกัน แต่ให้พูดได้แบบที่อยากพูด” ธนาวิ โชติประดิษฐ appeared first on a day magazine.

“Art is not a crime” 

ไม่ใช่แค่การปกป้องและเน้นย้ำเสรีภาพในการแสดงออกผ่านศิลปะ แต่งานนี้กำลังสะท้อนให้เห็นภาวะที่สังคมกำลังเผชิญ เพราะรอบๆ พื้นที่ชั้นสองและชั้นสามของ WTF เต็มไปด้วยผลงานที่พูดถึงเรื่องราวที่คนกำลังพูดถึงในสังคม 

แต่นี่ไม่ใช่งานแรกที่ WTF ใช้ศิลปะพูดถึงสังคม ใครที่ติดตามแวดวงนี้คงรู้ดีว่าที่นี่เปิดให้ศิลปินแสดงจุดยืนทางการเมืองมาโดยตลอด เพราะ ส้ม–สมรัก ศิลา ผู้ร่วมก่อตั้ง WTF เชื่อว่าศิลปะเป็นช่องทางในการสะท้อนภาวะสังคมได้ ตลอดทศวรรษที่ผ่านมาเราจึงเห็นนิทรรศการที่เต็มไปด้วยประเด็นสิทธิมนุษยชน สิ่งแวดล้อม ความเสมอภาค การเรียกร้องประชาธิปไตย การสลายการชุมนุม หรือแม้กระทั่งชวนศิลปินที่มีความคิดเห็นแตกต่างทางการเมืองมาร่วมแสดงงานด้วยกัน 

WTF Gallery
ในวาระครบรอบ 10 ปีของ WTF ท่ามกลางการตื่นตัวต่อการคุกคามศิลปินและคนในแวดวงศิลปะ เราชวนส้มมาร่วมทบทวนงานที่ผ่านมาของแกลเลอรีแห่งนี้ เธอชี้ชวนให้เห็นว่าในช่วงที่เกิดความเปลี่ยนแปลงของบ้านเมืองตลอดทศวรรษที่ผ่านมา พื้นที่แห่งศิลปะได้พบเจออะไรระหว่างทาง และภาวะสังคมส่งผลอะไรต่อพื้นที่ศิลปะและการทำงานของศิลปะบ้าง 

แกลเลอรีที่เชื่อว่าศิลปะจะเป็นตัวสะท้อนภาวะทางสังคม

“ความจริงแกลเลอรีนี้มันเกิดมาจากอาการอกหัก” ส้มเริ่มต้นเล่าที่มาให้ฟังก่อน “เพราะก่อนหน้านี้เราได้มีโอกาสทำงานในโปรเจกต์หนึ่งช่วยคณะจิตรกรรมฯ มหาวิทยาลัยศิลปากร แต่เมื่อผู้สนับสนุนไม่สามารถสนับสนุนต่อไปได้ โครงการจึงต้องหยุด แล้วเราจะทำยังไงดีให้ได้ทำงานแบบนี้ต่อไปได้ บ้านอยู่แถวนี้พอดี เดินผ่านมาเจอพื้นที่ว่างตรงนี้เลยคิดว่าน่าจะเปิดเป็นแกลเลอรีได้”

ส้มจึงชวนพาร์ตเนอร์ชาวโปรตุเกสเข้ามาลงทุนด้วย โดยตั้งใจให้ชั้นล่างเป็นบาร์และชั้นบนเป็นแกลเลอรี พร้อมตั้งชื่อกวนๆ ไปว่า WTF เพิ่มความสนุกและเป็นกันเองให้กับแกลเลอรีแห่งนี้

“เราไม่ได้ตั้งใจให้แกลเลอรีเป็นคอมเมอร์เชียล เพราะไม่มีแรงทำขนาดนั้น เลยต้องมีบาร์มาช่วย อีกอย่างคือเรามีเป้าหมายว่าอยากทำให้ศิลปะใกล้กับคนดู เพราะบางทีคนมักมองว่าศิลปะเป็นของสูง บางคนไม่เคยเข้าไปแกลเลอรีทำตัวไม่ถูก เราเลยเพิ่มบาร์เข้ามาให้รีแลกซ์ขึ้น และงานศิลปะจะต้องมีเมสเซจที่ส่งผ่านให้คนดูเข้าใจ อันนั้นคือสิ่งที่คิดเมื่อสิบปีที่แล้ว” ส้มเน้นย้ำจุดมุ่งหมาย ก่อนจะเล่าต่อ

“เดือนเมษายน ปี 2553 คือครั้งแรกที่ WTF เปิดตัว เรามีงานเล็กๆ ที่ชวนศิลปิน 13 คนมาร่วมแสดงงานชื่อว่า Wonderful Thai Friendship ซึ่งอักษรตัวแรกตรงกับชื่อแกลเลอรีพอดี”

“หลังจากนั้นเราก็จัดงานกันอีก 2-3 โชว์ ปรากฏว่าเจอเคอร์ฟิว ทำให้มีประเด็นขึ้นมา ตอนนั้นเกิดการสลายการชุมนุมก็เลยมีศิลปินที่เราไปทาบทามมาทำงานด้วย เขาก็อยากพูดเรื่องนี้พอดี แล้วปี 2011 ก็มีศิลปินหยิบเรื่องนี้มาพูดอีก ชื่องานว่า Proxy เขาเข้าไปบันทึกภาพและเก็บม้วนฟิล์มเพลงเปิดในโรงหนังที่พังในวันที่สกาลาโดนเผา”

“ต่อจากนั้นมาไดเรกชั่นของแกลเลอรีเราก็เพิ่มมาเป็นเรื่องสังคมด้วย เพราะตอนนั้นไม่มีแพลตฟอร์มที่ไหน หรือสถานที่ที่ให้ศิลปินแสดงความคิดทางด้านการเมือง เราเลยเปิดพื้นที่ตรงนี้ อีกอย่างเราเชื่อว่าศิลปะจะต้องส่งเสียงสะท้อนภาวะทางสังคมที่เกิดขึ้นอยู่แล้ว เพราะศิลปะไม่ใช่แค่เรื่องจิตใจหรือความสวยงามอย่างเดียว”

และต่อจากนั้นในปี 2012 พวกเขายังจัดเพอร์ฟอร์แมนซ์ที่ชวนคนมาร่วมอ่านกลอนจำนวน 112 ครั้ง แต่งโดยรสมาลิน ตั้งนพกุล ภรรยาของอำพล ตั้งนพกุล หรือที่หลายคนรู้จักในชื่อ อากง SMS เพื่อเป็นการระลึกถึงการจากไปของอำพลในปีเดียวกันบนถนนเล็กๆ ด้านหน้าแกลเลอรี

“ทุกปีเราทำงานศิลปะหลายอย่างมาก ต้องมีเบรกด้วยบางโชว์ที่ไม่ใช่เรื่องการเมืองด้วย หรือบางทีต้องมีโชว์ที่ขายได้เพราะไม่อย่างนั้นแกลเลอรีจะอยู่ไม่ได้”

สังคมที่มีความคิดเห็นแตกต่างและการเข้ามาของรัฐประหาร

จนกระทั่งปี 2014 ส้มมองเห็นอะไรบางอย่างในวงการศิลปะ ด้วยภาวะที่สังคมแบ่งฝักแบ่งฝ่ายเป็นสองข้างชัดเจน ไม่เว้นแม้กระทั่งศิลปิน เธอจึงเกิดไอเดียที่จัดนิทรรศการให้ศิลปินที่มีความคิดเห็นแตกต่างกันมาร่วมแสดงงานด้วยกัน

“ตอนนั้นเขาพูดจากันรุนแรงมาก ไม่เคยเห็นอารมณ์ร้อนกันขนาดนี้มาก่อน เราไม่ไหวแล้ว รู้สึกว่าเบสิกในสังคมประชาธิปไตยเห็นต่างต้องอยู่ด้วยกันได้ แล้วคนไทยมีปัญหาเรื่องนี้มาก ไม่สามารถดีเบตหรือคุยกันได้ เราคิดว่าถ้าคุยกันไม่รู้เรื่อง งั้นเอางานศิลปะมาคุยกันไหม”

งานนี้มีชื่อว่า Conflicted Vision ส้มชวนศิลปินทั้งหมด 7 คนที่เธอรู้จักและมีผลงานอยู่แล้วมาจัดแสดงร่วมกันโดยไม่แบ่งฝั่งว่าอยู่ฝ่ายไหน ซึ่งทำให้เห็นว่าทุกคนกำลังพูดเรื่องปัญหาสังคมคล้ายๆ กัน คือเสรีภาพในการแสดงออก คอร์รัปชั่น ความแตกต่าง ความคิดเห็นทางการเมือง 

“ตอนโทรไปชวนเราก็ไม่บอกชื่อว่าจะได้แสดงงานร่วมกับใครบ้าง แล้วทุกคนตอบตกลง พอเขามารู้ทีหลังก็ไม่พอใจ เพราะเหตุการณ์ตอนนั้นมันค่อนข้างรุนแรง แต่สุดท้ายก็เกิดขึ้นได้ อันนี้ต้องขอบคุณศิลปิน เพราะเขาให้เกียรติเรา ให้โอกาสเอางานมาแสดง” 

แม้ส้มต้องยอมรับถึงความยากและเหนื่อยที่ต้องติดต่อศิลปิน แต่เธอรู้สึกว่าเป็นหน้าที่ที่แกลเลอรีจะต้องทำเพื่อเปิดพื้นที่ให้คนในสังคมได้มาพูดคุยกัน ที่สำคัญไม่ว่าเธอจะมีจุดยืนทางการเมืองแบบไหน แต่แกลเลอรีต้องเป็นพื้นที่ที่ให้คนทุกฝ่ายได้เข้ามาแสดงออกได้ 

“แล้วพอจบงานนี้ปุ๊บ รัฐประหารเลย เซ็งมาก เศรษฐกิจก็แย่ลงเรื่อยๆ เราก็ไปอยู่เมืองนอกสักพัก ไม่ได้ทำงานศิลปะเกี่ยวกับสังคมอยู่ 2 ปี เพราะเขามอนิเตอร์เยอะ ศิลปินก็ต้องเซนเซอร์ เราก็ต้องเซนเซอร์ด้วย ทุกอย่างเลยเงียบหมด เราหดหู่มาก กลายเป็นช่วงขาลงของแกลเลอรีเราเลย เพราะบาร์ด้านล่างก็แทบพยุงการทำงานศิลปะไม่ได้ ต้องหางานศิลปะที่คอมเมอร์เชียลมาช่วย หรือเป็นพาร์ตเนอร์กับคนอื่นๆ ให้เขามาจัดแล้วก็ขอทุนทำงานศิลปะ”

ส่วนภาพรวมของแกลเลอรีในสังคม แม้จะมีพื้นที่เกิดใหม่ในช่วงเดียวกันนี้ แต่ส้มก็สังเกตเห็นว่าฟังก์ชั่นของงานศิลปะหลังรัฐประหารไม่ได้มีงานที่วิพากษ์วิจารณ์สังคมอีกแล้ว เธอกลับเห็นแต่งานศิลปะแบบสวยงาม จรรโลงใจ หรือเพียงแค่นำเสนอเทคนิคใหม่ๆ เท่านั้น

หน้าที่ของ WTF คือทำให้สังคมก้าวผ่านประเด็นสังคมโดยใช้ศิลปะเป็นอาวุธ

“ปี 2016 ก็มีศิลปินชื่อตั้ม จิรวัฒน์ติดต่อมาบอกว่าสนใจทำงานศิลปะที่เกี่ยวกับการเมือง อยากจะจัดแสดง สนใจไหม แต่เราจะทำยังไงให้ปลอดภัยดี ช่วงนั้นบรรยากาศแย่มาก ตอนนั้นเป็นเรื่องการลิดรอนสิทธิเสรีภาพ แต่จะพูดยังไงไม่ให้ต่อต้าน คสช.”

“โทรไปปรึกษาอาจารย์ที่รู้จักหลายคน ก็ได้รับคำเตือนว่าอย่าทำเลยช่วงนี้ แต่เรากลับรู้สึกว่าต้องทำ มันเป็นความรับผิดชอบ เราต้องเริ่ม แล้วเดี๋ยวมีคนตามมาเอง ตอนนั้นคุยกับตั้มอยู่ 8 เดือน คิดงานกันหนักมากกว่าจะลงมาเป็นคอนเซปต์ที่ง่าย”

“สุดท้ายก็ออกมาเป็นงาน This Is Not A Political Act พูดถึงเรื่องคนหาย โดยทาสีดำทั้งห้อง แล้วปิดไฟหมด ใครมางานเราแจกไฟฉายแล้วให้ช่วยกันตามหาคนหาย ซึ่งเราร่วมทำงานกับแอมเนสตี้ด้วย ตั้มเขาก็ไปรีเสิร์ชเรื่องคนหายมา เราก็เลือกพูดตั้งแต่เหตุการณ์เมื่อ 60 ปีที่แล้ว จึงมีประเด็นคนหายทั้งเรื่องสิ่งแวดล้อม แอ็กทิวิสต์ต่างๆ มันก็ดูไม่ได้กระทบกับใครคนใดคนหนึ่ง”

ต่อจากนั้นเธอก็ตัดสินใจให้ศิลปินที่อยากพูดเรื่องการเมืองได้เข้ามาใช้พื้นที่ใน WTF หรือบางทีเธอก็เป็นคนเริ่มทำโปรเจกต์ศิลปะขึ้นเองในช่วงหลังรัฐประหาร เช่น Good People, Good Words: Products ที่ส้มหยิบเอาคำพูดของประยุทธ จันทร์โอชา มาพิมพ์ลงบนกระเป๋าสีสันป๊อปๆ เพื่อล้อเลียน, งาน Coal: The dirty business cleaning thought art ที่ชวนศิลปินมาแสดงงานเกี่ยวกับปัญหาสิ่งแวดล้อม หรืองาน 81-140DB ที่คิวเรเตอร์สังเกตเห็นว่ามีศิลปินที่เปลี่ยนความคิดทางการเมือง จึงเลือกนำเสนองานศิลปะผสมผสานกันกับการรับรู้ทางเสียง

“บางงานมีทอล์กเรื่องสิทธิมนุษยชน เสรีภาพในการแสดงออก ทหารก็เข้ามานั่งฟัง แล้วก็หันหน้ามาบอกเราว่า ‘พี่ครับ ผมฟังไม่เข้าใจช่วยพิมพ์ให้หน่อยได้ไหม ผมต้องรายงานนาย’ เราเลยบอกว่า มา พิมพ์ให้” เธอหัวเราะให้กับตัวเอง

หรือบางกรณีก็เคยมีทหารส่งข้อความมาในเพจของ WTF เพื่อบอกให้ส้มติดต่อกลับด่วน เพราะกิจกรรมที่จัดไม่เหมาะสม  

“โชว์นั้นน่าจะเป็น Planet Krypton ของกอฟ ภรณ์ทิพย์ ตอนนั้นกอฟเพิ่งออกจากเรือนจำหลังจากโดนตัดสินคดี 112 แล้วเขามีอาการ PTSD (โรคเครียดที่เกิดจากการกักขังเป็นเวลานาน) เลยอยากเล่าเรื่องราวในเรือนจำ ซึ่งตอนนั้นเขียนหนังสือแล้ว และอยากทำเป็นงานศิลปะด้วย แต่งานนั้นไม่เกี่ยวกับคดีของกอฟ เป็นเรื่องเกี่ยวกับเรือนจำแล้วกอฟอยากเล่าเรื่องราวในนั้นเพื่อสะท้อนให้เห็นปัญหา ไม่ได้มองว่าตัวเองเป็นเหยื่อด้วย แต่ต้องการให้เป็น prison reformation” 

แม้จะทำงานบนความเสี่ยงและต้องคิดหาทางนำเสนอให้รอบคอบมากพอจะสื่อสารเรื่องการเมืองบนภาวะการถูกตรวจสอบหรือข้อจำกัดในการแสดงงานกับนักกิจกรรม แต่อะไรที่ทำให้ WTF ยังคงเชื่อในศิลปะสังคมและให้พื้นที่ศิลปินในการแสดงออก เราถามส้ม

