เช่นเดียวกับรูปแบบสถาปัตยกรรมล้านนาร่วมสมัยที่ห่มคลุมอาคารและภูมิทัศน์ของโครงการ จริงใจแกลเลอรีมุ่งนำเสนองานศิลปะที่เป็นส่วนผสมระหว่างผลงานที่ท้าทายความคิดโดยศิลปินรุ่นใหม่ กับงานวิจิตรศิลป์เชิงประเพณีของศิลปินระดับโอลด์มาสเตอร์ (old master) แกลเลอรี่จัดแสดงนิทรรศการไปแล้ว 3 ครั้ง ทั้งหมดเป็นนิทรรศการกลุ่ม – นิทรรศการเปิดตัว Virtual Being (ธันวาคม 2564 – กุมภาพันธ์ 2565) ว่าด้วยพื้นที่และเวลาซึ่งสะท้อนภาวะที่ผู้คนจำต้องรักษาระยะห่างในสถานการณ์โควิด-19 ตามด้วย Informative to Transformative (มีนาคม – กรกฎาคม 2565) พูดถึงการเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศอันเกิดจากน้ำมือมนุษย์ และล่าสุด something old, something new, something borrowed and something blue จัดแสดงผลงานของศิลปิน 4 ท่านกับสตูดิโอออกแบบอีก 1 กลุ่ม โดยเรากำลังจะเขียนถึงในบทความนี้

แตกต่างจากสองโชว์แรกที่ภัณฑารักษ์เลือกสะท้อนสภาวะทางสังคมและสิ่งแวดล้อม something old, something new, something borrowed and something blue กรอบประเด็นชัดเจนไปที่อารมณ์ความรู้สึกส่วนตัวของศิลปิน กระนั้นก็ไม่วายเชื่อมโยงความเป็นปัจเจกนั้นผ่านภาพสะท้อนของเรื่องราวในนิยายชิ้นสำคัญในบ้านเราอย่าง ‘แผลเก่า’

ตีพิมพ์ครั้งแรกใน พ.ศ. 2479 แม้บางคนไม่เคยอ่านหรือกระทั่งไม่ใช่นักอ่าน แต่ส่วนใหญ่ย่อมต้องเคยได้ยินกิตติศัพท์ในงานประพันธ์ชิ้นเอกของ ไม้ เมืองเดิม ชิ้นนี้กันทั้งนั้น ทั้งในแง่ที่มันได้รับการแปลงเป็นละครหรือภาพยนตร์อยู่หลายครั้ง รวมถึงการที่ฉากและเหตุการณ์ในนิยายฉายภูมิทัศน์ของกรุงเทพฯ ยุคก่อนปี พ.ศ. 2500 ได้อย่างชัดเจน ที่ซึ่งย่านบางกะปิอันเป็นฉากหลักในเรื่องยังคงเป็นท้องทุ่งสงบงาม และคลองแสนแสบยังสะอาดใสในระดับที่ตัวละครลงไปดำผุดดำว่ายด้วยความสำราญ

แผลเก่า เล่าถึงโศกนาฏกรรมความรักระหว่างไอ้ขวัญและอีเรียม ด้วยโครงเรื่องละม้าย Romeo & Juliet ของ William Shakespeare เป็นนิยายที่ทั้งโรแมนติกและแสนเศร้า และเฉกเช่นกับความรักที่จบไม่สวยและอย่างไม่มีวันหวนคืน เมื่อพิจารณาจากบริบทของกรุงเทพฯ ที่เราคุ้นเคยในปัจจุบัน ฉากท้องทุ่งบางกะปิและคลองแสนแสบอันแสนแจ่มใสในเรื่องก็เป็นอีกหนึ่งความ nostalgia ที่ไม่หลงเหลือเค้าเดิมอีกต่อไป เพราะไม่เพียงเราจะไม่เห็นทุ่งนาใดๆ ที่ย่านบางกะปิอย่างในท้องเรื่องแล้ว หากใครอุตริอยากหวนรำลึกถึงอดีตด้วยการลงไปดำผุดดำว่ายในลำคลองตอนนี้ ก็อาจถึงคราวต้องตามไปอยู่ภพเดียวกับไอ้ขวัญและอีเรียมเป็นได้

อย่างไรก็ตาม กับนิทรรศการชุดนี้ ภัณฑารักษ์ พลอย เจริญผล หาได้คัดสรรงานศิลปะเพื่อเป็นภาพแทนตัวบทนิยายอย่างตรงไปตรงมา หากเป็นการหยิบความรู้สึกที่ไม่อาจหวนกลับ อวลไอโรแมนติก และความเป็นอนุสรณ์ทางความทรงจำจากในนิยาย มาตีความใหม่ผ่านชิ้นงานที่ล้วนถูกสร้างขึ้นจากประสบการณ์ส่วนตัวของศิลปิน

เป็น แผลเก่า ของใครของมัน ที่ล้อไปกับความเป็น แผลเก่า ในวรรณกรรมอย่างน่าสนใจ

“ไอเดียเริ่มแรกมาจากการที่เรามีโอกาสไปเยี่ยมสตูดิโอของพี่ชาติอยู่หลายครั้ง และได้เห็นภาพที่วาดยังไม่เสร็จเสียที” พลอยเล่า พี่ชาติในที่นี้หมายถึง ชาติชาย สุพิณ