“การมี self-censor นี่มันเจ็บปวดนะ ใครไม่โดนเองอาจจะไม่รู้ แต่มันไม่ใช่ปัญหา เพราะหน้าที่เราจะต้องทำสังคมให้ข้ามผ่านประเด็นนี้ไปให้ได้ โดยใช้ศิลปะเป็นอาวุธ มันเป็นหน้าที่ ไม่ได้แปลว่าเป็นข้อจำกัด เราต้องพยายามผลักเพดานขึ้นไป มีคนเคยบอกว่า ‘หน้าที่ของคนทำศิลปะคือต้องเป็น early warning system คือคัลเจอร์เก่ากำลังจะเปลี่ยนไป แล้วอะไรจะเกิดขึ้น’ เราชื่อว่าศิลปะมีฟังก์ชั่นแบบนี้นะ”

“พอนึกย้อนไปตั้งแต่งานแรกเมื่อสิบปีที่แล้วจนมาถึงงานล่าสุด สังคมเปลี่ยนแปลงไปมาก ใครจะคิดว่าในปีที่ 10 งานล่าสุดที่จัดเราไม่มี self-censor แล้ว อาจเพราะด้วยขบวนการของนักศึกษาได้เปิดทางให้สังคมได้พูดกันมากขึ้น คนสนใจการเมืองมากขึ้น ธุรกิจเราอยู่ได้ด้วยนิทรรศการเลย เราก็ทลายการเซนเซอร์ตัวเอง” 

“แล้วการทลายเซนเซอร์ออกนี้ทำให้งานออกมาเป็นยังไง” เราถาม

“ต้องลองมาดูงานนี้ น่าจะเป็นคำตอบได้ดีค่ะ” 

นิทรรศการลับหลัง What Lies Beneath เป็นนิทรรศการที่ชวนศิลปิน 4 คนซึ่งเป็นอาจารย์หรือข้าราชการในมหาวิทยาลัย นำผลงานที่เคยจัดแสดงที่อื่น แต่ไม่สามารถแสดงจุดยืนทางการเมืองได้อย่างเต็มที่ มาจัดแสดงที่นี่อีกครั้ง เพื่อเปิดพื้นที่ให้ศิลปินได้แสดงความคิดเห็นทางการเมืองโดยตรง ตั้งแต่เรื่องการติดตามการเมือง การถูกบังคับให้สูญหาย รวมถึงความอัดอั้นใจที่ศิลปินต้องเจอ งานนี้จัดแสดงตั้งแต่วันนี้ถึง 27 กันยายน 2563 

The post พื้นที่ศิลปะ พื้นที่แห่งการแสดงออก WTF Gallery and Cafe แกลเลอรีที่ใช้ศิลปะสะท้อนภาวะสังคม appeared first on a day magazine.

ก่อนการมาถึงของปี 2563 ปีแห่งการตื่นตัวทางการเมืองของคนวัยรุ่นวัยหนุ่มสาว ย้อนกลับไปปี 2557 ในวันที่หลายคนบอกว่ามืดมน โดยเฉพาะนักคิด นักกิจกรรมทางการเมืองทั้งหลายที่ถูกจับกุมและคุมขัง บทเพลงของสามัญชน คือเพลงที่วงสามัญชนอธิบายว่าเริ่มต้นจากการต้องการโอบกอด ปลอบขวัญ และให้กำลังใจในวันที่พ่ายแพ้

กี่ลมฝันที่พัดละอองโปรยอ่อนมาในกรงขัง คงเหน็บหนาวเงียบเหงาลำพังโปรดฟังเพลงที่เราร้องอยู่

บทเพลงของสามัญชน คือเสียงที่กล่อมเกลาอยู่หน้าศาลทหาร สถานีตำรวจ ปลอบประโลมและโอบกอดมวลชนในช่วงที่พวกเขารู้สึกสิ้นหวัง 

ย้อนกลับไป วงสามัญชน เกิดขึ้นจากการรวมตัวของสองนักกิจกรรม ‘ชูเวช-แก้วใส’ จากกลุ่มที่เริ่มเล่นเพลงมหา’ลัย ไปสู่วงดนตรีของนักกิจกรรม ขับเคลื่อนประเด็นสังคม สิ่งแวดล้อม พื้นที่ทำกิน สิทธิมนุษยชน และเปิดม่านวงดนตรีการเมืองอย่างเป็นทางการในวันที่ความฝันประชาธิปไตยปิดม่านลงหลังรัฐประหาร 2557 

จนถึงวันนี้ สองเดือนของการชุมนุมทั่วประเทศ วงสามัญชนออกทัวร์มาแล้ว 19 วัน 24 การชุมนุม บทเพลงของสามัญชน, เราคือเพื่อนกัน, คนที่คุณก็รู้ว่าใคร น่าจะกลายเป็นเพลงที่คุ้นชินสำหรับคนที่เคยไปม็อบต่างๆ ในปีนี้

ในช่วงเวลาที่แสงไฟในประเทศเริ่มถูกจุด เรานัดพบพวกเขาซึ่งประกอบไปด้วย เจ–ชูเวช เดชดิษฐรักษ์, แก้วใส–ณัฐพงษ์ ภูแก้ว, อาร์ม–ธนัญชัย ไกรเทพ, และ ฟิน–วิศรุต  ตันนพรัตน์ 4 จาก 7 สมาชิกวงสามัญชนเพื่อพูดคุยถึงบทเพลง ดนตรี ความฝัน ผู้ลี้ภัย รัฐสวัสดิการ และประชาธิปไตย

นิยามแนวเพลงวงสามัญชนเป็นแบบไหน

แก้วใส : สำหรับเราไม่ได้คิดเลย แค่อยากทำเพลงให้เข้ากับเหตุการณ์ก็เท่านั้น

อาร์ม : เรานิยามว่าเป็นเพลงที่มีเนื้อหาเพื่อชีวิตตรงกับศตวรรษที่ 21 ก่อนหน้านี้เราคุยกันเยอะมากว่าเพื่อชีวิตคืออะไร เป็นแนวดนตรีหรือแนวเพลงกันแน่ เราถกเถียงกันเยอะ พอถอดบทเรียนออกมาแล้วพบว่า เพื่อชีวิตคือเนื้อหา ไม่ใช่แนวดนตรี คือเพลงที่เกี่ยวข้องกับการเมือง สังคม เศรษฐกิจ ที่นี้แนวเพลงเราก็ปล่อย เป็นแนวไหนก็ได้ เป็นทั้งร็อก โฟล์ก เป็นป๊อปปูลาร์มิวสิก

ก่อนหน้านี้เรามีวงส่วนตัวที่ชื่อ ‘อมตะ’ เป็นวง Progressive Metal ดนตรีหนักและซับซ้อน เราเติบโตจากการเรียนดนตรี และการแข่งขันมาตั้งแต่มัธยมจนถึงมหาวิทยาลัย เราทำวงสามัญชนเพราะรู้สึกว่าเรามีจุดร่วมร่วมกันคืออุดมการณ์ เราอยากบันทึกยุคสมัยด้วยเสียงเพลง เราเห็นความอยุติธรรมในสังคมเราจึงอยากต่อต้าน และส่งเสียงด้วยเสียงเพลง นี่เป็นจุดที่ทำให้เรามารวมกัน

ถามว่าเพลงของวงสามัญชนกลมกล่อมและลงตัวไหม เรายังไม่แน่ใจเพราะเป็นการทดลอง เราลองมาตลอด ทำเพลงเพื่อชีวิตแต่ใช้ดนตรีเมทัลสมัยใหม่ หรือดนตรีร็อกสมัยใหม่ ฟังดูอาจทำให้นึกถึงเพลงของ ‘พี่ซัน–มาโนช พุฒตาล’ เราเอาสิ่งที่เติบโตมาผสมกับสิ่งที่เราเจอ จึงออกมาเป็นสิ่งที่คาดไม่ถึง

ทำเพลงให้สอดคล้องระหว่างอุดมการณ์และตลาดได้ยังไง

อาร์ม : เราถกเถียงเรื่องนี้กันอยู่ตลอดถึงบทบาทเพลงในการชุมนุมกับเพลงในตลาด ซึ่งส่วนมากเป็นเนื้อหาเกี่ยวกับความรัก ความฝัน ซึ่งไม่แตะปัญหาเชิงโครงสร้าง 

เพลงในการชุมนุมถูกแต่งมาเพื่ออุดมการณ์หรือเป้าหมายบางอย่างโดยเฉพาะ ตั้งแต่สมัยก่อนจนถึงปัจจุบันก็ยังเป็นแบบนี้ แต่ปรากฏการณ์การชุมนุมของคนรุ่นใหม่ในปัจจุบันก็ทำให้เราเห็นว่าตลาดทั้ง 2 แบบ กำลังใกล้เคียงกันมากขึ้น มีเด็กนักศึกษาเอาเพลงของ ‘พี่ตูน บอดี้แสลม’ ไปร้องบนเวที ซึ่งที่มาของเพลงเราก็ไม่แน่ใจว่าสอดคล้องกับเป้าหมายของน้องนักศึกษาที่ร้องไหม นี่เป็นโจทย์ที่ทำให้เราต้องดูเรื่องน้ำหนัก เราอยากทำดนตรีให้ป๊อปมากขึ้น แต่ก็ยังต้องตั้งอยู่บนเรื่องที่อยากเล่า

แก้วใส : ช่วงแรกเราร้องเพลงไป พร้อมกับอธิบายเนื้อหาไป เพราะเพลงซ่อนนัยบางอย่าง บางทีก็ซ่อนเยอะเกินไป เราเลยต้องอธิบายบริบทของเพลงให้คนฟังอยู่เสมอ

เจ : เพลงยุคแรกๆ ของวงสามัญชนได้เรฟเฟอเรนซ์มาจากเพลงยุค 40 ปีก่อน เพราะตอนแรกกลุ่มเป้าหมายก็มีแต่ป้าเสื้อแดงที่มาม็อบ มีเยาวชนน้อยมาก มันไม่ได้ป๊อปเหมือนตอนนี้ พวกเรายังเป็นตัวประหลาดอยู่เลยตอนนั้น

อะไรทำให้วงสามัญชนสามารถพูดอุดมการณ์ของตัวเองได้

แก้วใส : ผมมองว่าตัวเองเป็นนักกิจกรรมที่เล่นกีตาร์ได้ร้องเพลงได้ก็แค่นั้น ไม่กล้าเรียกตัวเองว่าเป็นศิลปิน เพราะคำว่าศิลปิน ฟังดูแล้วเป็นคำใหญ่ สูงส่ง เราคงไม่ถึงขั้นนั้น

อาร์ม : เราไม่ได้วางตัวเองเป็นศิลปินด้วยซ้ำ เรามองตัวเองเป็นนักกิจกรรม เป็นนักดนตรี คำว่าศิลปินมักถูกนิยามว่าเป็นนักปราชญ์ เป็นอาชีพซึ่งสูงส่ง แต่สำหรับเรามองว่าศิลปินคือชนชั้นกรรมาชีพ เพราะไม่มีสวัสดิการอะไรจากรัฐที่ได้เลย มองว่าเป็นคนธรรมดาที่ผลิตงานศิลปะและอยากถ่ายทอดเรื่องราว ที่สำคัญคือศิลปะควรรับใช้ประชาชน

ฟิน : คำว่าศิลปินขึ้นอยู่กับคำนิยามของแต่ละคนว่ามองภาพนั้นเป็นแบบไหน ศิลปินควรทำอะไร ศิลปินบางคนเกิดขึ้นได้ด้วยกีตาร์แค่ 2 คอร์ด กับเนื้อเพลงที่กินใจ สำหรับผมมองว่าพี่แก้วใสก็สามารถเป็นศิลปินได้ ใครก็สามารถเป็นศิลปินได้ 

พวกคุณคิดเห็นอย่างไรกับประเด็นที่ศิลปินแสดงออกทางการเมือง

อาร์ม : ถ้าถามว่าศิลปินมีปัญหาไหมกับการแสดงออกทางการเมือง เราคิดว่ามีเยอะมาก พูดอย่างตรงไปตรงมา วงการศิลปินวงการดนตรียังมีสิ่งที่เรียกว่า ‘ระบบอุปถัมภ์’ คนที่ใหญ่โตกว่าไปทางไหน คนตัวเล็กกว่าก็ไหลไปทางนั้น ขัดแย้งไม่ได้ 

ฟิน : สำหรับคนที่ดังแล้วมีปัญหาแน่นอน เพราะเขามีวงมีสังกัดมีนายทุนนายจ้าง

อีกประเด็นที่น่าสนใจคือการมาถึงของความนิยมทางการเมืองแบบก้าวหน้าที่แมสมากขึ้น มีศิลปินที่ขายภาพลักษณ์ความก้าวหน้ามากขึ้น จะเป็นเนื้อหาหรือแนวเพลงอะไรก็แล้วแต่ สิ่งเหล่านี้ก็ต้องคอยดูและคอยพิสูจน์กันต่อไปในอนาคต หรือต่อให้เชื่อแบบนั้นจริงๆ แต่ถ้าติดอยู่ภายใต้โครงสร้างแบบอุปถัมภ์ เขาก็ยังลำบากในระยะยาว

แก้วใส : ศิลปินนักร้องที่แมสมีข้อจำกัดแน่นอน เขาถูกบังคับด้วยตลาดซึ่งเป็นฐานคนฟัง การทำเพลงเพื่อแสดงออกซึ่งอุดมการณ์ทางการเมืองฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งมีผลกับฐานเงินและผลงานแน่นอน แต่ก็ใช่ว่าเขาไม่อยากมา ก็มีศิลปินนักร้องที่เขาอยากมาร้องมาร่วมกับเรา แต่ติดสัญญาจากค่าย ติดข้อผูกพันอื่นๆ เขาบอกเราว่าอยากเป็นกำลังใจให้ วันก่อนก็มีศิลปินที่เขาโพสต์เรื่องการเมือง เรื่องสังคม ถึงขั้นให้คนจ้างยกเลิกงานได้ถ้าไม่เห็นด้วย สิ่งเหล่านี้กำลังขยับมากขึ้น ในขณะที่ศิลปินบางคนที่หากินกับเพลงแนวนี้ อุดมการณ์แนวนี้ตรงๆ แต่ถึงเวลาไม่ขยับเลยก็มี 

อาร์ม : ผมไม่ได้มองว่าทุนนิยมเป็นเรื่องเลวร้าย นี่เป็นเรื่องพื้นฐานของการทำงานดนตรี คือคนต้องอยู่ได้ อย่างเราไปเล่นส่วนมากได้แค่ค่ารถ บางงานค่ารถไม่มีเราก็ไปหาระดมทุนเอง ขายเสื้อ ขายของก็ว่ากันไป เราหาเงินเพื่อจะได้ผลิตเพลง และสื่อสารสิ่งที่เราอยากบอก แต่ขณะที่ทั่วไปกลับกัน

ในเชิงดนตรี เราจะนำเสนอเรื่องยากๆ ได้ยังไง อย่างเรื่องรัฐสวัสดิการ สิทธิมนุษยชน ใส่เข้าไปในเพลงยังไง เพราะเท่าที่เห็นบางคนก็ทำเพลงเหมือนกัน แต่เล่าไปไม่ถึงโครงสร้างปัญหา

แก้วใส : ไม่แปลก เพราะไม่ใช่ทุกคนที่มีโอกาสลงลึกและสัมผัสปัญหา บางคนเห็นปัญหาผ่านหน้าข่าว หน้าหนังสือพิมพ์ แต่พวกเราเริ่มต้นจากการเป็นนักกิจกรรม เราอยู่ในชุมชน อยู่ในม็อบ ถ้าผมเห็นประเด็นเหล่านี้ผ่านข่าว ผมก็แต่งได้ประมาณนั้นเหมือนกัน แต่จะดีกว่านั้นไหม ถ้าเขาลงมาในพื้นที่จริง ลงมาเห็นปัญหากับตาตัวเอง เขาจะเล่าเรื่องได้ลึกมากกว่านั้น

อาร์ม : อย่างชูเวชเป็นนักกิจกรรมมาก่อนนักดนตรี ส่วนผมเป็นนักดนตรีก่อน ฉะนั้นชูเวชจึงมีฐานไอเดียและความรู้เรื่องสังคมมากกว่า แต่ผมมีศัพท์ทางดนตรีมากกว่า เวลาทำเพลงเราจึงต้องมารวมตัวกันคิด เมโลดี้ของภาษาต่างกันระหว่างไทยกับอังกฤษ รัฐสวัสดิการภาษาอังกฤษคือ welfare state เวลาฟังทำนองจึงยาก เราทดลองกันไปเรื่อยๆ แต่หลักๆ คือพยายามทำให้คำพวกนี้เป็นเรื่องปกติ ผมเติบโตจากวง Pink Floyd หรือ Roger Waters เขาทำเพลงเรื่องการศึกษา เพลงสังคม ในคอนเสิร์ตเพลงแบบนี้ฮิตมากในประเทศเขา แต่เอาเพลงแบบนี้มาร้องในไทยถามว่าสาวจะกรี๊ดไหม นั่นเพราะเราไม่คุ้นเพลงแนวนี้