“พี่ชาติวาดรูปฉากในภาพยนตร์ แผลเก่า ค้างไว้ เรารู้จักพี่ชาติอยู่ก่อน และพอจะเข้าใจความรู้สึกส่วนตัวของเขาที่มีต่องานชิ้นนั้นได้ ประกอบกับที่ว่านิทรรศการที่เรากำลังจัดอยู่ (Informative to Transformative) มันมีความไซ-ไฟมากๆ จึงคิดว่าโชว์ที่กำลังจะทำใหม่นี้น่าจะเปลี่ยนให้มีความเป็น emotional มากขึ้น เลยชวนพี่ชาติให้วาดซีรีส์นี้ต่อให้จบ แล้วก็เลยเริ่มคิดถึงงานของศิลปินคนอื่นๆ” พลอยเล่า

ด้วยเหตุนั้นการประกอบสร้างผลงานที่นำเสนอความเป็นปัจเจกทางอารมณ์และ ‘แผลเก่า’ ส่วนตัวของศิลปิน โดยยืนพื้นที่ชุดงานจิตรกรรมของชาติชาย ก็เริ่มขึ้น

ในนิทรรศการนี้ ชาติชายนำเสนอจิตรกรรมจากสีอะคริลิก 5 ชิ้น ทั้งหมดเป็นงานที่เขานำแบบมาจากฉากในภาพยนตร์ แผลเก่า ในเวอร์ชั่นของ เชิด ทรงศรี (นำแสดงโดย สรพงศ์ ชาตรี และ นันทนา เงากระจ่าง) ที่ออกฉายครั้งแรกในปี 2520 ฉากในนิยายถูกวาดซ้อนด้วยลายจุดที่ศิลปินถอดมาจากอักษรเบรลล์ แม้ภัณฑารักษ์ไม่ได้เล่าในรายละเอียด แต่ก็พอเข้าใจว่าศิลปินเจ้าของผลงานชุดนี้ดูจะยังไม่มูฟออนจากความสัมพันธ์ที่จบลงของตัวเองได้ จึงเลือกวาดรูปที่ราวกับเป็นการย้ำเตือนบาดแผล ซ้อนทับด้วยอักขระที่คนตาดีไม่มีทางเข้าใจ และความที่มันถูกนำเสนอบนพื้นผิวของงานจิตรกรรมที่ไม่อนุญาตให้ผู้ชมสัมผัส กระทั่งคนตาบอดก็ไม่สามารถอ่านมันได้

“อักษรเบรลล์เหล่านี้เป็นท่อนหนึ่งของบทเพลง บนงานบางชิ้นก็เป็นบทกวี หรือข้อความ แต่พี่ชาติก็ไม่เคยบอกว่ามันคือเพลงอะไร หรือถ้อยความเหล่านั้นเล่าเรื่องอะไร จิตรกรรมของพี่ชาติจึงมีความเป็นส่วนตัวมากๆ ความเป็นส่วนตัวที่เขาไม่อนุญาตให้คนดูทำความเข้าใจหรือกระทั่งเข้าไปแตะต้อง” พลอยกล่าว

ประหนึ่งเป็นการเล่นล้อไปกับฉากภาพยนตร์ในผลงานของชาติชาย จิตรกรรมอิมเพรสชั่นนิสม์ทิวทัศน์ธรรมชาติที่วาดขึ้นด้วยสีน้ำมัน ทั้งหมด 7 ชิ้นของ นพนันท์ ทันนารี ก็ทำหน้าที่เน้นย้ำความอาลัยอาวรณ์โหยหาของตัวบทนวนิยายได้อย่างงดงาม

“ศิลปินวาดทิวทัศน์เหล่านี้จากภูมิประเทศที่เขาเห็นในจังหวัดนครปฐมและเชียงราย หาได้มีความเกี่ยวเนื่องใดๆ กับทุ่งบางกะปิ หรือเรื่องราวในนิยาย แต่เราสนใจกระบวนการทำงานแบบดั้งเดิมที่เขาจะนำเฟรมผ้าใบออกไปกางกลางแจ้ง และเริ่มวาดภาพของภูมิประเทศนั้นๆ ตามสภาพแสงจริง เรานึกถึงจิตรกรรมแบบยุคโรแมนติก หรือเหมือนกับได้อ่านบทพรรณนาที่สละสลวยในนิยาย” พลอยเล่า

พร้อมไปกับการนำเสนอในฐานะชิ้นงานศิลปะ การตั้งใจจัดวางชิ้นงานแบบกระจายตัวอยู่รอบผนังทั่วแกลเลอรี่ เมื่อพิจารณาจากการประกอบสร้างของงานชิ้นอื่นๆ ในนิทรรศการ (ชิ้นงานที่จำลองเตียงนอนไว้ที่โถงกลาง และงานอินสตอเลชั่นที่ทำหน้าที่เสมือนห้องแต่งตัว) ภาพทิวทัศน์ของนพนันท์ จึงดูคล้ายสิ่งที่ใครสักคนพบเมื่อมองออกไปนอกหน้าต่าง

และด้วยเหตุนั้น เครื่องจักสาน หรือข้าวของเครื่องใช้ขนาดเล็กที่ประกอบขึ้นจากไผ่สาน ทองเหลือง และหินอ่อน จัดแสดงอยู่บนหิ้งไม้ของ ปาตาเพียน (PATAPiAN) ก็นำเสนอภาพของผนังบ้านในชนบทซ้อนทับไปกับผนังแกลเลอรี่อย่างแนบเนียน

“ปาตาเพียนเป็นสตูดิโอออกแบบผลิตภัณฑ์ งานของพวกเขาโดดเด่นในเรื่องเครื่องจักสานและงานปักแบบพื้นถิ่นแต่ทำออกมาด้วยรูปทรงและสัมผัสแบบร่วมสมัย พอเรานำ แผลเก่า มาตีความใหม่ สิ่งที่ขาดไม่ได้คือเครื่องใช้ไม้สอยที่อยู่คู่กับวิถีของผู้คนชนบทในอดีต จึงนำผลงานของเขามานำเสนอในฐานะชิ้นงานศิลปะประหนึ่งฉากในนิยาย หรือภูมิทัศน์ที่เราเห็นได้ภายในบ้าน โดยจะมีผนังหนึ่งที่เราจงใจประกอบงานชุดนี้เข้ากับภาพเขียนของชาติชายและนพนันท์ ให้ภาพคล้ายของ setting โต๊ะหมู่บูชา” พลอยเล่า

เช่นเดียวกับงานของ จิรัชยา พริบไหว ที่ภัณฑารักษ์เลือกชิ้นงานที่เป็นภาพแทนของสิ่งของที่ผูกพันกับชีวิตของผู้คนมาจัดแสดง ในที่นี้คือผ้าเช็ดหน้าลูกไม้แบบวิกตอเรียน ผ้าเช็ดหน้าที่คนในอดีตใช้สำหรับเช็ดเหงื่อและน้ำตา

Tomorrow Never Comes, I Miss You และ I will Forget You คือชื่อของผลงาน 3 ชิ้นดังกล่าวของจิรัชยา (ทั้งหมดเป็นผลงานในปี 2556) ศิลปินปักตัวเขียนภาษาอังกฤษ เน้นย้ำถ้อยคำที่แสดงถึงความคิดถึง การเฝ้าคอย และความสิ้นหวัง เรียงต่อกันซ้ำๆ โดยผืนผ้าทั้งหมดถูกแขวนโชว์ในระยะสูงกว่าระดับสายตา ประหนึ่งอนุสรณ์แห่งความรวดร้าว มรดกจาก แผลเก่าส่วนตัวของศิลปิน

ปิดท้ายที่งานจัดวางแบบ site specific สองชุดของ อ้อมขวัญ สาณะเสน ที่พลอยมองว่าเป็นส่วนสำคัญที่เปลี่ยนพื้นที่แสดงงาน สู่เรือนหอในฝันของไอ้ขวัญและอีเรียม ณ ทุ่งบางกะปิ

1,000 hours (2565) คืองานอินสตอเลชั่นเตียงนอนไม้ไร้ฟูกกับดอกไม้แห้งปักแจกัน รายล้อมด้วยมุ้งสีขาวสูงจากเพดานจรดพื้นซ้อนกันเป็นชั้น ทำหน้าที่พรางสายตาจากภายนอก อินสตอเลชั่นที่ดูฟุ้งฝันหากก็อ้างว้างอยู่ในทีชิ้นนี้ ตั้งอยู่บริเวณโถงกลางแกลเลอรี่ นำเสนอภาพของห้องนอนที่ไร้เจ้าของ เมื่อโศกนาฏกรรมตอนจบในนิยายไม่อนุญาตให้ตัวละครตัวไหนได้ใช้มัน

“งานพี่อ้อมเป็นงาน custom สำหรับนิทรรศการนี้โดยเฉพาะ ความที่พี่อ้อมเป็นนักจัดดอกไม้ และก็ชอบสะสมของเก่าเท่าๆ กับสนใจในการจัดวางพื้นที่ พอสรุปว่าเราจะทำนิทรรศการในธีมนี้ พี่อ้อมจึงผุดไอเดียเรื่องห้องนอนขึ้นมา เพราะพี่อ้อมก็มีเตียงนอนโบราณอยู่แล้ว ซึ่งก็เหมาะเจาะกับพื้นที่ตรงกลางเลย” พลอยเล่า

ส่วน Unbreakable Love (2022) เป็นอินสตอเลชั่นอีกชิ้นของอ้อมขวัญ แยกออกมาในห้องเล็กที่ปกติแกลเลอรี่จะใช้สำหรับฉายวิดีโอ ศิลปินแปลงสภาพห้องด้วยการบุผนังด้วยฟางข้าว จัดแสงด้วยหลอดไฟแบบวอร์มไวท์ (warm white) เพียงดวงเดียว โดยแขวนอยู่เหนือกระจกเงาแบบเต็มตัว อันเป็นผลงานของ PATAPiAN ชื่อผลงาน A Woman in Curve (black) ห้องจึงดูคล้ายห้องแต่งตัวในกระท่อมปลายนา ห้องว่างเปล่าที่เชื้อเชิญให้ผู้ชมเดินเข้ามาสำรวจและอาจส่องกระจกเงาดังกล่าว เผื่อจะพบ แผลเก่า ในความทรงจำของตัวเอง

“เราว่าความรัก ความโหยหา หรือกระทั่งความผิดหวัง ล้วนเป็นประสบการณ์ร่วม ไม่ว่าใครจะมีรูปแบบความสัมพันธ์ต่างกันอย่างไร แต่เมื่อคลี่กางออกมา อาจจะพบว่ามันเชื่อมโยงกับความทรงจำของเราไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง เราตั้งใจให้นิทรรศการนี้เป็นจุดร่วมของผู้ชม คล้ายได้ฟังเพลงที่เราเคยชอบแต่ไม่ได้ฟังมานาน หรือกลับไปอ่านนิยายรักที่เราเคยอ่านเมื่อนานมาแล้ว ก็เหมือนที่ใครหลายคนจดจำนิยายแผลเก่าน่ะ มันไม่ได้มีแต่เรื่องเศร้าเสียทีเดียว” พลอยทิ้งท้าย