วิธีของผมคือแต่งเนื้อก่อนทำนอง หรือแต่งเนื้อพร้อมทำนอง ถ้าเป็นวิธีการทั่วไปคือ เขาจะแต่งทำนองเพลงให้เพราะก่อน แล้วจึงหาเนื้อมาใส่ แต่สำหรับเราทำยากมาก คำไม่ได้เข้าปากในทันที จึงใช้การเปลี่ยนคีย์ หรือทำเนื้อไปพร้อมทำนอง อุปสรรคคือไม่คุ้นชินกับภาษาแบบนี้ในเพลงมากกว่า เราก็ต้องทำงานในทางดนตรีมากขึ้น  

แล้วทำยังไงถึงจะฟังเพลงที่มีเนื้อหาการเมืองให้สนุก เข้าถึงง่าย

ฟิน : ง่ายที่สุดคือเราต้องไปอยู่กับมัน ผมก็เริ่มต้นจากการเป็นเด็กคนหนึ่งที่ไม่สนใจการเมืองมาก่อน แต่พอได้เริ่มเห็นปัญหา เราก็รู้ว่าบางเรื่องจัดการแบบปัจเจกไม่ได้ ต้องทำเป็นภาพรวม ทำในระดับรัฐ

อาร์ม : ที่เราสัมผัสได้ว่าบ้านเราเพลงส่วนใหญ่เป็นเรื่องความรัก เพราะคนมองว่าเข้าถึงง่าย ไม่ได้เป็นแต่วงการเพลงนะ ละครก็เป็น ภาพยนตร์ก็เป็น อย่างแม่ผม ถ้าเปิดเพลงที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับสังคม เขาบอกว่าไม่ใช่เพลง เพลงของแม่คือเพลงละคร ท้ายสุดเราไม่ได้ปฏิเสธเพลงรัก แต่คิดว่าควรมีโอกาสให้เพลงแบบอื่นเติบโตขึ้นในสังคมบ้าง   

เวลาคนพูดว่าดนตรีเปลี่ยนโลกหรือเปลี่ยนสังคม คุณเชื่อในคำนี้ไหม

อาร์ม : ผมไม่ฟันธง ตอนหัดฟังเพลงแรกๆ เราเชื่อ แต่เดี๋ยวนี้ไม่แล้ว เพลงไม่สามารถทำงานในเชิงรูปธรรมได้ ยิ่งเป็นเนื้อหาลอย สันติภาพ ความฝัน แต่ไม่ได้พูดถึงนโยบาย เส้นทางและปัญหาก็ไม่มีทางเปลี่ยนได้ เราจึงอยากเอาวิธีการไปใส่ในเพลง ผมชอบบทสัมภาษณ์ของ ‘พี่โต ซิลลี่ฟูลส์’ เรื่องเพลงที่เปลี่ยนโลก พี่โตตอบว่าไหนหลักฐาน ไม่เห็นเปลี่ยนได้เลย “ถ้าเพลงดีทำไมร้องแล้ววัยรุ่นยังตีกัน”

ฟิน : ผมว่าถ้าช่วยกันคงเปลี่ยนได้ เพลงเป็นเครื่องมือของผู้มีอำนาจ ไม่ว่าจะเป็นฝ่ายไหน ศาสนาใด ชนชั้นนำ ใช้เพลงรณรงค์ความเชื่อของตน เพลงจึงมีเป้าหมายปลายทาง เราเป็นนักรณรงค์ที่ใช้เพลงเป็นเครื่องมือมากกว่า

แก้วใส : ผมเชื่อ ผมจึงทำการเปลี่ยนแปลง เพลงของผมเป็นส่วนหนึ่งของการเปลี่ยนแปลง เคยใช้คำใหญ่ว่า “คนเปลี่ยนโลก” ผมไม่รู้ว่าจริงไหม ผมไม่เคยเห็นปลายทาง นั่นจึงเป็นความฝัน ซึ่งความฝันนั้นจะเกิดขึ้นจริงในสักวันแต่อาจไม่ใช่รุ่นผม แต่เราต้องไม่แค่ฝัน เราต้องทำด้วย นิยามว่าเป็นส่วนหนึ่งของการเปลี่ยนแปลง แต่จะเป็นจริงได้ไหมคงต้องทำ ทุกคนต้องออกมาช่วยกัน ศิลปินต้องออกมาช่วยกัน

เจ : เพลงเปลี่ยนได้ เพลงเป็นเครื่องมือที่ทรงพลังของผู้มีอำนาจมาตลอด ศาสนาทุกศาสนามีบทสวด มีอุปกรณ์ประกอบเสียง กษัตริย์ทุกพระองค์มีเพลงประจำตัว ชาติต้องมีเพลงประจำชาติ การหล่อหลอมระบบคุณค่าทางสังคมโดยไอเดียของการ propaganda คือการทำซ้ำ แรกๆ คุณอาจไม่ชอบ พอเริ่มฟังซ้ำๆ ซ้ำจนชินชา เริ่มเกิดความคุ้นเคย ยินยอม และยอมรับ เพราะฉะนั้นการทำซ้ำมันทำให้คนยอมรับ ถ้าคุณอยากขายไอเดียเรื่องคนเท่ากัน การเคารพความแตกต่าง คุณก็สามารถส่งเนื้อหานี้ซ้ำๆ ได้ 

ทำไมบางคนถึงสบายใจกับการเปิดบทสวดระหว่างติดไฟแดง ทำไมถึงเปิดได้เรื่อยๆ โดยไม่ได้รู้สึกเหมือนกับว่าถูกสั่งสอน หรือถูกเลกเชอร์ เพราะเพลงก็มีความสามารถที่จะสอดแทรกอยู่ในจังหวะชีวิตทั่วๆ ไปได้ 

คิดว่าเพลงที่เกี่ยวกับสังคม การเมือง ไปอยู่ในบริบทอื่นได้ไหม ที่ไม่ใช่ม็อบ เอาไปฟังตอนรถติดได้ไหม

เจ : ควรเป็นแบบนั้น อย่างเพลง Zombie ของ The Cranberries ยังพูดถึงสงครามในไอร์แลนด์ เป็นเพลงสังคมที่พูดถึงคนที่ห้ำหั่นกันราวกับว่าเป็นซอมบี้ไม่มีจิตวิญญาณ ฆ่ามนุษย์ด้วยกันเอง หรือเพลง Another Brick in The Wall ของ Pink Floyd พูดถึงระบบการศึกษา ผมคิดว่าควรเป็นแบบนั้น อย่างเพลง วังวน ตอนแรกตั้งใจว่าจะแกล้งทำเป็นเหมือนเพลงรักด้วยซ้ำ

ในลิสต์เพลงการเมืองในอดีต มีเพลงไหนที่รู้สึกประทับใจบ้างไหม

เจ : เพลง สหาย ของพี่จิ้น กรรมาชน อีกเพลงคือ รักน้อง มันไม่ได้เป็นเพลงที่มีแต่อุดมการณ์ มันคือเพลงที่ผู้ชายคนหนึ่งแต่งให้กับผู้หญิงที่รัก แต่ต้องไปเรียนต่อเมืองนอกเพราะชีวิตการต่อสู้ทางการเมืองแล้วเลิกรากันไป  มันมีมิติเรื่องส่วนตัว เรื่องความสัมพันธ์ ผมคิดว่าสำคัญคือเรายังรู้ว่าเรายังเป็นมนุษย์ธรรมดาที่อ่อนแอได้ บอบบางได้ มันสำคัญกับการต่อสู้ เพราะว่าการที่เราคาดหวังจะให้เพื่อนๆ เข้มแข็งตลอดเวลาในการต่อสู้มันทำให้ขบวนพัง เพราะว่าไม่มีใครตอบสนองความคาดหวังระดับนั้นได้ตลอดเวลา การรับรู้ว่าเพื่อนๆ อ่อนแอได้มันจะมีจังหวะที่เราดูแลกันไง เพราะว่าการเมืองมันไม่ใช่แค่การต่อสู้รุ่นเดียวจบ ปีสองปีก็ตั้งม็อบมาใหม่ มันคือการต่อสู้ทั้งชีวิต

แก้วใส : อย่างผมชอบหลายเพลง ผมโตมากับเพลงเพื่อชีวิต อย่าวคาราบาว คาราวาน ถึงแม้ว่าตัวบุคคลจะเปลี่ยนไป แต่หลายเพลงก็ยังอยู่

เจ : หากศิลปินที่มีอุดมการณ์อีกแบบมาอ่านบทความนี้ ผมก็คิดว่าเขามีโอกาสที่จะเปลี่ยน ผมเองก็เคยคิดเห็นอีกแบบ เคยเป็นเด็กใต้ เด็กภูเก็ตที่โพกผ้าเหลือง อยู่ในม็อบ 5,000 คน และเป็นแกนนำพันธมิตรฯ ภูเก็ต ใครจะไปคิดว่าวันหนึ่งผมจะกลับไปที่ภูเก็ตแล้วก็ไปเป็นคนนำม็อบในตอนนี้ เราเคยเป็นคนที่คุกคามมาก่อน ผมเคยไปต่อยเพื่อนที่ความเห็นทางการเมืองไม่เหมือนกัน ไผ่ยังเคยไปต่อยเพื่อนที่เป็นเสื้อแดงมาก่อนเลย

มีอะไรอยากแนะนำคนรุ่นใหม่หรือใครก็ตามที่อยากทำดนตรีการเมืองเหมือนสามัญชนแต่ยังไม่มั่นใจในวิธีการที่จะเลือกและกังวลว่าการแสดงความคิดเห็นทางการเมืองเป็นเรื่องที่ไม่ดี

เจ : การพูดถึงความรักก็ยังเป็นเรื่องของการเมืองได้ เพราะการเมืองคือนิยามการตัดสินใจของสมาชิกในกลุ่มหนึ่ง คนเป็นแฟนกันทะเลาะกันว่าจะไปกินข้าวร้านไหนก็เป็นเรื่องของการเมือง วิธีการคุยให้เป็นประโยชน์ต่อสาธารณะก็ทำได้หลายวิธี ถ้าเป็นในแนวดิ่งก็จะเป็นเรื่องของการรวมอำนาจ กระจายอำนาจ อย่างเช่นเพลง เผด็จเกิร์ล (วง Tattoo Colour) ก็นำเสนอเรื่องนี้ บอกว่าอีกฝ่ายพูดอะไรไม่ได้เลย  

หรือถ้าเป็นในแนวราบก็จะเป็นเพลงที่พูดถึงเรื่องเศรษฐกิจปากท้อง อย่างเพลง สวัสดีวันจันทร์ (ฟักกลิ้ง ฮีโร่) หรือ ยาใจคนจน (ไมค์ ภิรมย์พร) ก็เป็นเพลงแนวแกน z ที่เป็นแนวทางเลือกที่จะพูดถึงประเด็นสังคมอื่นๆ อย่างเรื่องคนพิการ เรื่อง authority เรื่องเศรษฐกิจ เรื่องความเชื่อ มีทางเลือกเยอะถ้าจะพูดเรื่องการเมืองจากชีวิตประจำวันที่เจอจริงๆ ไม่จำเป็นว่าจะต้องพูดเรื่องระบอบศักดินาก็ได้ ผมว่าเริ่มจากการสำรวจชีวิตตัวเองว่าเจอเรื่องแย่ๆ อะไร จะมีพลังมากถ้าหากเราได้พูดเรื่องตัวเอง 

แก้วใส : ผมมองว่าเป็นเรื่องของการยืนยันความคิดผ่านการกระทำ อาจจะติดกรอบคนรอบข้าง เราก็ติด แต่เราต้องทะลุกรอบนั้นออกมา ก็ลองทำดูก่อนว่ามันจะเป็นยังไง เราก็ไม่ปฏิเสธว่ามันมีเงื่อนไข แต่ว่ามันก็ไม่ได้บังคับคุณจนต้องเกิดผลร้ายกับตัวเองขนาดนั้น เราแค่ชวนคุณตั้งคำถามแล้วก็ลองทดลองทำดู ค่อยๆ ขยับ ไม่จำเป็นต้องทันทีก็ได้ คนเราสามารถค่อยๆ เติบโตเรียนรู้ที่จะปฏิบัติได้ แล้ววันหนึ่งเราก็จะรู้วิธีการของมัน อย่างในสังคมทุกวันนี้เราก็เห็นแล้วว่าคนกล้าออกมาพูดมากขึ้นแค่ไหน 

ในเชิงของดนตรีมันจะต้องใช้ศิลปะด้วย มันก็เป็นมุมหนึ่งที่คุณสามารถแสดงออกได้ด้วยการใส่สัญลักษณ์ อาจจะช่วยให้กรอบที่ล้อมคุณอยู่มันเบาบางลง ผมคิดว่าทุกคนสามารถทำได้และเห็นด้วย เราต้องการให้ทุกคนออกมามากๆ ค่อยขยับจากเรื่องใกล้ตัวเรื่องประเด็นการศึกษา ครอบครัว สังคม ผมเองก็ไม่ได้เริ่มมาจากการเมืองโดยตรง ผมก็เริ่มมาจากการถ่ายภาพธรรมชาติ แต่งเพลงเกี่ยวกับธรรมชาติมาก่อนที่จะเป็นเพลงการเมือง

เพลงของสามัญชนเป็นเพลงที่บอกถึงปัญหา ทำให้เกิดข้อพิพาท แบบนี้จะถือเป็นเพลงที่ทำให้เกิดความไม่สงบหรือเปล่า

แก้วใส : ถ้าเป็นสังคมประชาธิปไตยมันจะทำได้ครับ มันมีการเห็นต่างอยู่แล้ว แต่ก็ต้องมีวิธีอยู่ร่วมกันที่ไม่ข้ามเส้นแค่นั้นเอง ถ้าความสงบจะเกิดขึ้น ผมว่ามันต้องเกิดจากความพอใจของทุกคน ไม่ใช่บอกให้พอใจว่าต้องอยู่แบบนี้ หรือพอใจแบบนี้ แล้วจงมีความสุข

เจ : ผมเห็นด้วยกับพี่แก้ว ความรุนแรงมันจะเกิดขึ้นเมื่อไม่มีพื้นที่ให้พูดคุย ความขัดแย้งเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ การได้ถกเถียงกัน ได้ทะเลาะกับแฟน แต่เมื่อไหร่ที่มีคนหนึ่งบอกว่า “เออ อะไรก็ได้ เธอก็แบบนี้แหละ” บทสนทนาที่ทำให้คนไม่คุยกัน ก็นำไปสู่ความสัมพันธ์ที่มันแย่ลง ถ้ามองในภาพใหญ่ขึ้นเมื่อประชาชนบอกว่าหิว แล้วรัฐบาลบอกว่าให้ทำมาหากินเองสิ ความสัมพันธ์ระหว่างประชาชนกับรัฐบาลก็จะแย่ลง อาจจะเกิดอาชญากรรม การปล้นการจี้ตามมา

เมื่อเราไม่มีพื้นที่ให้พูดคุย มันก็จะทำให้เกิดความรุนแรงในสังคม เกิดการใช้กำลังของรัฐ เพราะอีกฝ่ายจะถูกมองว่าไม่เชื่อฟัง คนที่ไม่เห็นด้วยกับวงสามัญชนก็สามารถทำเพลงมาได้ว่าไม่เห็นด้วยยังไง อย่างน้อยก็มีพื้นที่ที่ไม่ใช่เป็นความขัดแย้งทางกายภาพหรือมาต่อยกันให้เกิดความรุนแรง ความขัดแย้งไม่ใช่ปัญหาและมันอาจนำเราไปสู่ข้อเสนอใหม่ 