นิทรรศการ something old, something new, something borrowed and something blue จัดแสดงถึงวันที่ 23 ตุลาคม 2565 ทุกวันอังคาร – วันศุกร์ 10:00 – 18:00 น. และวันเสาร์ – วันอาทิตย์ เวลา 08:00 – 18:00 น. (หยุดทุกวันจันทร์) เข้าชมฟรี https://www.facebook.com/JingJaiGalleryChiangMai

Photo: Jing Jai Gallery Chiang Mai

The post เราต่างมี ‘แผลเก่า’ เป็นของตัวเอง ชวนดูงานศิลปะที่ตีความนิยายของ ไม้ เมืองเดิม ผ่านประสบการณ์ส่วนตัวที่จริงใจแกลเลอรี appeared first on a day magazine.

แม้ภาพยนตร์หลายเรื่องของ อภิชาติพงศ์ วีระเศรษฐกุล จะมีภาษาหรืออัตลักษณ์ที่เป็นสากลซึ่งสร้างชื่อให้เขาในระดับโลก หากในทางกลับกัน ภาพยนตร์เกือบทั้งหมดเหล่านั้นก็ล้วนมีลักษณะร่วมเดียวกัน คือการฉายภาพของชีวิตผู้คนในชนบท โดยเฉพาะในภูมิภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย

สุดเสน่หา (Blissfully Yours, 2545) และ สัตว์ประหลาด! (Tropical Malady, 2547) อภิชาติพงศ์เลือกโลเคชั่นถ่ายทำที่เขาใหญ่ นครราชสีมา (แม้ภาพยนตร์ทั้งสองจะไม่ได้บอกว่าสถานที่ในเรื่องคือที่ไหนก็ตาม) แสงศตวรรษ (Syndromes and a Century, 2551) และ รักที่ขอนแก่น (Cemetery of Splendour, 2558) เขาหยิบความทรงจำวัยเด็กของตัวเองในบ้านเกิดที่ขอนแก่นมาใช้เป็นองค์ประกอบหลัก ขณะที่ ลุงบุญมีระลึกชาติ (Uncle Boonmee Who Can Recall His Past Lives, 2553) ได้นำแรงบันดาลใจจากการเดินทางไปเยือนบ้านนาบัว อำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม และหนังสือว่าด้วยคนระลึกชาติที่เขียนโดยพระในวัดป่าแห่งหนึ่งในภาคอีสานมาเขียนบท หรืออย่างภาพยนตร์สั้นเรื่องล่าสุด Song of The City ในซีรีส์ Ten Years Thailand (2561) เขาก็กลับมาเลือกพูดถึงชะตาชีวิตของเซลส์แมนคนหนึ่งในจังหวัดขอนแก่น เป็นต้น

นอกเหนือจากการนำสิ่งที่พบจากการเดินทางและความทรงจำที่เขามีต่อพื้นที่มาสร้างภาพยนตร์ อภิชาติพงศ์บอกว่าทั้งภูมิภาคและความเป็นอีสานถือเป็นวัตถุดิบชั้นดีต่อคนทำงานสร้างสรรค์มากทีเดียว ค่าที่ว่ามันมีภาพอันชัดเจนของความเหลื่อมล้ำระหว่างความเป็นเมืองและชนบท การถูกกดทับทางสังคมและการเมือง รวมไปถึงมิติของความเชื่อเหนือจริงที่เป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตผู้คนมากมาย

“จริงๆ ก็ไม่ใช่แค่อีสานหรอก ประเทศเรานี่แหละที่เป็นวัตถุดิบชั้นดี แต่เราเชื่อมโยงกับที่นี่ และที่สำคัญคือเราคิดว่าคนอีสานเป็นตัวอย่างของผู้ได้รับผลกระทบจากความเหลื่อมล้ำในประเทศนี้ชัดเจนที่สุด” อภิชาติพงศ์กล่าว

2

“ผมเกิดและโตในจังหวัดขอนแก่น อันที่จริงตอนเด็กก็ไม่รู้สึกว่าการเป็นคนอีสานนี่ด้อยอะไรตรงไหน จนพบในเวลาต่อมาว่าสาธารณูปโภคและการพัฒนาต่างๆ มันกระจุกอยู่แค่ในกรุงเทพฯ ซึ่งเมื่อมองมาจากกรุงเทพฯ การเป็นคนอีสานคือคนนอก

“อันที่จริงในอีสานเองก็มีความเหลื่อมล้ำด้วยเช่นกัน ทั้งทางรูปธรรมของความเจริญและทัศนคติของผู้คน ขอนแก่นยังมีในอำเภอเมืองและนอกอำเภอเมือง หรือไปเทียบกับกาฬสินธุ์หรือหนองคาย ขอนแก่นก็ดูมีระดับชั้นที่สูงกว่า ผมเคยไปเยี่ยมญาติที่อุดรธานีแล้วพบว่าเมืองเขาโมเดิร์นมาก ถนนกว้างกว่า กลางเมืองมีห้าแยก และเริ่มมีตึกสูงแล้ว ซึ่งสมัยนั้นอุดรฯ เป็นที่ตั้งฐานทัพอเมริกา ในเชิงภูมิศาสตร์ขอนแก่นใกล้กรุงเทพฯ กว่าอุดรธานี แต่ด้วยความเจริญผู้คนในตอนนั้นจึงเหมือนมองว่าอุดรธานีใกล้กรุงเทพฯ มากกว่า กลายเป็นว่ากรุงเทพฯ ถูกใช้เป็นมาตรฐานความเจริญไป