คุณคิดเห็นยังไงกับการเคลื่อนไหวของคนรุ่นใหม่ทุกวันนี้

แก้วใส : ดีแล้วครับ เขาก็ทำตามสิทธิเสรีภาพภายใต้รัฐธรรมนูญ ทำต่อไป

อาร์ม : ผมสนับสนุนเต็มที่ เราเห็นเด็กๆ รุ่นใหม่ปราศรัยกันด้วยเนื้อหาที่น่าสนใจ มองจากมุมผู้ใหญ่อาจจะคิดว่าเด็กๆ เหล่านี้ก้าวร้าว แต่ถ้าลองดูที่เนื้อหาจริงๆ เราจะพบว่าสิ่งเหล่านี้ก็ไม่ได้ไกลเกินกว่าประชาธิปไตย น้องทั้งประถมและมัธยมที่ออกมาพวกเขาต่างมีเป้าหมาย ทั้งๆ ที่รู้ว่าการเคลื่อนไหวทางการเมืองมันเสี่ยง

เจ : ผมเป็นแฟนคลับของการเคลื่อนไหวของคนรุ่นใหม่ เรายินดีที่จะสนับสนุนทุกๆ การเคลื่อนไหว ถ้าเป็นเกม ROV เราจะเป็นโรมมิ่งให้คุณเอง

สุดท้ายถ้าวันหนึ่งการเมืองดี ปลายทางจะยังมีวงสามัญชนไหม

แก้วใส : คิดว่าไม่ต้องมีวงก็ได้ คิดว่าจบแล้วก็จบ แต่หลังจากนั้นจะกลายเป็นอะไรเราก็เดาไม่ออก แต่ภารกิจของเราที่เป็นงานวัฒนธรรมเพื่อรับใช้ขบวน เราจะปลดลง ผมไม่ได้อยากสถาปนาว่าต้องค้ำฟ้า เพลงมันมาแล้วก็หายไป เป็นเรื่องธรรมดา แต่คงอีกนานเลย (หัวเราะ)

อาร์ม : ส่วนเราคงกลับไปทำสิ่งที่รัก สิ่งที่อยากทำอย่างอื่น ถ้าโครงสร้างสังคมดี มีชีวิตและรัฐสวัสดิการที่มั่นคงเราคงหันไปดูเรื่องอื่น เรื่องชีวิต เรื่องความตาย

ฟิน : พี่แก้วใสเป็นคนที่มีเพลงรักเยอะมาก น่าสนใจมาก ไม่ใช่แค่การเมือง ผมรอฟังวันนั้นอยู่ วันที่พี่แก้วใสทำเพลงรัก

แก้วใส : แต่วันนี้เราคิดว่ายังคงต้องทำงานต่อ วงสามัญชนยังไม่หายไปไหน ถ้าจะหายไปก็มีอยู่สองสามเหตุผล ไม่ตาย ก็โดนจับ หรือหมดแรง

ถ้าวันหนึ่งถูกจับขึ้นมาจริงๆ พวกคุณคิดว่าสิ่งที่ทำมันคุ้มค่าหรือเปล่า แล้วกังวลบ้างไหม

อาร์ม : บอกเลยว่ากลัวครับ กลัวมาก แต่มันผิดปกติ ถ้าการแสดงออก เล่นดนตรี ถูกห้ามในยุคที่เขาบอกว่าเป็นประชาธิปไตย เราไม่รู้ว่าคนอื่นในสังคมจะรับรู้ถึงความผิดปกติเหล่านี้ไหมกับการที่เราต้องกลัวเพียงแค่เล่นดนตรี ผิดปกติหรือเปล่าถ้าต้องติดคุกในสังคมที่พยายามบอกและสอนเราว่านี่คือประชาธิปไตย

และเรื่องติดคุกส่วนตัวคิดว่าไม่คุ้ม ไม่มีใครอยากไปอยู่ในคุกหรอก แต่ถ้ามองแบบภาพรวมก็อาจจะนับว่าคุ้มก็ได้ ถ้าติดแล้วมีคนเห็นว่าสังคมไม่ยุติธรรม แต่การเล่นดนตรีแค่นี้เอาถึงคุกเลยเหรอ มันไม่ควรมีใครต้องติดคุกเพราะเรียกร้องประชาธิปไตยโดยสันติ 

เจ : ไม่มีใครแฮปปี้อยู่แล้วที่จะโดน แต่ถ้าถามว่ากังวลไหม ผมคิดว่ามันเลยจุดนั้นมาแล้ว เพราะเรารู้อยู่แล้วว่าสักวันเราต้องโดน แต่ความเป็นจริงไม่มีใครสมควรโดนจับ มันแปลกๆ เวลาที่เราไม่ได้ทำผิดแต่ต้องโดนจับ ไม่มีความคุ้มค่าในการถูกลิดรอนสิทธิ เราอยากถามกลับไปยังคนที่ทำเรื่องเหล่านี้ว่าคุ้มค่าไหมกับโอกาสประเทศที่เสียไป

แก้วใส : จับไม่กลัว กลัวไม่จับ จับเราไปทำไม แค่ร้องเพลง ผมโกรธมากกว่า และรำคาญด้วย เบื่อ บ้าบอ ผู้ใหญ่แบบไหนกันชอบไล่จับเด็ก ตลก ส่วนเรื่องคุก ถ้าต้องติดผมคิดว่าไม่คุ้มหรอกครับ

ไม่มีใครควรจะติดคุกเพราะออกมาเรียกร้องให้บ้านเมืองนี้ก้าวหน้า

วงสามัญชน’s Playlist

บทเพลงของสามัญชน

แก้วใส : เพลงนี้เกิดขึ้นหลังช่วงรัฐประหาร เพื่อนเราถูกเรียกเข้าไปปรับทัศนคติในค่ายทหารตามประกาศคำสั่งของ คสช. เราซึ่งไม่รู้จะทำอย่างไร จึงร่วมกันแต่งและร้องเพลง หลังจากนั้นก็มีอีกหลายเหตุการณ์ทั้ง คดีเจ้าสาวหมาป่า, ดาวดิน และ 14 นักศึกษาชุมนุมต้านรัฐประหาร 57’ ที่ถูกจับหน้าหอศิลป์

เพลงเกิดจากความรู้สึกอึดอัด อยากระบายอยากให้กำลังใจ ชูเวชเป็นคนเขียนเพลง ผมช่วยเกลาเนื้อ อัดลงยูทูปและเฟซบุ๊กเพื่อให้กำลังใจเพื่อนๆ นักกิจกรรม ตอนนั้นเพื่อนๆ เชียร์ให้ใช้ชื่อ บทเพลงของสามัญชน เราเลยใช้ชื่อนั้น พอเพลงออกไปก็มีกระแสของกลุ่มนักกิจกรรมที่ออกมาร้องเพลงนี้กันหลายกลุ่ม

เจ : ตอนที่แต่งเรานึกภาพของคนที่อยู่ในกรงขัง จิตใจคงตุ้มๆ ต่อมๆ เต็มไปด้วยความรู้สึกกังวล ช่วงนั้นดู 12 Years a Slave ทำให้เห็นว่าคนผิวสีตอนที่ถูกขังพวกเขามีบทสวดที่ขอให้ผ่านเรื่องแย่ๆ ผมเลยคิดว่าน่าจะมีเพลงที่นักกิจกรรมนึกถึงเพื่อผ่านช่วงเวลาย่ำแย่ไปให้ได้  กลายเป็นท่อน “กี่ลมฝันที่พัดละออง โปรยอ่อนมาในกรงขัง” คิดว่าความย่ำแย่นั้นไม่ได้อยู่แค่ในกรงขัง คุณก็มี ผมก็มี เราทุกคนมีหมด

แก้วใส : เรารู้สึกดีที่เพลงออกมาช่วงนั้นเพราะหลังจากปี 53 เสียงของพวกเขาหายไปเลย ทั้งโดนปราบ โดนสลาย แถมถูกย้ำด้วยรัฐประหาร เราหวังให้เพลงเป็นเครื่องปลอบประโลมใจ ในจังหวะช่วงเวลานั้น เราไม่รู้ว่าจะสามารถทำอะไรได้ เครื่องมือที่เรามีและสิ่งที่เราทำได้ก็คือเพลง

เจ : ผมดีใจที่เพลงมันทำงาน   

เราคือเพื่อนกัน

เจ : ไอเดียเพลงนี้เราหยิบมาจากเพลง สามัญชนคนแม่กลอง เพลงที่พูดถึงปัญหาคนแม่กลองที่ได้รับผลกระทบจากนโยบายผังเมืองและการจัดการน้ำเพื่อแก้ปัญหาน้ำท่วมในขณะนั้น “เธอได้ยินเสียงกลองบรรเลงเธอจงกลับไปเรียกไพร่พล นี่คือห้วงทำนองคนสามัญชนคนแม่กลองอย่างเรา”  หลังเหตุการณ์ ‘14 นักศึกษาต้านรัฐประหาร’ ถูกจับ พี่แก้วใสหยิบมาปรับเนื้อใหม่ ตอนนั้น นิ้วกลม–สราวุธ เฮ้งสวัสดิ์ เขียนบทความถึงดาวดินที่ชื่อ ‘เราคือเพื่อนกัน’ และนักกิจกรรมก็ใช้กันมากกลายเป็นแฮชแท็ก เราจึงหยิบคำนี้มาใช้เป็นชื่อเพลง

แก้วใส : เราคือเพื่อนกัน เกิดหลังเหตุการณ์ที่ 14 นักศึกษาถูกจับที่หน้าหอศิลป์ เราเอาไปเล่นครั้งแรก ณ กำแพงประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ เราอยากให้เพลงนี้เป็นเพลงที่ฟังแล้วรู้สึกอยากขับเคลื่อน ดนตรีจึงมีความไวมากขึ้น ให้ทำนองปลุกใจและปลุกเร้าคน 

ดอก 

เจ : ผมแต่งเพลงนี้ให้กับลูก หลังการแพ้ในประชามติ ร่างรัฐธรรมนูญฯ 2560 “คงไม่มีคำขอโทษใดที่เธอจะให้อภัย กับสิ่งที่ฉันพลาดไปในวันที่เธอต้องการ” เรามองว่ารัฐธรรมนูญสืบทอดอำนาจไปอีก 20 ปี ยังไงพวกเขาก็ได้รับผลกระทบ เรารู้ว่าจะมีคนมีอำนาจไปอีกยาวนาน จนถึงวันที่ลูกเราเติบโตเป็นวัยรุ่น จนวันที่เขาทำงานเขาก็ยังต้องเจอ เรารู้สึกแย่ เนื้อหาของเพลงพูดถึงพ่อที่ทำดอกไม้ที่กำลังจะให้ลูกหายไป เราเปรียบสิ่งนั้นคือประชาธิปไตย

วังวน 

เจ : เราทำเพลงนี้เพราะอยากบรรยายถึงความรู้สึกของญาติและคนรักของคนที่ถูกอุ้มหาย โดยเฉพาะเรื่องราวของครอบครัว ‘นีละไพจิตร’ ที่สูญเสีย ‘ทนายสมชาย’ ไป เขาถูกอุ้มหายไปจากถนนใจกลางกรุงเทพฯ  มีรถวิ่ง มีคนเห็น แต่คนที่ยอมมาเป็นพยานคนเดียวคือสาวโรงงาน กลายมาเป็นท่อน “แด่ความลับที่ซ่อนเก็บไว้ในความทรงจำ แด่ทุกเสียงตะโกนในนั้นที่ต้องเงียบงัน” ความรู้สึกของญาติและเพื่อนของคนที่ถูกอุ้มหาย พวกเขาต้องทำเป็นไม่พูดอยู่นานแค่ไหน สิ่งเหล่านี้เป็นวังวน 

พี่ แบ๋น–ประทับจิต นีละไพจิตร ลูกสาวทนายสมชายเคยเล่าว่า เขาคิดว่าพ่อจะเป็นอย่างไร จะถูกจับใส่ถังไหม ถูกทำร้ายหรือเปล่า จินตนาการเกิดไม่มีที่สิ้นสุด วังวนความรู้สึกเหล่านั้นเกิดขึ้นกับญาติและคนรักของคนที่ถูกอุ้มหาย หรือคนในเหตุการณ์ 6 ตุลาก็ตาม พวกเขายังตกอยู่ในวังวนเหล่านี้ ลุงคนนึงที่รู้จักเล่าว่าจนถึงปัจจุบันเขายังไม่กล้ามองต้นมะขามสนามหลวง เพราะมองทุกครั้งก็นึกถึงวันที่เพื่อนของเขาถูกฆ่าต่อหน้าต่อตา ถูกแขวนแล้วฟาด  

ส่วนชื่อ วังวน ผมได้มาจากการดูหนังเรื่อง Miss Peregrine’s Home for Peculiar Children หนังที่เล่าเรื่องเด็กที่มีพลังวิเศษในบ้านหลังหนึ่ง พวกเขาใช้ชีวิตอยู่ในวนลูปเวลาก่อนเผชิญสงคราม ผมคิดว่าเขาพยายามเปรียบเทียบกับเหยื่อจากสงครามโลก ที่ไม่ว่าเวลาจะผ่านไปนานเท่าไหร่ก็ตามแต่ พวกเขายังคงเจอสงครามในทุกๆ วัน ‘ธงชัย วินิจจะกุล’ ยังคงเป็นเด็กคนนั้นที่เห็นเหตุการณ์ที่เพื่อนถูกยิงในธรรมศาสตร์  เหมือนกันกับเรื่องอุ้มหาย เวลาหยุดนิ่งสำหรับเหยื่อ สำหรับญาติ และคนที่รัก 

ฝากรักถึงเจ้าผีเสื้อ

เจ : เพลงนี้เป็นเพลงที่เราทำให้เพื่อนที่ต้องโทษเนื่องจากแชร์บทความหนึ่ง ซึ่งทั้งที่บทความนั้นถูกแชร์ไปหลายพัน แต่มีสองคนที่เป็นเพื่อนเราโดน ‘112’ คือ การ์ตูนและไผ่ ส่วนหนึ่งเราคิดว่าสองคนนี้เป็นนักกิจกรรมทางการเมืองที่โดดเด่น คนนึงต้องกลายเป็นผู้ลี้ภัย อีกคนกลายเป็นนักโทษ เราใส่ท่อน “สักวันหนึ่งเราจะกลับมาพบกับเพื่อนรัก” ตอนที่ร้องเราก็คาดหวังจะได้กลับมาเจอพวกเขาอีกครั้ง   

แก้วใส : จริงๆ เป็นเพลงที่เราแต่งไว้ก่อนหน้านั้นมานาน ก่อนที่จะหยิบมาใช้ ต้นแบบเพลงนี้คือเพลง เดือนเพ็ญ ลองนึกถึงภาพบรรยากาศที่คนอยู่กันคนละฝั่งโขง คนที่มองอยู่ฝั่งตรงข้ามและคิดถึงกันและกัน คิดถึงลูกคิดถึงเมียและญาติพี่น้อง คิดถึงมิตรสหายแต่ข้ามมาไม่ได้ ทำได้เพียงมองพระจันทร์และดวงดาว คิดถึงเพื่อนที่อยู่ต่างประเทศ อยู่ลาว อยู่เขมร และอีกหลายๆ ที่ 

เพลงนี้เราแต่งมาเป็นปีจนมาเจอไผ่ ดาวดิน เราจึงหยิบขึ้นมาใช้ เวลาไปเล่นในคอนเสิร์ต เพลงนี้เราร้องไม่ค่อยจบ ร้องไห้ตลอด เพราะตอนนั้นเพื่อนเราอยู่ในคุก

Can’t go back

แก้วใส : เราสนใจกระแสที่ UN ตัดความช่วยเหลือผู้ลี้ภัย ช่วงนั้นเรามีโอกาสได้ฟังผู้ลี้ภัยทางการเมืองพูด บริบทโลกตอนนั้นมีทั้งผู้ลี้ภัยในซีเรีย โรฮิงญา รวมถึงนักโทษการเมืองไทยด้วยที่ต้องลี้ภัย ทั้งสยาม ธีรวุฒิ, สุรชัย แซ่ด่าน จึงเกิดเป็นเพลงนี้ ยิ่งเกิดเหตุกรณีคุณวันเฉลิม ยิ่งย้ำให้เราอยากทำเพลงนี้ให้ทันกับสถานกาณ์ 

เจ : มันเกิดจากภาพของชาวโรฮิงญา พวกเขาอาศัยอยู่ในรัฐยะไข่  ถูกคุกคาม ไล่ฆ่า ข่มขืน เผาบ้าน เลยต้องขึ้นเรือหนี บางคนมาที่ไทยก็ถูกกระแสโจมตี ไม่ต้อนรับ เกิดคำพูดที่บอกว่าน่าจะปล่อยให้ตายกลางทะเล เอาไปอยู่บ้านไหมล่ะ ทั้งที่จริงๆ แล้วงบประมาณการดูแลพวกเขาไม่ได้มาจากรัฐไทยเลย แถมยังเจอเรื่องขบวนการค้ามนุษย์ซ้ำ เพลง Can’t go back จึงสะท้อนคนที่ไม่สามารถกลับบ้านได้ เพราะไม่มั่นใจเรื่องความปลอดภัย แต่จะไปที่อื่นก็ไม่ได้ การได้ขึ้นฝั่งมันไม่ได้หมายความว่าจะรอด คุณอาจถูกขายเป็นแรงงานทาส โดนฆ่าเมื่อไหร่ก็ได้ ไม่มีกฎหมายคุ้มครอง น่าเศร้าที่บางคนในสังคมไทยตอนนั้นพูดว่าอยากกำจัดคนเหล่านี้ ความเชื่อความศรัทธาแบบไหนที่ทำให้เราเกลียดพวกเขา

คนที่คุณก็รู้ว่าใคร

เจ : ตอนเด็กๆ ผมเป็นแฟนคลับ แฮร์รี่ พอตเตอร์ แล้วผมสงสัยว่าทำไมคนถึงไม่เรียกชื่อของ ทอม มาร์โวโล่ ริดเดิ้ล ตรงๆ เราเองก็ไม่เคยเรียกชื่อผู้มีอำนาจตรงๆ เหมือนกัน เราก็เลยคิดว่าเงื่อนไขการกำหนดคำเรียกมันก็เป็นภาพสะท้อนอำนาจทางวัฒนธรรมที่ถูกสร้างขึ้นมา และยังเป็นเพลงที่ด่าตัวเองตอนเด็กๆ ด้วยว่า เราก็มีความเชื่อจนไปล่าคนที่เห็นต่างเหมือนกัน

The post “ปลุกผู้คน ปลูกฝันสู่วันของเรา” บันทึกประวัติศาสตร์เพลงการเมืองคนธรรมดาของวงสามัญชน appeared first on a day magazine.