“อีกเรื่องคือสมัยที่ผมโตมาการเหยียดชนชาติดูเป็นเรื่องธรรมดา การพูดคำอีสานในโรงเรียนของผมที่อยู่ในอีสานแท้ๆ กลับมีการแซวกันว่าเป็นลาว วัยรุ่นในกรุงเทพฯ กำลังฮิตสำนวนแบบไหนคนที่โรงเรียนผมก็จะพูดตามแบบนั้น เช่นเดียวกับรายการโทรทัศน์โดยเฉพาะกับละคร จะเห็นตัวละครชาวอีสานส่วนใหญ่รับบทเป็นคนรับใช้ เป็นคนขับรถ ไปจนถึงคนโง่ๆ ที่ไม่มีการศึกษา การเหยียดอัตลักษณ์จากส่วนกลางมันเกิดขึ้นโดยอัตโนมัติ

“พอจบ ม.6 ผมจึงตัดสินใจไม่ไปกรุงเทพฯ แล้วเรียนต่อที่ขอนแก่น (คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น) เหตุผลข้อแรกคือไม่อยากให้คนที่นั่นดูถูกเรา ส่วนข้อสองซึ่งน่าจะเป็นผลพวงจากข้อแรก คือมีความรังเกียจกรุงเทพฯ มันเป็นสเตปของการต่อต้าน”

3

“น่าจะเป็นตอนลงพื้นที่เพื่อหาข้อมูลเขียนบท ลุงบุญมีระลึกชาติ ที่ความเป็นอีสานอยู่ในภาพยนตร์ของผมจริงๆ ก่อนหน้านั้นก็มีหนังที่ถ่ายทำที่โคราชหรือขอนแก่นบ้าง แต่เนื้อเรื่องก่อนหน้ามันไม่ได้เชื่อมโยงกับความเป็นท้องถิ่น เป็นฉากที่ไหนก็ได้ในประเทศไทยมากกว่า หนังเรื่อง ลุงบุญมีฯ เกิดขึ้นมาระหว่างลงพื้นที่บ้านนาบัว อำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม และผมพบว่าความเป็นอีสานมันพิเศษ ทั้งในบทบาทของการเป็นผู้ถูกกระทำและการหาทางออกจากการถูกกระทำด้วยตัวเอง ซึ่งมันพ่วงกันไปหมด

“เพราะอย่างที่บอกไป ลำพังแค่อัตลักษณ์ของความเป็นอีสานก็ถูกสื่อจากส่วนกลางล้อเลียน รวมไปถึงบทบาทของพวกเขาที่ถูกโลกทัศน์ของคนกรุงเทพฯ กดไว้ ขณะเดียวกันในเชิงพื้นที่ก็ไม่ได้มีความอุดมสมบูรณ์ พวกเขาไม่มีนวัตกรรมที่จะหารายได้ในผืนดินของตัวเอง ส่วนรัฐก็ไม่กระจายความเจริญ ผู้คนก็เลยต้องพากันเข้ากรุงเทพฯ หรือเมืองใหญ่เพื่อหางานทำ ส่วนคนที่ยังอยู่ก็จำเป็นต้องหาที่พึ่งทางโชคชะตา จึงสังเกตได้ว่าเรื่องเกจิอาจารย์หรือไสยศาสตร์ในภูมิภาคอีสานนี่คับคั่งมาก เพราะชาวบ้านไม่รู้จะพึ่งพาใคร แล้วในยุคก่อนมันก็เชื่อมกับลัทธิคอมมิวนิสต์ด้วย ไม่ใช่แค่เพราะว่าอีสานใกล้กับลาวหรือเวียดนามเท่านั้น แต่ความที่ชาวบ้านพึ่งพารัฐของตัวเองไม่ได้ คอมมิวนิสต์ที่นำเสนอแนวคิดเรื่องความเท่าเทียมในตอนนั้นจึงแบ่งบานพอสมควร

“อีสานในมุมมองของผมจึงไม่สามารถแยกขาดจากการเมืองได้เลย อีกทั้งช่วงที่ผมลงพื้นที่ไปเก็บข้อมูลเป็นช่วงที่คนอีสานกำลังกลายเป็นเหยื่อทางการเมืองอย่างน่าเห็นใจ อันเป็นผลพวงต่อเนื่องมาจากรัฐประหาร เกิดขบวนการคนเสื้อแดง พวกเขาลุกฮือเพราะเห็นว่าถูกเอาเปรียบ ไม่ได้รับการดูแลจากส่วนกลาง และต้องการให้เกิดการกระจายอำนาจตามหลักประชาธิปไตย แต่สุดท้ายก็ถูกชนชั้นปกครองกดไว้อีก และการเคลื่อนไหวของคนอีสานตรงนี้ยังเป็นเครื่องบ่งชี้ให้คนทั่วไปรวมทั้งผมเองได้เห็นถึงความชั่วร้ายของชนชั้นปกครองไทยมากขึ้น นั่นเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้ผมย้อนรอยกลับมาทำโปรเจกต์ปลุกผี (Primitive) ที่เป็นนิทรรศการศิลปะจัดวางที่ใคร่ครวญถึงความเป็นคนชายขอบ รวมถึงคนอีสานในสังคมไทย”

4

“ไม่เคยคิดว่างานเราเป็นภาพยนตร์ที่สะท้อนอัตลักษณ์ความเป็นอีสานอะไร แม้กระทั่ง ลุงบุญมีฯ ที่ถ่ายทำที่นั่นเป็นหลักเรายังกลับคิดถึงแค่พื้นที่ที่เราเติบโตมา คิดถึงการ์ตูนผีเล่มละบาทและโทรทัศน์ขาว-ดำมากกว่า ในขณะเดียวกันผมก็ไม่รู้ด้วยซ้ำว่าหนังอีสานคืออะไร ต้องมีตัวละครที่พูดภาษาอีสาน แต่งชุดพื้นถิ่น หรืออ้างอิงกับประเพณีหรือความเชื่ออย่างนั้นใช่ไหม แต่ถึงอย่างนั้นผมก็ไม่ได้มีปัญหาอะไรหากจะมีคนแปะป้ายว่าหนังของผมคือหนังอีสาน ซึ่งก็ขึ้นอยู่กับมุมมองของแต่ละคน

“อย่างไรก็ดีผมชอบอีสานในฐานะที่มันเป็นดินแดนที่มีขั้วตรงข้ามที่ชัดเจนมากๆ เรื่องเทศกาลหรืองานประเพณี ผู้คนที่นี่จะสนุกและเมามันอย่างเต็มที่ แต่ในทางกลับกันอีสานก็มีความสงบ ทั้งสงบสุขและสงบปากสงบคำ ซึ่งก็สืบเนื่องมาจากการที่ถูกส่วนกลางกดไว้ พอพวกเขาไม่สามารถเข้าถึงโอกาสในการพัฒนา ผู้คนก็ปลีกวิเวก และอย่างที่บอก หลายคนก็เลือกพึ่งพาเกจิอาจารย์ต่างๆ จนเรื่องเหล่านี้เฟื่องฟู

“กับคำถามที่ว่าอีสานคือขุมทรัพย์หรือวัตถุดิบสำคัญของคนทำหนังยังไง คำตอบก็น่าจะเป็นขั้วตรงข้ามที่ชัดเจนนี้ รวมทั้งความเชื่อเหนือจริงหรือเหนือธรรมชาติทั้งหลายของผู้คน ที่ปัจจุบันก็ได้กลมกลืนเข้าไปกับสถานการณ์ทางการเมืองประจำวันในประเทศเราไปแล้ว”

บทสัมภาษณ์นี้เป็นส่วนหนึ่งในนิตยสาร a day ฉบับ 236 อีสาน ว่าด้วยพลังความคิดสร้างสรรค์และการต่อสู้ของคนอีสาน สามารถสั่งซื้อได้ที่นี่

The post ความเป็นอีสานที่ อภิชาติพงศ์ วีระเศรษฐกุล บอกว่าเป็นวัตถุดิบชั้นดีต่อคนทำงานสร้างสรรค์ appeared first on a day magazine.

แม้จะเป็นที่คุ้นเคยในฐานะผู้บุกเบิกคราฟต์เบียร์ในเชียงใหม่ผ่านแบรนด์ My BEER Friend แต่ถ้าคุณยังไม่รู้จักเขาและลองไปเสิร์ชชื่อของ ธีรวุฒิ แก้วฟอง คุณจะพบว่าชายผู้นี้ยังเป็นข้าราชการสังกัดกระทรวงมหาดไทย ทำงานอยู่ศาลากลางเชียงใหม่ และเป็นผู้รอดชีวิตจากอุบัติเหตุเฮลิคอปเตอร์ของรองผู้ว่าฯ ตกเมื่อปลายปีที่แล้ว

แน่นอน การรอดชีวิตจากเฮลิคอปเตอร์ตกไม่ใช่ประเด็นสำคัญอะไร กระนั้นเมื่อพูดถึงคนรุ่นใหม่ที่น่าสนใจซึ่งกำลังขับเคลื่อนเมืองเชียงใหม่ จากแง่มุมของตัวเองในปัจจุบัน ชื่อแรกที่ผมนึกถึงคือ ‘พี่เหมา’ ชายวัย 44 ที่ทุกคนจดจำจากบุคลิกความเป็นผู้นำ มีความคิดริเริ่ม เป็นมิตร เปิดกว้าง ตรงไปตรงมา และมีอารมณ์ขัน

เหมาเกิดที่อำเภอสันกำแพง จบปริญญาตรีและโทจากคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เริ่มรับราชการอยู่ที่ศาลากลางจังหวัดเชียงใหม่ต่อเนื่องมา 20 ปี ทั้งนี้เมื่อราว 8 ปีที่แล้วเขาเริ่มทำธุรกิจต้มเหล้าในรูปแบบวิสาหกิจชุมชนที่บ้านเกิด ก่อนจะขยับขยายไปทำคราฟต์เบียร์เป็นเจ้าแรกของเมือง ต่อยอดสู่แบรนด์อันเข้มแข็ง และสร้างแฟรนไชส์ที่มีเฉพาะแค่ในเชียงใหม่จนเป็นเอกลักษณ์  

ยังไงก็ดี บทสัมภาษณ์ต่อไปนี้เราไม่ได้คุยกันเรื่องของมึนเมา เช่นเดียวกับเรื่องสถานะข้าราชการระดับซีเนียร์ของเขา เพราะล่าสุดหลังจากที่เหมากับเพื่อนก่อตั้งกลุ่มที่ชื่อ ‘เชียงใหม่กว่า’ เขากำลังจะโบกมือลางานการอันมั่นคงที่เลี้ยงชีวิตมาตั้งแต่เรียนจบ เพื่อลงสมัครนายกเทศมนตรีนครเชียงใหม่ในนามกลุ่มที่ว่านี้