ฝั่งแรกคือสายรัฐศาสตร์​ การได้ร่ำเรียนในคณะที่ว่าด้วยเรื่องรัฐและสังคม ประกอบตัวตนให้ส่วนหนึ่งของเขามีความสนใจเกี่ยวกับการเมืองไปโดยปริยาย อีกฝั่งคือศิลปะ หลังจากจบปริญญาตรี พีทตัดสินใจไปเรียนต่อด้านการแต่งหน้าด้วยเทคนิคพิเศษ (Special Effects Makeup) ที่สหรัฐอเมริกา จนปัจจุบันเขาคือฟรีแลนซ์หน้าใหม่ในวงการ Special Effects Makeup Artist ที่รอวันเฉิดฉาย

สิบปีที่ผ่านมา สองฝั่งที่ฟังดูแตกต่างกันสุดขั้วอยู่รวมกันได้ในตัวเขา ตรงกันข้ามกับสิบปีที่ผ่านมาของหลายความคิดทางการเมืองที่ดูเหมือนจะอยู่รวมกันได้ยากเหลือเกินในประเทศนี้

ท่ามกลางบรรยากาศการชุมนุมเพื่อปกป้องประชาธิปไตยที่อนุสาวรีย์ประชาธิปไตยเมื่อวันที่ 3 สิงหาคมที่ผ่านมา พีทผู้ซึ่งปกติไปร่วมชุมนุมทางการเมืองอยู่แล้ว แต่ในวันนั้นเขาไปปรากฏตัวที่นั่นด้วยสิ่งที่แตกต่างจากเดิม

เขาและน้องชายใส่หน้ากากที่ทำขึ้นมาเองโดยเป็นใบหน้าของ พล.อ. ประวิตร วงษ์สุวรรณ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม พร้อมสโลแกนการตอบคำถามต่อผู้ชุมนุมที่เข้ามาทักทายด้วยถ้อยคำชวนขันว่า “ไม่รู้ๆๆๆๆๆๆๆๆๆๆ”

จากวันนั้น หน้ากากประวิตร ก็เริ่มเป็นที่พูดถึง และเป็นหนึ่งในตัวอย่างที่หลายคนมักหยิบมาบอกเล่าเวลาพูดถึงการใช้ศิลปะเพื่อสื่อสารเรื่องการเมือง เพราะเหตุนี้เอง เราจึงเดินทางไปสนทนากับพีทถึงบ้านในบ่ายวันหนึ่งเกี่ยวกับเรื่องนี้ แต่กลายเป็นว่าไม่กี่วันก่อนที่เราจะพบกัน ข่าวการควบคุมตัวศิลปินที่ทำงานศิลปะอย่าง HOCKHACKER แรปเปอร์จากกลุ่ม Rap Against Dictatorship ก็กลายเป็นประเด็นในสังคมขึ้นมาพอดี

ภายใต้หน้ากากที่พีททำ พีทมองเรื่องทั้งหมดที่เกิดขึ้นตรงหน้ายังไงบ้าง

คราวนี้ไม่มีคำว่า “ไม่รู้ๆๆๆๆๆๆๆๆๆๆ” อีกแล้ว

แต่เพราะว่าเขา “รู้” ต่างหาก

เขาจึงตอบ

คุณรู้สึกยังไงกับการควบคุมตัว HOCKHACKER เพราะว่ากันตามตรง สิ่งที่เขาทำก็เป็นงานศิลปะเหมือนคุณ

ผมรู้สึกว่าการแสดงออกอะไรก็ตาม ไม่ว่าการพูด การเขียน หรือร้องเพลง คนควรมีอิสระทางการแสดงออก และถ้าอิสระไม่ไปละเมิดสิทธิหรือดูถูกเหยียดหยามใคร ผมว่าควรปล่อยให้ความคิดทั้งหลายกระจายอยู่ทั่วไปในสังคม คนจะได้เอามุมมองเหล่านี้มาเป็นตัวช่วยในการตัดสินใจและตรวจสอบว่าสิ่งที่เราคิดนั้นถูกหรือเปล่า

สำหรับผม ความขัดแย้งในสังคมมันมีอยู่แล้ว แต่ถ้าเราคิดของเราอยู่ฝ่ายเดียวมันไม่มีทางหาทางออกได้ เพราะทุกคนก็มีเหตุผลของตัวเองหมด ดังนั้นการปล่อยให้คนได้รับหลายๆ ความคิดเพื่อให้เกิด critical thinking จึงเป็นสิ่งจำเป็น แต่ถ้าถูกจำกัดเสรีภาพ ผมว่ามันจะไม่นำไปสู่สังคมที่ใช้เหตุผลในการแก้ปัญหา 

มันเป็นความรู้สึกแบบไหนเวลาเห็นว่าคนที่ทำงานศิลปะเหมือนเราต้องมาโดนจับแบบนั้น

(นิ่งคิด) มันหลายอารมณ์นะ แต่หลักๆ คือเซ็ง ทำอย่างนี้กันอีกแล้วเหรอ ใช้อำนาจมาควบคุมความคิดคน นี่สมัยไหนแล้ว ทำไมยังเลือกใช้วิธีเดิมอยู่อีก 

ถ้าเรามองภาพรวม ปัญหาทุกปัญหาไม่เคยมีด้านเดียว มันมีความคิดอยู่สองด้านที่ไม่ตรงกันเสมอ แต่วิธีการที่เขาเลือกใช้ตอนนี้ มันคือการที่เขาใช้เหตุผลของฝั่งเดียว เป็นการดำเนินการจากคนฝั่งเดียว ดังนั้นนี่ไม่ใช่การแก้ปัญหาที่แท้จริง แต่นี่คือการเอาชนะอีกฝั่งหนึ่ง ปัญหาที่แท้จริงยังอยู่เหมือนเดิม แล้วทำไมไม่คิดที่จะแก้ไข

ตอนที่เห็นข่าวมีคิดบ้างไหมว่าวันหนึ่งเราอาจเป็นหนึ่งคนที่โดนแบบนั้น

ผมไม่ได้คิดถึงขั้นว่าจะมีใครมาหาที่บ้านนะ แต่ถ้าโดนจริงๆ ผมถือว่านี่เป็นการใช้อำนาจเกินสิทธิผมแล้ว เพราะผมตรวจสอบกฎหมายแล้วว่าการแสดงออกแบบนี้ไม่ได้ละเมิดใคร ผมระวังตัวเองแล้ว หรืออย่างการที่ผมไม่ได้ขายหน้ากากแม้มีคนขอซื้อ ก็เพราะผมคิดแล้วว่าอาจมีคนเอาหน้ากากไปใช้ต่อแล้วกระทบคนอื่น 

Art is not a Crime 

(พยักหน้า) ถ้าไม่ผิดกฎหมายและไม่ได้ละเมิดใคร ผมเห็นด้วย

แล้วถ้า Art is not a Crime ในความเห็นคุณ ศิลปะคืออะไร

ศิลปะคือการสื่อสาร และมันไม่ได้แบ่งว่าใครใช้ได้ ใช้ไม่ได้ ใครเสพได้หรือเสพไม่ได้ ผมเลยเลือกใช้ศิลปะเพื่อสื่อสิ่งที่ผมอยากพูดออกไป มันเป็นช่องทางหนึ่งที่สามารถพูดความเห็นของตัวเองออกมาเสียงดังๆ ได้

เช่น เรื่องการเมือง

อย่างการเมืองเป็นเรื่องที่ผมสนใจอยู่แล้ว ตั้งแต่เข้าเรียนที่มหาวิทยาลัยแล้วที่ผมเห็นปัญหาและความขัดแย้งมานาน กับเรื่องนี้ คนไม่ค่อยใช้เหตุผลพูดกันแต่ใช้อารมณ์ขับเคลื่อนสังคมมากกว่า ดังนั้นจากการที่เห็นสิ่งนี้มาตลอด ถ้าเกิดผมมีโอกาสแสดงออกความเห็นของตัวเองเพื่อให้เป็นประโยชน์ต่อทุกคนได้ ผมก็อยากพูดและแสดงความเห็นส่วนตัวออกมาว่าผมคิดยังไง

ทำไมถึงต้องเป็นหน้ากาก

ผมถนัดในงานด้านนี้เพราะได้เรียนมา ผมชอบหน้ากากมาตั้งแต่เด็กแล้วด้วย มันให้ความรู้สึกของการแปลงร่างเป็นอีกคนหนึ่งและเปลี่ยนกลับมาเป็นตัวเองในเวลาแป๊บเดียว ผมเลยตั้งใจว่าจะทำหน้ากากของคนที่เป็นไอค่อนที่คนจำได้เพื่อกระตุ้นให้คนที่เห็นได้คิดอะไรบางอย่าง นี่เป็นคุณค่าที่ผมตั้งใจให้เกิดกับงานศิลปะชิ้นนี้

แล้วทำไมถึงเลือกทำ พล.อ. ประวิตร วงษ์สุวรรณ เป็นคนแรก 

จริงๆ อยากทำหลายคนครับ แต่ที่เลือกทำบิ๊กป้อมก่อนเพราะเขาเป็นเหมือนตัวแทนอำนาจในฝ่ายรัฐบาล เขามีพาวเวอร์มากๆ และผมอยากพูดเรื่องนี้เป็นเรื่องแรก เพราะโดยส่วนตัวผมมองว่าปัญหาทั้งหลายที่เกิดขึ้นตอนนี้มีตัวแปรหลักอยู่ที่ผู้ที่สามารถสร้างความเปลี่ยนแปลงได้ในภาพใหญ่ ซึ่งก็คือผู้มีอำนาจในฝ่ายรัฐบาล พวกเขาสามารถทำให้เรื่องนี้จบได้ ผมเลยสร้างตัวแทนของสิ่งนี้ขึ้นมาเพื่อสื่อสารเรื่องนี้ออกไป

ในมุมมองคุณ ประชาชนทุกคนควรออกมาพูดเรื่องการเมืองไหม

ถ้าเห็นปัญหาแล้ว ผมว่าควร เพราะถ้าไม่พูดมันจะอยู่ที่เดิมและไม่มีใครรับรู้ นี่คือเรื่องปกตินะ แต่ไม่ใช่ว่าถ้าเจอคนไม่พูดก็ไปว่าเขา เพราะการที่คนไม่พูดเราไม่รู้จริงๆ ว่าเขารับรู้ถึงปัญหาหรือยัง เขาอาจไม่ได้คิดว่าตรงนี้เป็นปัญหาก็ได้ ถ้าเจอแบบนั้นเราต้องใช้เหตุผลมาคุยกันมากกว่า อย่าไปไร้เหตุผลเหมือนกับฝั่งที่เรากำลังว่าอยู่ ดังนั้นเราต้องใช้สติเยอะๆ ในการมองอะไรก็ตาม ยิ่งกับเรื่องนี้ มันละเอียดอ่อน และหลายครั้งอารมณ์พาเราไปไกลเกิน 

แต่แสดงว่าคุณก็เป็นคนหนึ่งที่เห็นปัญหา

(นิ่งคิดนาน) ผมก็มีความเห็นทางการเมืองคล้ายๆ กับคนที่มาแสดงออกช่วงนี้หลายๆ คน ต่อให้ผมไม่ได้ทำงานนี้ จริงๆ ผมก็ไปชุมนุมอยู่แล้ว แต่ก็อย่างที่บอกว่าถ้ามีช่องทางที่ผมสามารถส่งเสียงต่อเรื่องนี้ออกมาได้โดยไม่ได้ไปเพิ่มความรุนแรง ผมก็อยากทำออกมา 

การ ‘ไม่เพิ่มความรุนแรง’ ในความหมายของคุณคือแบบไหน สำคัญยังไง

ช่วงที่ผมเข้ามหาวิทยาลัยใหม่ๆ เป็นยุคที่ฝักฝ่ายทางการเมืองแบ่งเป็นเสื้อเหลือง-เสื้อแดง ตอนนั้นไม่มีใครที่สามารถคุมสถานการณ์ความรุนแรงได้เลย สิ่งที่เกิดขึ้นตามมาคือแทบไม่มีใครหยิบยกปัญหามาพูดกันอีกแล้ว มันมีแต่ความอยากเอาชนะทั้งๆ ที่ความขัดแย้งเหล่านั้นแก้ได้โดยหันหน้าเข้าหากัน มันกลายเป็นสงครามที่ประชาชนมาชนกันจนเกิดเป็นความรุนแรง นั่นทำให้ไม่มีใครมีความชอบธรรมในการนำเสนอความคิด ถ้ายกระดับไปถึงขนาดนั้น มันพูดกันยากแล้ว เหตุผลใช้ไม่ได้แล้ว เพราะต่อให้มีฝั่งไหนมีเหตุผล อีกฝั่งก็สามารถบอกได้ว่า ‘คุณไม่มีความชอบธรรมในการพูด จะมาเรียกร้องได้ยังไง’ ซึ่งผมไม่อยากให้สังคมเดินกลับไปจุดนั้น ไม่อยากให้ใครอ้างความรุนแรงเพื่อผลทางการเมือง ไม่อยากให้เกิดซ้ำอีก

บางคนอาจแย้งว่าถ้าไม่เข้มใส่ ความเปลี่ยนแปลงอาจไม่เกิดหรือเกิดช้า คุณมีความเห็นต่อเรื่องนี้ยังไงบ้าง

จริงๆ แล้วทุกอย่างมีระบบในการถ่วงดุลอำนาจและแก้ไขปัญหาอยู่แล้ว อย่างประเทศไทยก็ระบบรัฐสภา แต่ (เน้นเสียง) ถ้าเกิดระบบตรงนั้นมีคนมองว่ามีปัญหาจริงๆ ตาชั่งในกระบวนการยุติธรรมไม่ตรง ผมว่าคนก็ควรแสดงเสียงออกมา คุณพูดเสียงดังได้แต่คำถามคือดังระดับไหน อย่างโดยส่วนตัวผม การที่คนทนไม่ไหวแล้วออกมาพูดกันเยอะๆ จนเกิดเป็นเสียงดังและการแสดงพลัง มันดีกว่าการที่คนๆ หนึ่งแสดงออกมาด้วยความรุนแรง

แสดงออกอย่างมีอารยะ

ใช่ๆ อยากให้เปลี่ยนไปสู่สิ่งที่ดีกว่าโดยที่ทุกคนปลอดภัย ใช้สติเยอะๆ ไม่จำเป็นต้องรุนแรงและละเมิดใคร 

คือถ้าจะอินเรื่องการเมือง ผมว่าคนไม่ควรอินเรื่องความขัดแย้งน่ะ คนควรอินกับปัญหา การแก้ปัญหาและประวัติศาสตร์การเมืองมากกว่า มันจะได้พุ่งเป้าไปที่แก่น ทีนี้การสู้กันจะเป็นการต่อสู้ทางความคิด ไม่ใช่การสู้กันโดยพยายามเอาชนะ ผลที่ตามมาคือความคิดจะเปลี่ยนได้ สุดท้ายมันจะดีกับประเทศมากกว่า

แต่ถ้านับจากช่วงที่คุณหันมาอินกับการเมืองมากอย่างตอนเข้ามหาวิทยาลัย จนถึงตอนนี้ผ่านมาสิบปีแล้ว คุณว่าการเมืองของประเทศเราเดินไปสู่สิ่งที่คุณหวังบ้างไหม

ถ้านับเรื่องเหตุผล หลายคนยังคงใช้อารมณ์กันเยอะอยู่ แต่ผมก็เชื่อว่ามันยังเป็นไปได้ เพราะทุกวันนี้นักเรียนและนักศึกษามีความตื่นตัวทางด้านการเมืองมากขึ้นเยอะถ้าเทียบกับรุ่นผมสมัยก่อน

เรื่องการเมืองที่ผมเรียนมาในสมัยมัธยมฯ มันน้อยมาก เขาแทบไม่สอนความรู้หรือความเข้าใจ แต่เน้นการปลูกฝังความเชื่อ ตำราเรียนก็พูดถึงเหตุการณ์ทางการเมืองอย่างผิวเผินมากๆ ไม่ตรงไปตรงมา เหมือนเขาให้เรารู้อยู่แค่นั้น ทั้งที่จริงๆ แล้วเราควรศึกษาเพื่อยอมรับความผิดพลาดในอดีตเพื่อที่จะไม่พลาดอีกในอนาคต มันเลยเกิดขึ้นซ้ำๆ อยู่แบบนี้ แต่ยังดีที่ตอนนี้นักเรียนตั้งแต่ชั้นอุดมศึกษาเริ่มมีความสนใจมากขึ้น ขวนขวายนอกตำรามากขึ้น ผมก็ไม่แน่ใจนะว่าทุกคนได้ศึกษาข้อมูลมากขึ้นหรือเปล่า แต่โดยรวมนี่คือจุดเริ่มต้นที่ดี เพราะถ้าเขาสนใจมันมีโอกาสที่เขาจะได้ฟังข้อมูลมากขึ้นในอนาคต 

คิดยังไงกับที่ผู้ใหญ่บางคนบอกว่า ‘การเมืองไม่ใช่เรื่องของเด็ก’

การเมืองเป็นเรื่องของทุกคน (ตอบทันที) ทุกคนมีสิทธิเสรีภาพขั้นพื้นฐานเท่ากันหมด ทุกคนมีสิทธิเลือกและกำหนดชีวิตของตัวเอง การเมืองก็เป็นหนึ่งในมิตินั้น ดังนั้นนี่ไม่ใช่เรื่องเฉพาะผู้ใหญ่ แต่โอเค ถ้าผู้ใหญ่อ้างเรื่องของวุฒิภาวะ มุมมองและประสบการณ์การเข้าใจโลก เขาอาจมีเหตุผลตรงนั้นในระดับหนึ่ง แต่นั่นก็ไม่สามารถเหมารวมได้อยู่ดีว่าเด็กไม่มีวุฒิภาวะ ถึงต่อให้เด็กยังมีน้อยแต่วันหนึ่งเดี๋ยวเขาก็ต้องมี แล้วทำไมไม่ปล่อยให้เด็กได้เรียนรู้ในวันนี้ล่ะ เด็กต้องเติบโต ดังนั้นจะไปบอกว่า ‘เด็กไม่มีสิทธิยุ่งกับการเมือง’ ไม่ได้

แล้วอย่างคุณแม่คุณที่เคยให้สัมภาษณ์ว่า ‘อยากให้คนรู้จักลูกในแง่ผลงานมากกว่าการเมือง’ คุณรู้สึกยังไง

ผมเข้าใจเขานะ เพราะจริงๆ ผมก็อยากมีชื่อเสียงในแง่งานด้วยนั่นแหละ แต่พอมีจังหวะให้แสดงออกเราก็ต้องพูด เพราะอย่างน้อยผมถือว่าการออกมาแสดงความเห็นแบบนี้ทำให้ผมประสบความสำเร็จในทางรัฐศาสตร์ที่เรียนมา ส่วนกับที่บ้าน สุดท้ายเราก็ไม่ได้มีปัญหากัน เราทำความเข้าใจและคุยกันด้วยเหตุผลได้

สุดท้ายตัวคุณเองมองว่าการออกมาพูดถึงปัญหาทางการเมืองคือ ‘หน้าที่’ ไหม

(นิ่งคิดนาน) ผมมองว่ามันเป็นหน้าที่ของคนที่อยากเห็นประเทศพัฒนาไปในทางที่ดีขึ้น 

ก็เพราะผมเห็นว่ามันดีสำหรับประเทศ ผมเลยต้องทำ ผมเลยต้องออกมาพูด

The post “จะบอกว่าเด็กไม่มีสิทธิยุ่งการเมืองไม่ได้” พีท–อรรถวุฒิ เวชยานนท์ คนทำ หน้ากากประวิตร appeared first on a day magazine.

21 สิงหาคม 2563

บนชั้นสองของโกดังราชวงศ์, เชียงใหม่–ห้องใต้หลังคาแสงสลัว ผนังไม่ได้ฉาบ ไม่มีฝ้าเพดาน ชื้นอับ นกพิราบบินมาเกาะคานเหล็ก นลธวัช มะชัย ชายหนุ่มวัยยี่สิบเศษ–ผิวเข้ม–ผมสั้นเกรียน อยู่ตรงนั้น เขานั่งที่โต๊ะทำงานใต้แสงสีขาวจากโคมไฟตั้งโต๊ะ ใช้ปากกาเขียนถ้อยคำบนกระดาษ เขียนจบ อ่านมัน ก่อนจะขยำกระดาษ โยนเข้าไปยังภาชนะอะคริลิกใสรูปทรงเรขาคณิตคล้ายพีระมิดคว่ำที่ห้อยอยู่เบื้องหน้า จากนั้นเขาลงมือเขียนต่อ–เขียนจบ อ่านมัน ขยำ และขว้างทิ้ง–ทำซ้ำไม่รู้กี่รอบ

ภาพ : ณัฐพนธ์ ปานอุดมลักษณ์

ภาพ : ณัฐพนธ์ ปานอุดมลักษณ์

อีกมุมหนึ่งของห้อง โปรเจกเตอร์ฉายภาพเคลื่อนไหวลงบนผนัง นลธวัชอยู่ในนั้น ศีรษะโล้นเลี่ยน เปลือยเปล่า ร่างชุ่มไปด้วยของเหลวสีขาวที่บางส่วนเริ่มแห้งกรังผิวหนัง ร่ายรำในห้องที่มลังเมลืองด้วยแสงจากเทียนไขนับสิบ สายสิญจน์ และเครื่องเซ่นไหว้ ภาพเคลื่อนไหวยังมีอีกสามจอ แต่ละจอเผยให้เห็นนลธวัชเปลือยขาวเช่นเดียวกัน หากร่ายรำในพื้นที่แตกต่าง–พิพิธภัณฑ์ศิลปะ, ในวัด, ตลาดนัดไปจนถึงสวนสาธารณะฯลฯ

ภาพ : ณัฐพนธ์ ปานอุดมลักษณ์

กลับมาอีกมุมที่นลธวัชตัวเป็นๆ นั่งอยู่–แล้วความเคลื่อนไหวก็ปรากฏ นักแสดงสามคนที่ก่อนหน้าเดินเหินอย่างอิสระอยู่รอบๆ โต๊ะ บัดนี้พวกเขาทยอยกันเปลื้องผ้า หนึ่งในนั้นนำแป้งดินสอพองผสมน้ำ ทาตัวอีกคนจนขาวโพลน ผลัดกันทำจนเหลือคนสุดท้ายที่ซึ่งนลธวัชผละจากงานเขียนบนโต๊ะทำงานมาทาดินสอพองให้ และเขาก็เอาพลาสติกห่ออาหารมาห่อร่างของนักแสดงจนคล้ายมัมมี่ จากที่เคยเคลื่อนไหว ทั้งสามนิ่งค้าง คล้ายถูกแช่แข็งในท่วงท่าพิลึก

ภาพ : ณัฐพนธ์ ปานอุดมลักษณ์

ภาพ : ณัฐพนธ์ ปานอุดมลักษณ์

ภาพ : ณัฐพนธ์ ปานอุดมลักษณ์

และนลธวัชก็กลับไปที่โต๊ะทำงานของเขาต่อ จดจ้อง ครุ่นคิด และขีดเขียน ถึงจุดนี้เราสงสัยว่าเขากำลังเขียนอะไร จึงวิสาสะเดินเข้าไปใกล้ ค้ำหัวของเขา มองลงมา

กระดาษมีตราครุฑประทับหัว มันคือหมายศาล กว่าสองชั่วโมงที่ผ่านมา ศิลปินได้เขียนบทกวีชิ้นแล้วชิ้นเล่าทับลงพวกมัน เขียนเพื่อขยำ ปั้นเป็นก้อน และโยนทิ้ง ก่อนจะหยิบแผ่นใหม่มาเขียน

ตอนที่ 2 : ความทรงจำของกล้ามเนื้อ

21 สิงหาคม 2560

{สามปีก่อนหน้านั้น}

นลธวัชได้รับหมายศาลให้ไปรับทราบข้อกล่าวหาจากคดีฝ่าฝืนคำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 3/2558 ข้อ 12 เรื่องการมั่วสุมหรือชุมนุมทางการเมืองตั้งแต่ 5 คนขึ้นไป ผลสืบเนื่องจากเหตุการณ์สามวันก่อนหน้า–18 กรกฎาคม 2560 เขากับกลุ่มเพื่อนรุ่นพี่นักวิชาการอีก 4 คน ร่วมกันชูมือสามนิ้ว พร้อมป้ายข้อความ ‘เวทีวิชาการไม่ใช่ค่ายทหาร’ ส่งสารอย่างตรงไปตรงมาถึงนายทหารที่เข้ามาจับตาดูงานประชุมวิชาการนานาชาติไทยศึกษาที่ศูนย์ประชุมและแสดงสินค้านานาชาติเชียงใหม่

แน่นอนพวกเขาปฏิเสธข้อกล่าวหาจ้างทนายเพื่อต่อสู้กันในศาลแขวงเชียงใหม่ เวลาผ่านไปกว่าหนึ่งปีกับอีกเกือบครึ่ง ศาลนัดสืบพยานฝ่ายโจทก์ไปบางส่วนหากยังไม่ทันที่ฝั่งจำเลยจะได้สืบพยานฝั่งตัวเองบ้าง คำสั่งหัวหน้าคณะรัฐประหารฉบับใหม่ 22/2561 ก็ออกมายกเลิกข้อกฎหมายที่พวกเขาถูกกล่าวหาก่อนการสืบพยานเพียงวันเดียว ท้ายที่สุดเมื่อวันที่ 25 ธันวาคม 2561 ศาลอ่านคำพิพากษาให้ยกฟ้องนลธวัชและพวก เนื่องจากฐานความผิดถูกยกเลิกแล้ว

“ผมสนใจการเมืองมาตลอด แต่ก่อนหน้านี้ไม่เคยสนใจในกระบวนการยุติธรรมอย่างจริงจัง เพราะคิดว่าเป็นเรื่องไกลตัว และไม่ได้มีส่วนร่วม กระทั่งถึงวันที่ตัวเองต้องสนใจเพราะตกอยู่ในฐานะจำเลย เริ่มต้นจากความคลางแคลงใจในข้อกล่าวหา ซึ่งเรามั่นใจว่าโดยพฤติกรรมแล้ว สิ่งที่เราทำไม่ผิดกฎหมาย เพียงแต่มันไม่ถูกใจคณะรัฐประหารเท่านั้น จนมีโอกาสได้ขึ้นศาลนั่นแหละ บรรยากาศในนั้น ทำให้ผมคิดถึงงานนี้” นลธวัชเล่า

“Poiser เกิดจากห้วงเวลาที่ผมค้นพบความย้อนแย้งในระบบศาลยุติธรรมของไทย เพราะเมื่อเราพูดถึงความยุติธรรม ก็ย่อมคิดถึงหลักเหตุผลและความเป็นวิทยาศาสตร์ แต่สิ่งที่ผมพบกลับเป็นความพยายามที่รัฐจะใช้อภินิหารทางกฎหมายเอาผิดผู้ที่เห็นต่าง และเมื่อพิจารณาจากคดีความที่เกี่ยวกับการเมืองก่อนหน้า ก็พบว่าแทนที่ศาลจะเป็นองค์กรอิสระที่ยึดมั่นหลักเหตุผลเพื่อความเท่าเทียมของประชาชน ศาลเป็นเพียงแค่เครื่องมือกำชับอำนาจของ คสช.”

วันเดียวกับที่เขากลับมาจากศาล นลธวัชชวนจักรพันธ์ ศรีวิชัย (ช่างภาพวิดีโอในกลุ่มลานยิ้มการละคร) เปิดสตูดิโอบันทึกงานเพอร์ฟอร์แมนซ์ ที่เกิดขึ้นในหัวเขาอย่างปัจจุบันทันด่วน เขาคิดถึงละครบูโต (Butoh) ของญี่ปุ่น ตัวละครประแป้งขาวโพลน เปลือยเปล่า และเต้นเร่าในร่างกายอันบิดเบี้ยวผิดมนุษย์–นลธวัชคือศูนย์กลางของการเคลื่อนไหว โดยมีเพื่อนผู้หญิงอีกคนที่ร่ายรำไปกับเขา สัมผัส โอบรัด ไปจนถึงโกนผม ทาแป้งดินสอพองให้เขา และหาพร็อพมาประกอบฉาก อาทิ คานไม้หาบน้ำและถังสเตนเลสสองใบ–ศิลปินหัวโล้นตัวขาว ใช้มันแทนสัญลักษณ์ของตราชั่งตุลาการ 

“ในศาล ผมเห็นจินตภาพของความศักดิ์สิทธิ์ที่ค่อยๆ พังทลายลงมา เหมือนการร่วงหล่นหลุดลอกของผิวหนัง เห็นสภาวะที่เจ้าหน้าที่ในนั้นต้องวิ่งชุบตัวกันตลอดเวลา เพื่อคงสถานภาพของความศักดิ์สิทธิ์นั้นไว้” เขากล่าว

จากวิดีโอในตอนแรกนลธวัชทดลองนำ Poiser ไปจัดแสดงตามสถานที่ต่างๆ ทั้งในวัด, ถนนคนเดินวันอาทิตย์จังหวัดเชียงใหม่, ลานหน้าห้างสรรพสินค้า ไปจนถึงอย่างเป็นทางการตามกิจกรรมต่างๆ ตลอดปี 2019 ระหว่างนั้นเขาก็ให้จักรพันธ์ตามบันทึกการแสดงตลอด

สามปีนับตั้งแต่เขาถูกหมายศาลเรียกให้มารับฟังข้อกล่าวหา เขากับไกร ศรีดี ในฐานะภัณฑารักษ์คัดสรรวิดีโอดังกล่าวมาจัดแสดงในรูปแบบ video installation ในนิทรรศการ Poiser พร้อมกับงานเพอร์ฟอร์แมนซ์ การเขียนบทกวีทับหมายศาลเพื่อโยนทิ้งดังที่กล่าวไป