นอกจากเคยได้รับการเลือกตั้งเป็นประธานเชียร์สมัยเรียนมัธยม เหมาก็ไม่เคยมีประสบการณ์ทางการเมืองในความหมายของการลงสมัครรับเลือกตั้งอย่างเป็นทางการมาก่อน–เขาไม่ใช่ทายาทของตระกูลที่ทรงอิทธิพลในท้องถิ่น และแน่นอน ไม่ได้สังกัดพรรคการเมืองใหญ่ที่มีฐานเสียงอย่างเฟื่องฟูในเมืองเชียงใหม่ ใครได้ยินก็อาจสงสัยว่าเขาเอาความมั่นใจมาจากไหน

ท่ามกลางกระแสการตื่นตัวทางประชาธิปไตยของคนรุ่นใหม่อย่างไม่เคยเป็นมาก่อน รวมถึงการที่คนเชียงใหม่อยู่กับนายกเทศมนตรีคนเดิมมาถึง 12 ปีแล้ว ก็ปฏิเสธไม่ได้ว่าการเลือกตั้งท้องถิ่นที่จะมีขึ้นปลายเดือนมีนาคมนี้ช่างน่าสนใจ

ทั้งๆ ที่งานราชการและธุรกิจคุณก็ไปได้ดีอยู่แล้ว อะไรทำให้คุณตัดสินใจทิ้งทั้งสองอย่างมาเล่นการเมือง

เราสนใจการเมืองในแง่ของเครื่องมือพัฒนาท้องถิ่นอยู่แล้ว ที่เลือกทำงานราชการก็เพราะเชื่อว่าบทบาทของเรามีส่วนในการยกระดับเมืองและประเทศได้ พอทำงานไปได้สักพักก็พบว่าอาชีพข้าราชการคือการทำงานตามนโยบายและระบบที่มีอยู่ ซึ่งกับสิ่งที่เราคิดไว้มันอาจทำได้จริงก็ต่อเมื่อเราเติบโตจนเป็นข้าราชการระดับสูงแล้ว แต่เราก็ไม่แน่ใจว่าถ้าเราอยู่ตรงจุดนั้นตอนอายุห้าสิบกว่าๆ เราจะยังมีความคิดเหมือนเดิมหรือจะยังมีไฟอยู่ไหม ก็พอดีว่าได้ไปรู้จักกับเพื่อนๆ และเครือข่ายที่สนใจในประเด็นการพัฒนาเมือง นั่นเป็นช่วงก่อนหน้าที่จะมีการประกาศรับสมัครนายกเทศมนตรีไม่นาน เราก็เลยคุยว่าถ้าอย่างนั้นลองกันไหม

กลุ่ม ‘เชียงใหม่กว่า’ เกิดขึ้นได้ยังไง

เกิดจากการคุยกันในร้านเบียร์ของเรานี่แหละ เริ่มจากเรารู้จักน้ำตาล (ภัทรานิษฐ์ ศรีจันทร์ดร) จากการเป็นเพื่อนร่วมชั้นเรียนปริญญาโทด้วยกัน น้ำตาลเป็นแอ็กทิวิสต์ที่ทำงานกับโครงการและกลุ่มต่างๆ ของเชียงใหม่อยู่เดิม ด้วยความที่เราเป็นคนสนใจสังคมการเมืองอยู่แล้ว น้ำตาลจึงมักเอาประเด็นเกี่ยวกับเมืองมาแลกเปลี่ยนที่ร้านบ่อยๆ จากที่คุยกันสนุกๆ ก็เริ่มชวนคนที่ทำงานในแวดวงต่างๆ มาร่วมถกเถียงกันด้วย เพื่อนคนนั้นชวนเพื่อนคนนี้มา ไปๆ มาๆ ก็ได้กลุ่มที่คุยกันเป็นประจำคือเรา น้ำตาล บอย (กิตติคุณ พูลสวัสดิ์) ฟ้า (ณัฐวดี ยืนธรรม) และแป้ง (อาคิรา ศิริวัฒนานุกุล)  

พวกเราต่างเห็นตรงกันว่าเชียงใหม่มีภาคประชาสังคมที่เข้มแข็ง มีบุคลากรในด้านต่างๆ พร้อมหมดแล้ว ครอบคลุมตั้งแต่การอนุรักษ์พัฒนา ไปจนถึงในด้านการสร้างสรรค์นวัตกรรม แต่ในภาพรวมของเมืองกลับไม่ได้มีพัฒนาการอย่างเป็นรูปธรรม เหมือนกับถูกแช่แข็งมาหลายปี เลยคิดว่าถ้าเรามีกลุ่มที่ประสานการทำงานของภาคประชาสังคมเหล่านี้เข้าด้วยกัน เพื่อทำให้ผลประโยชน์ทั้งหมดไปตกอยู่ที่เมืองอย่างทั่วถึงน่าจะเป็นการดี เพียงแต่สิ่งนี้มันจะเกิดขึ้นไม่ได้เลยหากขาดซึ่งกระบวนการทางการเมือง เราเลยตั้งกลุ่ม ‘เชียงใหม่กว่า’ ขึ้นมาในฐานะกลุ่มการเมืองโดยตรง มี agenda ในการแสวงหานโยบายที่เกิดจากการแลกเปลี่ยนของภาคเอกชน ภาคประชาสังคม NGO และเครือข่ายต่างๆ เพื่อขับเคลื่อนเมืองร่วมกัน 