ตอนที่ 3 : คณะละครเร่มืออาชีพของนักศึกษาที่ต่อมาเรียนไม่จบ

นลธวัชเกิดที่อำเภอป่าพะยอม จังหวัดพัทลุง เรียนโรงเรียนสตรีพัทลุง ตั้งมั่นจะทำงานด้านสื่อมวลชนจากสภาพแวดล้อมในวัยเด็กที่เห็นชาวบ้านตัวเล็กๆ ในภาคใต้ต้องต่อสู้กับอำนาจรัฐที่ไม่เป็นธรรม ช่วงรอยต่อระหว่างขึ้นมัธยมปลายนลธวัชมีโอกาสทำกิจกรรมกับกลุ่มดินสอสี (Dinsorsee Creative Group) ติดตามพี่ๆ ทางกลุ่มไปช่วยจัดกิจกรรมรวมถึงได้รับการสนับสนุนให้เป็นผู้จัดกิจกรรมในจังหวัดพัทลุง เป็นครั้งแรกที่เขาเริ่มรู้จักกระบวนการสื่อสารผ่านละครเวที

ขึ้นมัธยมปลาย พร้อมไปกับการเกิดรัฐประหารในปี 2557 เขาได้อ่านหนังสือที่ถือเป็นจุดเปลี่ยนของชีวิตอย่าง เรื่องนายปรีดี พนมยงค์ ตามทัศนะ ส.ศิวรักษ์ กับ ประวัติศาสตร์ที่เพิ่งสร้าง ของ สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล หนังสือที่มีส่วนทำให้เขาเข้าใจมูลเหตุแห่งความขัดแย้งอันเรื้อรังในประเทศ และเปลี่ยนผ่านเขา จากนักเรียนมัธยมปลายทั่วไป สู่นักเรียนมัธยมปลายที่คิดใช้ศิลปะเป็นสื่อขับเคลื่อนการเมือง จากนั้นชายหนุ่มก็ใช้เวลาช่วงปิดเทอมขึ้นมากรุงเทพฯ เข้า–ออก สถาบันปรีดี พนมยงค์ เป็นว่าเล่น ทั้งในฐานะผู้ฟังงานเสวนา และผู้ช่วยในการจัดกิจกรรม 

นลธวัชเป็นคนเรียนเก่ง ตอนอยู่ ม.5 เขาสอบติดคณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย หากท้ายที่สุดเขาพบว่าจุฬาฯ ไม่ใช่ทางของเขา ก่อนที่เขาจะสอบติดคณะสื่อสารมวลชน มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ พร้อมสอบชิงทุนได้อันดับหนึ่งของคณะ รับเงินสนับสนุนการศึกษาแบบให้เปล่า 50,000 บาทในทุกเทอม นั่นทำให้เขาคิดนำเงินมาต่อยอด เขาขอสนับสนุนเงินจากพี่ชายที่ทำงานบริษัทเอกชนต่างชาติอีก 150,000 บาท เช่าอาคารอยู่ด้านหลัง ม.ช. เพื่อเป็นฐานที่มั่นของคณะละครที่เขาตั้งชื่อว่า ‘ลานยิ้มการละคร’ โดยได้แรงบันดาลใจในการตั้งชื่อมาจากท่อนหนึ่งในบทเพลง ‘แสงดาวแห่งศรัทธา’ ของ จิตร ภูมิศักดิ์ (ขอเยาะเย้ยทุกข์ยากขวากหนามลำเค็ญ)

“พอเข้าปีหนึ่งผมก็ชวนเพื่อนๆ ทำกิจกรรมเลย ตั้งแต่การต่อต้านการรับน้องใหม่ แล้วก็มีเคสที่ไมตรี จำเริญสุขสกุล (ผู้สื่อข่าวพลเมืองชาวลาหู่) โดนทหารแจ้งความ พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ พอดี ก็เลยทำละครเวทีไปเล่นที่บ้านไมตรี จากนั้นทางกลุ่มก็มีลักษณะคล้ายคณะละครเร่ที่ทำละครการเมืองไปเล่นที่ต่างๆ ทั้งในเชียงใหม่, กรุงเทพฯ, ขอนแก่น และพัทลุง เลยมาเริ่มคิดว่าเราน่าจะทำให้มันเป็นทางการไปเลยนะ ผมก็เลยเอาทุนที่ได้จากคณะมารวมกับทุนจากพี่ชาย ตั้งลานยิ้มการละครขึ้นมา ทำละครเวที งานเพอร์ฟอร์แมนซ์ การทำเวิร์กช็อปทางศิลปะ ไปจนถึงกิจกรรมสร้างสรรค์อื่นๆ” นลธวัช กล่าว

กลุ่มละครของเขาแสบใช่เล่น–ปี 2561 นลธวัชสะท้อนความพยายามของรัฐบาลเผด็จการทหารในการยัดเยียดร่างรัฐธรรมนูญผ่านการทำประชามติ ด้วยการทำละครเวที ‘ทรงกรวย’ ให้นักแสดงสวมศีรษะด้วยกรวยจราจรร่ายรำภายใต้โจทย์ที่ว่าแต่ละคนเป็นภาพแทนของกฎหมายที่ไม่เป็นธรรมตามมาตราต่างๆ / ปีต่อมา ภายหลังมีการพบศพบิลลี่–พอละจี รักจงเจริญ เป็นเถ้าอยู่ในถังน้ำมันภายในอุทยานแห่งชาติแก่งกระจาน นลธวัชบันทึกวิดีโอ ทดลองนำร่างตัวเองไปอยู่ในถังน้ำมันสีแดง และจุดไฟ จำลองชะตากรรมของผู้บริสุทธิ์ที่ถูกบังคับให้สูญหายโดยรัฐ / เช่นเดียวกับที่เขาเปลือยร่าง นอนลงไปในแอ่งโคลน และนำเสาปูนยาวหนึ่งเมตรมาทับร่าง จำลองสภาพศพของสามผู้ลี้ภัยทางการเมืองที่ถูกพบริมแม่น้ำโขงเมื่อปีที่แล้ว

นอกจากนี้ ในช่วงที่ชัยภูมิ ป่าแส ถูกวิสามัญฆาตกรรมที่เชียงใหม่ ลานยิ้มการละครก็เป็นตัวตั้งตัวตีจัดกิจกรรมเคลื่อนไหวทวงคืนความยุติธรรมให้แก่เขา ซึ่งก็เคลื่อนไหวหนักเสียจนเจ้าหน้าที่ทหารต่างพากันมาเยือนบ้านของครอบครัวคณะทำงาน บ่อยเสียจนครอบครัวของเขาที่พัทลุงคุ้นชิน

ใช่, และเช่นเดียวกับในขณะนี้ พวกเขาจัดการแสดงเพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตในพื้นที่สาธารณะทั่วเชียงใหม่ เป็นแนวร่วมกับม็อบเยาวชนปลดแอกในการวิพากษ์ความไม่ชอบธรรมของรัฐบาล และเรียกร้องให้มีการแก้ไขรัฐธรรมนูญ ซึ่งการเคลื่อนไหวของพวกเขาก็สร้างแรงกระเพื่อมถึงขั้นที่รัฐบาลแจ้งความดำเนินคดีหนึ่งในสมาชิกของกลุ่ม

ทุนการศึกษาเทอมละ 50,000 บาทที่เขาได้รับตอนปีหนึ่ง งอกเงยมาไกลและเฉียบคมจนทุกวันนี้ กระนั้นก็น่าประหลาดใจว่า เมื่อเขารับทุนไปได้แค่สองครั้ง พลันขึ้นปีสองเขาก็กลับปฏิเสธทุน เมื่อเขาพบว่าการศึกษาในระบบไม่สามารถตอบโจทย์ชีวิตเขา ซึ่งคาบเกี่ยวกับที่เขาถูก คสช.สั่งฟ้องจากการไปชูป้ายและปัญหาสุขภาพทางประสาทที่เขาได้ยินเสียงในหูตลอดเวลาเขาจึงหยุดการศึกษาในระบบไว้ที่ปริญญาตรีปีสอง โดยตลอดสามปีล่วงมาถึงปัจจุบันชายหนุ่มหาเลี้ยงชีพจากการเป็นผู้กำกับคณะละครเวที ศิลปินเพอร์ฟอร์แมนซ์ รวมถึงการทำโปรดักชั่นเฮาส์ภายใต้กลุ่มลานยิ้มการละคร

ศิลปะการแสดงคืออาชีพของเขา

ตอนที่ 4 : เพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตจะไม่มีพลังเลย หากรัฐไม่หวงอำนาจถึงเพียงนี้

ก่อนงานเปิดนิทรรศการไม่กี่วันผมมีโอกาสได้คุยกับนลธวัชที่สวนอัญญา (เฮือนครูองุ่น มาลิก : หอประวัติศาสตร์ประชาชนภาคเหนือ) ฐานที่มั่นปัจจุบันของกลุ่มลานยิ้มการละคร ในชุมชนห้วยแก้ว ข้างมหาวิทยาลัยเชียงใหม่

เราคุยกันในห้วงเวลาภายหลังที่กลุ่มนักเรียน–นักศึกษาทั่วประเทศพากันลุกฮือเสนอข้อเรียกร้องให้มีการแก้ไขรัฐธรรมนูญที่เกี่ยวข้องกับบทบาทของพระมหากษัตริย์ ก่อนที่รัฐบาลจะไล่จับแกนนำบางคนรายสัปดาห์ / ลานยิ้มการละครเป็นแนวร่วมของกลุ่มนักศึกษา แสดงเพอร์ฟอร์แมนซ์ รอบคูเมืองเชียงใหม่ ก่อนที่วิธญา คลังนิล สมาชิกในกลุ่ม ถูกหมายเรียกจากรัฐในข้อหา ‘ร่วมกันชุมนุมทำกิจกรรมหรือมั่วสุม ณ ที่ใด อันเป็นการยุยงให้เกิดความไม่สงบ’ (เขาเป็นคนเดียวที่ถูกเรียกจากศิลปินที่แสดงทั้งหมด 13 คนในวันนั้น) / รัฐบาลกำลังรุกไล่อย่างหนักในการประชาสัมพันธ์สร้างความไม่ชอบธรรมให้กับม็อบนักศึกษา / และไม่กี่วันหลังจากที่เราคุยกันจบ ท่ามกลางวิกฤตเศรษฐกิจที่หนักที่สุดอย่างเป็นประวัติการณ์ของประเทศ สภากลับอนุมัติให้กองทัพเรือซื้อเรือดำน้ำ 2 ลำ มูลค่า 22,500 ล้านบาท

และนี่คือบทสนทนาในวันนั้น

ย้อนกลับไปที่จุดเริ่มต้นของงาน Poiser ก่อน คุณบอกว่าเมื่อก่อนแทบไม่ได้สนใจกระบวนการยุติธรรมในบ้านเรา จนกระทั่งมาเจอด้วยตัวเอง กระนั้นคุณคิดบ้างไหมว่างานเพอร์ฟอร์แมนซ์ที่คุณทำขึ้นมาเพื่อวิพากษ์ศาลอาจไม่ตรงประเด็นนัก เพราะคนที่ฟ้องร้องดำเนินคดีคุณจริงๆ คือทหาร

จริงอยู่ที่โจทก์ที่ฟ้องพวกเราคือรองแม่ทัพภาคของเชียงใหม่ ศาลเป็นเพียงฝ่ายพิจารณาเพื่อตัดสิน แต่ไม่ว่าเป็นฝ่ายใดฟ้องก็ไม่อาจเปลี่ยนความคิดที่ผมมีต่อสถาบันศาลยุติธรรมในปัจจุบันได้ ดังที่ผมบอกว่าพอเข้าไปขึ้นศาลจริง มันมีบรรยากาศบางอย่างที่ผูกกับสถาบันอื่นๆ ของชาติ หนาแน่นเสียจนผมไม่คิดว่ามันจะเป็นสถาบันยุติธรรมที่ประชาชนทั่วไปสามารถพึ่งพิงได้ ขณะเดียวกันกระบวนการของศาลก็ยืดเยื้อและยืดยาวเสียจนมันมีช่องโหว่ให้เกิดการแทรกแซงดังที่เราเห็นจากคดีอื่นๆ ที่ผ่านมา 

ผมใช้เวลาสู้คดี 1 ปีกับอีก 4 เดือน เพื่อสุดท้ายจะถูกยกฟ้องเพราะหัวหน้า คสช.สั่งยกเลิกกฎหมายชุมนุมเกิน 5 คน ตอนนั้นเป็นช่วงเดือนธันวาคม 2561 มีการสืบพยานฝ่ายโจทก์ในคดีไปแล้ว 6 ปาก ยังเหลืออีก 4 ปาก อย่างที่บอกว่ามันเป็นกระบวนการที่ยาวนานมาก และระหว่างนั้นฝ่ายทหารก็มีความพยายามจะให้พวกเราเซ็น MOU ให้เลิกแสดงความเห็นทางการเมืองเพื่อจะได้ยุติคดีแต่เราก็ปฏิเสธเพราะมั่นใจว่าคดีนี้เราไม่ผิดและจะสู้ให้ถึงที่สุด

ระหว่างซักพยานในศาล มีช่วงหนึ่งที่เป็นแรงบันดาลใจในงานผมอย่างมาก คือเราถูกฟ้องร้องเพราะชูสามนิ้ว ซึ่งทนายฝ่ายเราก็แย้งไปว่า แต่การชูสามนิ้วมันคือสัญลักษณ์ที่แสดงถึงเสรีภาพ เสมอภาค และภราดรภาพ เป็นคอนเซปต์ของประชาธิปไตย เช่นนั้นแล้วการชูสามนิ้วคือการสนับสนุนประชาธิปไตยและต่อต้านเผด็จการใช่หรือไม่ ซึ่งฝ่ายเราก็บี้เขาต่อว่าแล้วประชาธิปไตยกับเผด็จการอันไหนดีต่อประชาชนมากกว่ากัน โจทก์ก็ตอบว่าประชาธิปไตย เช่นนั้นแล้วการชูสามนิ้วเพื่อต่อต้านเผด็จการจะเป็นเรื่องผิดหรือรัฐจะมาห้ามไม่ให้ประชาชนทำได้ยังไง

อีกตอนหนึ่ง โจทก์ที่เป็นทหารยืนยันกับศาลว่าที่ต้องดำเนินคดีกับพวกเราเนี่ยเพราะว่าทหารมีหน้าที่ปกป้องความมั่นคงของรัฐบาล ถ้าอะไรที่มากระทบเสถียรภาพของรัฐ เขาจำเป็นต้องจัดการ ทนายความเราก็ถามกลับว่า ถ้าอย่างนั้นวันที่ 22 พฤษภาคม 2557 พลเอกประยุทธ์ได้รายงานให้นายกรัฐมนตรียิ่งลักษณ์ ชินวัตร ทราบมาก่อนไหมว่าจะมีการรัฐประหาร ก็ในเมื่อทหารมีหน้าที่ปกป้องเสถียรภาพของรัฐบาล ซึ่งทางนั้นก็จนมุม ระหว่างนี้ก็มีเหตุการณ์แบบนี้เกิดขึ้นตลอด ผมจึงพบว่าไม่ใช่แค่ทหารหรอก แต่ตัวศาลเองนี่แหละที่เป็นฟันเฟืองสำคัญของการกำชับอำนาจของรัฐบาลทหาร 

ในเมื่อคุณพบว่าเขาน่าจะมีการเอื้อประโยชน์กันอยู่แล้ว คุณมีความมั่นใจได้ยังไงว่าจะชนะคดี 

เราไม่ได้มั่นใจร้อยเปอร์เซ็นต์ว่าจะชนะคดี แต่เราแค่ยืนยันที่จะสู้คดี เราใช้เวลา 1 เดือนในการเตรียมตัว และตกลงกับทนายความว่าอยากให้มันเป็นคดี เรามองว่านี่จะเป็นคดียุทธศาสตร์ เพราะก่อนหน้านี้คำสั่ง 3/58 (ห้ามชุมนุมเกินกว่า 5 คน) มันถูกใช้แต่กับชาวบ้านที่ต่างจังหวัดเยอะมาก แต่ไม่เคยถูกใช้ฟ้องร้องนักวิชาการ ถ้าคดีนี้ผ่านไปจนถึงขั้นตัดสินแล้วเนี่ย มันจะกลายเป็นบรรทัดฐานให้คดีในประเทศนี้อีกหลายร้อยคดี และเราก็พบว่า คสช.ติดตามคดีนี้อย่างใกล้ชิดมาก หนึ่งวันก่อนที่เราเบิกพยานฝั่งจำเลย ประยุทธ์ก็สั่งยกเลิกมาตรานี้ไปเลย เพราะในสองวันที่ทนายฝั่งเราสอบทหารมา ยังไงเราก็มั่นใจว่าจะชนะคดี คสช.ก็เลยตัดตอนเพื่อไม่ให้คดีอื่นมีปัญหาไปด้วยเลย   

พอเข้าใจว่า ‘ศาล’ เป็นภาพแทนของอำนาจศักดิ์สิทธิ์ที่เชื่อมร้อยกับทหารและสถาบันกษัตริย์ ซึ่งคุณก็สร้างงานศิลปะเพื่อวิพากษ์สถาบันเหล่านี้ตลอดมา แต่สนใจว่าคุณมองเห็นความศักดิ์สิทธิ์ของ ‘โรงพยาบาล’ ตรงไหน ที่ทำให้คุณรวมไว้เป็นหนึ่งในเป้าหมายในการทำงานด้วย

สำนักพระราชวัง, ค่ายทหาร, ศาล และโรงพยาบาล คือสถานที่ที่ผมมองว่าเป็นดินแดนสนธยาของประเทศนี้ เพราะทั้งหมดล้วนเป็นสถานที่ที่ต้องสถาปนาอำนาจที่อยู่เหนือประชาชนตลอดเวลา ในขณะที่สถาบันเหล่านี้ควรจะมีไว้เพื่อรับใช้ประชาชน หากกลายเป็นประชาชนเองที่ต้องหวาดกลัว และไม่กล้าที่จะไปเรียกร้องอะไร

โรงพยาบาลมีอำนาจแบบ top down ครับ ในขณะที่หน้าที่หลักของเขาคือการรักษาพยาบาลคนป่วยแต่ก็กลับมีฟันเฟืองแบบโรงงานและมีความเป็นลำดับชั้นในห้องผ่าตัด หมอพยาบาลและผู้ป่วยล้วนเป็นนักแสดงที่มีความสัมพันธ์เชิงอำนาจคนละแบบ ซึ่งแน่นอนทั้งหมดไม่ได้อยู่ในระนาบเดียวกัน

ขณะเดียวกันประชาชนอย่างเราไม่สามารถต่อรองราคาค่ารักษาหรือค่ายาได้เลย ความที่ผมป่วยบ่อยและต้องเข้า-ออกโรงพยาบาลมากกว่าปกติผมก็เลยเจอเคสเรื่องอำนาจที่ต่อรองไม่ได้ในนี้เยอะ เคยเจอคนไข้ชาวม้งท่านหนึ่งมารักษาที่โรงพยาบาลรัฐ เขาไม่มีสวัสดิการและถูกเรียกเก็บค่ารักษา 3,000 กว่าบาทแต่ตอนนั้นเขามีเงินติดตัวอยู่ 200 บาท เขาถึงกับต้องกราบคุณหมอเพื่อขอผัดผ่อนออกไปก่อน แต่หมอก็ไม่ยอม ไม่ใช่หมอใจดำ แต่หมอก็ไม่มีอำนาจในการอนุญาตเรื่องนี้ เพราะฉะนั้นระบบในโรงพยาบาลจึงเป็นระบบเดียวกับทหารและศาลยุติธรรม เป็นระบบราชการที่ดูเหมือนจะเป็นเสาหลักให้ประชาชนแต่กลับกลายเป็นดินแดนสนธยาที่เราไม่อาจเอื้อม

ผมวางแผนในการทำรีเสิร์ชไว้ 12 ปี โดยรีเสิร์ชสถานที่ละ 3 ปี โฟกัสไปที่อำนาจบางอย่างซึ่งมันกระทำกับร่างกายของเรา เช่นที่ผมขึ้นศาลและพัฒนาออกมาเป็นงานที่แสดงถึงร่างกายอันบิดเบี้ยวหรือการโกนหัวในเพอร์ฟอร์แมนซ์ก็เป็นสัญลักษณ์สะท้อนการเปลี่ยนผ่านของปุถุชนธรรมดา คนที่มีผมอยู่ดีๆ แล้วถูกโกนก็มีแต่ทหาร นักโทษ ดีหน่อยก็เป็นพระ แต่การโกนหัวมันมีลักษณะคล้ายคลึงกับการทำลายมนุษย์ซึ่งผมมองว่าสถาบันเหล่านี้มันมีอำนาจที่ส่งผลต่อความทรงจำของกล้ามเนื้อ เช่นที่เราเจออาจารย์ปุ๊บเราต้องยกมือไหว้หรือเจอข้าราชการชั้นผู้ใหญ่บางคนอาจต้องเอามือกุมเป้าโดยอัตโนมัติ

แล้วคุณคิดอย่างไรหากมีคนมองว่าเพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตของคุณคือเครื่องมือรับใช้ทางการเมือง

หน้าที่หนึ่งของศิลปะคือการรับใช้อุดมการณ์ทางการเมืองอยู่แล้วครับ เพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตมันถูกสร้างขึ้นเป็นศิลปะริมถนนหรือในพื้นที่สาธารณะเพื่อสื่อสารกับผู้คนเรื่องสังคมการเมือง มันสร้างผลกระทบในความรู้สึกร่วมของประชาชน เป็นเครื่องมือสร้างจินตนาการหรือการปลุกระดมก็ว่ากันไป แต่เดิมรัฐไม่เข้าใจสิ่งนี้ เขามองว่าศิลปะประเภทนี้ไร้ความหมายไร้ค่า แต่ทันทีที่มีการประท้วงเกิดขึ้นเพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตมันถูกยึดโยงความหมายไปด้วยกัน และนั่นทำให้รัฐเริ่มหวาดกลัวและหาวิธีปิดปากพวกเรา

แต่นั่นล่ะ รัฐก็ไม่สามารถทำอะไรเราได้ นายทหารไม่รู้จะดำเนินคดีคนทำเพอร์ฟอร์แมนซ์ยังไง เพราะมันไม่ได้บอกข้อมูลแบบตรงไปตรงมา เขาไม่สามารถหยุดการทำงานของศิลปะและควบคุมจินตนาการของผู้คนให้ซ้ายหันขวาหันได้ อำนาจจินตนาการมันกลับไปหาคนดู อันนี้เป็นสิ่งที่รัฐกลัว และเราก็มองเห็นว่ามันเป็นช่องว่างอยู่เหมือนกันเพราะถ้าผู้มีอำนาจไม่ได้หวงอำนาจแบบนี้งานศิลปะก็คงไม่ได้ทำงานแบบนี้

เราพูดกันเสมอว่ากระดาษเปล่าจะไม่กลายเป็นอาวุธ แต่ว่าบรรยากาศของมันทำให้แม้ใครสักคนชูมันขึ้นมาผู้คนก็จะอ่านออกเพราะเข้าใจในบริบท เพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตคือเครื่องมือรับใช้การเมืองอย่างชัดเจนเพราะน้ำเสียงหลักของงานนี้มันอยู่ในม็อบ ศิลปะไม่สามารถนำม็อบได้แต่เราเดินทางไปพร้อมกันกับผู้คนที่มีอุดมการณ์เดียวกันได้

ทำไมจึงเลือกทำงานเพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตเพื่อสื่อสาร ทั้งๆ ที่เอาเข้าจริงคุณก็เป็นผู้กำกับละครเวที ซึ่งการทำละครเวทีน่าจะเล่าเรื่องให้คนเข้าใจได้ง่ายกว่า

มันเหมาะสมกับสถานการณ์ปัจจุบันมากกว่าโดยเฉพาะการไปแสดงในที่สาธารณะหรือในม็อบ

จริงอยู่ว่าเพอร์ฟอร์แมนซ์มันต่อต้านการเล่าเรื่อง หรือ narrative ซึ่งอาจจะทำให้ผู้ชมตีความผิดจากประเด็นที่เราตั้งใจนำเสนอไปได้ แต่ก็อย่าลืมว่าประเทศของเรา narrative มันถูกใช้ในสถาบันหลักของชาติมานานมากแล้ว ทั้งชาตินิยม การสำนึกในบุญคุณพระเจ้าแผ่นดิน ขณะเดียวกันฝ่ายอนุรักษนิยมก็มีความพยายามแย่งชิง narrative ของฝ่ายตรงข้ามมาตลอด อย่างเห็นได้ชัดคือความพยายามลบประวัติศาสตร์ของคณะราษฎรในปัจจุบัน ไอ้บรรยากาศที่มี narrative แบบนี้ ผมจึงคิดว่าการทำงานศิลปะที่ไม่ต้องใช้ narrative อย่างเพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตจึงเป็นศิลปะของการต่อต้านได้ดี

แต่นั่นล่ะ ก็ในเมื่อเพอร์ฟอร์แมนซ์มันไม่มี narrative คุณไม่กลัวว่าคนดูจะเข้าใจสารของคุณผิดหรือ

งานเพอร์ฟอร์แมนซ์มันเดินไปพร้อมกับผู้คน ไปพร้อมกับม็อบ พลาดก็พลาดพร้อมกัน เรียนรู้ไปด้วยกัน หัวใจสำคัญคือพื้นที่ตีความซึ่งมันเกิดแล้ว อย่างน้อยเราได้คุยกันว่ามันมีมิตินี้ในงานชิ้นนี้ แล้วคิดเห็นกันยังไง จากนั้น narrative มันเกิดขึ้นจากการสนทนา ซึ่งมันไม่ใช่เรื่องแต่งแบบละคร มันคือการแลกเปลี่ยนความเห็นกันแบบวิพากษ์วิจารณ์ได้ โต้แย้งกันได้ และประวัติศาสตร์หลายสิบปีที่ผ่านมามันสะท้อนให้เห็นแล้ว การที่เราโต้แย้งกันนี่แหละที่มันช่วยขยับเพดานทางความคิดของผู้คนให้สูงขึ้น

มีข้อสังเกตอย่างหนึ่งที่ว่าศิลปินผู้บุกเบิกเพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตหลายท่านในบ้านเรา แต่ก่อนก็เป็นกระบอกเสียงให้ประชาชน แต่มาตอนหลังบางส่วนก็ไปเข้าร่วมกับ กปปส. จนมาถึงทุกวันนี้ ศิลปินเหล่านั้นกลับเงียบหายไป คุณพอทราบไหมว่าเป็นเพราะอะไร

ผมไม่ทราบว่าเป็นเพราะอะไร แต่ถ้าให้ผมเดาผมคิดว่าอาจจะเป็นเพราะช่วงวัยที่พวกเขาอาจอิ่มตัวแล้วหรือไม่ก็อาจเพราะกลัวพลาด อย่างถ้าเราพูดเรื่องสันติภาพ สิ่งแวดล้อม หรือปัญหาปากท้องชาวบ้าน พูดตอนไหนก็ถูกต้อง แต่กับประเด็นที่ยังคงเป็นปัญหาหรือประเด็นที่คิดไม่ตกอย่างการเมืองหรือการต้องเลือกข้าง ศิลปินเพอร์ฟอร์แมนซ์รุ่นใหญ่หลายท่านกลับกลายเป็นว่าขอรอให้สถานการณ์นี้ผ่านไปก่อน คลี่คลายยังไงแล้วค่อยว่ากัน

กรณีเสื้อแดงถูกสังหารปี 2553 นี่ชัด พอเห็นว่าเสื้อแดงถูกยิง ก็แปะป้ายให้เขาเป็นควายแดง ผมคิดว่าในทางกลับกัน ถ้าตอนนั้นเสื้อแดงชนะ เราก็อาจเห็นศิลปินเพอร์ฟอร์มถึงชัยชนะของประชาชนก็เป็นได้ ซึ่งศิลปินเหล่านี้เป็นรุ่นพี่เราในวงการทั้งนั้น เป็นอาจารย์ของเราก็ว่าได้ แต่ผมก็ไม่ได้หมายความว่าศิลปินรุ่นใหญ่เป็นแบบนี้ทั้งหมด หลายท่านก็ยังคงทำงานเป็นกระบอกเสียงให้คนรุ่นใหม่ เขาไม่กลัวว่าท้ายที่สุดแล้วจะพลาด หรือเราจะแพ้ นี่เป็นสิ่งที่น่าชื่นชมและเคารพ

แล้วจุดยืนทางการเมืองในปัจจุบันมันเป็นเงื่อนไขในการทำให้ใครสักคนนิยมชมชอบศิลปินสักคนด้วยจริงหรือเปล่า

หากศิลปินทำงานเพื่อขับเคลื่อนการเมืองหรือเป็นกระบอกเสียงให้ประชาชนในยุคหนึ่ง แต่กลับเลือกที่จะเงียบในอีกยุค ทั้งๆ ที่ตัวเองก็ยังทำงานอยู่ มันก็เป็นเหตุผลสำคัญในการที่เราจะเลิกติดตามเขาไม่ใช่หรือครับ

โดยเฉพาะอย่างยิ่งในยุคสมัยที่ข้อมูลข่าวสารมันเปิดกว้างมันเข้าถึงกันได้หมดทั่วโลกแล้ว อยู่ที่ว่าคุณเลือกจะเปิดหูเปิดตารับรู้และทำความเข้าใจมันหรือเปล่า ในท้ายที่สุดผมมาพบว่างานทุกชิ้นที่ทำหรือความพยายามของคนรุ่นใหม่ในปัจจุบันมันไม่ใช่การต่อสู้ระหว่างคนรุ่นใหม่กับรุ่นเก่า แต่มันกลับเป็นการต่อสู้กับสิ่งที่คนรุ่นเก่าเชื่อมั่นว่ามันคือสิ่งที่ถูกต้อง แต่คนรุ่นใหม่ไม่เชื่อและต้องการการเปลี่ยนแปลงความเชื่อมีส่วนทำให้คนรุ่นก่อนหน้ารวมถึงศิลปินรุ่นใหญ่หลายท่านหยุดการคิดเชิงวิพากษ์ไปแล้ว พวกเขากลัวการเปลี่ยนแปลง ซึ่งน่าเศร้าที่พอพวกเขาเอาตัวเองเป็นโจทย์และคิดว่าการเปลี่ยนแปลงกระทบกับคุณ คนรุ่นต่อมาจึงฉิบหายกันหมดเพราะวิธีคิดแบบนี้   

แล้วเคยคิดไปถึงวันข้างหน้าบ้างไหม ว่าพอคุณแก่ตัวลง คุณอาจจะเป็นเหมือนศิลปินรุ่นใหญ่ที่คุณวิพากษ์

เอาจริงๆ ผมก็ไม่มั่นใจ ในอนาคตผมอาจเป็นสลิ่มก็ได้ แต่ผมคิดว่าการยึดมั่นในหลักการและไม่สูญเสียมันไปไม่ว่าจะด้วยสถานการณ์ใดก็เป็นสิ่งยืนยันตัวตนของเรา และจะทำให้เราไม่เหมือนพวกเขา แต่ไม่ว่าจะเกิดอะไรขึ้น กลายเป็นว่าศิลปินรุ่นผมก็ถูกปฏิเสธจากคนรุ่นก่อนหน้าไปแล้วอยู่ดี พวกเขาไม่อยากนับเราว่าเป็นส่วนหนึ่งของวงการด้วยซ้ำ อาจเห็นเป็นมลทิน แต่ขณะเดียวกัน ผมก็ไม่คิดจะเดินอยู่บนเส้นทางที่พวกเขาปูไว้อยู่แล้ว เราก็หาเส้นทางของเราไปต่อเอง เรายังมีพื้นที่ของเรา มีความคิด มีคนดู และที่สำคัญมีหลักการที่จะช่วยพิสูจน์เส้นทางของเราต่อไปในอนาคต 

• Poiser คิวเรตโดย ไกร ศรีดี, ถ่ายภาพโดย จักรพันธ์ ศรีวิชัย จัดแสดงที่โกดังราชวงศ์ (ชั้น 2) ถนนราชวงศ์ เชียงใหม่ ไปจนถึงวันที่ 31 สิงหาคม 2563
• นิทรรศการจะเริ่มต้นเวลา 15:00 น. โดยมีการเสวนาประเด็นศิลปะระหว่างคิวเรเตอร์และแขกรับเชิญ ก่อนจะมีการแสดงเพอร์ฟอร์แมนซ์เวลา 17:00 น. ของทุกวัน (พร้อมกับรับชมวิดีโอบันทึกการแสดงในที่ต่างๆ ของนลธวัช)
• เข้าไปดูรายชื่อของผู้ร่วมเสวนาได้ที่ poiser exhibition by nontawat

The post สนทนาเรื่องการเมืองและเพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ต กับ ‘นลธวัช มะชัย’ ศิลปินผู้เขียนบทกวีทับหมายศาล appeared first on a day magazine.