หัวใจสำคัญคือเรามองตรงกันว่าทุกวันนี้เชียงใหม่เป็นเมืองที่ดีอยู่แล้ว มันน่าอยู่จะตาย ไม่งั้นเราคงไม่ใช้ชีวิตและทำงานอยู่ที่นี่กันหรอก เราตั้งชื่อกลุ่มว่า ‘เชียงใหม่กว่า’ ด้วยแนวคิดพื้นฐานเลยคือ เราสามารถทำให้เมืองมันดีกว่าที่คิดได้

คุณมองเห็นปัญหาอะไรในเมืองเชียงใหม่บ้าง 

เราทำทีมสำรวจความเห็นของชาวบ้านในเขตเทศบาลไว้แล้ว ซึ่งพบว่าทีมของเราต่างเห็นปัญหาไม่ต่างจากที่คนในชุมชนเห็นเลย เรามองว่าการพัฒนาเมืองในช่วงเวลาที่ผ่านมาให้มูลค่ากับคุณค่าที่ไม่สมดุลกัน โดยเฉพาะกับการประเมินผ่านเม็ดเงินที่มาจากรายได้ของการท่องเที่ยว นั่นทำให้ทุกภาคส่วนทุ่มสรรพกำลังทุกอย่างเพื่อหาวิธีเพิ่มจำนวนนักท่องเที่ยว ซึ่งไม่ใช่ไม่ดีนะ แต่ก็อย่างที่เห็นกันว่าพอโควิด-19 มาแล้วการท่องเที่ยวพัง เศรษฐกิจของเมืองมันไปต่อไม่ได้

เรามองเรื่องการสร้างสมดุลตรงนี้คือธุรกิจการท่องเที่ยวก็สำคัญ แต่คุณภาพชีวิตและเศรษฐกิจของคนในชุมชนก็สำคัญไม่แพ้กัน ที่ผ่านมาเราให้ความสำคัญกับการท่องเที่ยวมากกว่าการคำนึงถึงวิถีของผู้คนในเมืองว่าเขาจะอยู่กันยังไง เรายอมที่จะให้รถทัวร์ขนส่งนักท่องเที่ยวมาจอดขวางหนึ่งช่องทางจราจรในเขตเมืองเก่า เรายอมให้มีตึกหน้าตาประหลาดๆ ขึ้นมาในเมืองเต็มไปหมด เรายอมให้ร้านเหล้าเปิดดึกๆ ดื่นๆ โดยไม่สนใจว่าชาวบ้านที่อาศัยอยู่เขาจะหลับจะนอนได้ไหม ทุกอย่างในเมืองมันเชื่อมโยงกันหมด การจราจร มลภาวะ ทัศนวิสัย และอื่นๆ นักท่องเที่ยวน่ะเขามาแล้วก็ไป แต่กับคนที่อยู่จริงๆ ล่ะ เขามีความสุขหรือเปล่า แล้วเราจะสามารถสร้างเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นในชุมชนเองได้อย่างยั่งยืนหรือไม่ ซึ่งด้วยงบประมาณหรือทรัพยากรที่เรามีอยู่มันทำได้ มันอยู่ที่การวางนโยบายและการบริหารจัดการเลย 

คนส่วนใหญ่มักคิดว่านายกเทศมนตรีก็ไม่ต่างจากพนักงานราชการตำแหน่งอื่นๆ คือไม่ว่าจะเป็นใคร สุดท้ายก็มาทำหน้าที่ที่ถูกวางไว้แล้วเหมือนๆ กัน คุณมองเรื่องนี้ยังไง 

งานเทศบาลคือการทำให้เมืองมันขับเคลื่อนไปข้างหน้า ไม่ว่าจะเป็นการดูแลภูมิทัศน์ ทางเท้า หรือเก็บขยะ รวมไปถึงงานด้านส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม เป็นเรื่องจริงว่าใครทำก็ได้ เพราะใครได้เป็นนายกเทศมนตรีก็ต้องทำตามข้อกำหนดที่มี ไม่งั้นเมืองมันก็คงไม่รอดมาถึงทุกวันนี้หรอก แต่อย่างที่บอก สิ่งสำคัญคือเราจะมีวิธีจัดสรรยังไงให้มีประสิทธิภาพหรือตอบโจทย์กับผู้คนในเมืองมากที่สุด  

ยกตัวอย่างเรื่องการจัดการขยะ ทุกวันนี้ขยะในเมืองเราไม่ล้น แต่ลองมาดูงบประมาณที่เทศบาลต้องใช้กับกระบวนการนี้ ซึ่งมันเกือบ 20 เปอร์เซ็นต์ของงบประมาณทั้งหมดต่อปี ปีหนึ่งเทศบาลมีงบ 1,600 ล้านบาท ใช้ไป 270 ล้านในการจัดเก็บและนำขยะไปกำจัด ทีนี้เรามาลองดูกันว่าถ้าเราหาวิธีลดงบให้มากกว่านี้ได้ไหม อาจจะลดจากงบเดิมลงมาสัก 10 เปอร์เซ็นต์ เราก็จะมีเงินเหลืออยู่ที่ 27 ล้านบาท ซึ่งมันเอาไปใช้อะไรได้อีกตั้งเยอะ แต่ถ้าทำแบบนั้นแล้วเราก็ต้องมาดูกันว่าจะหาวิธีลดปริมาณขยะได้ไหม เราแยกขยะหรือรีไซเคิลให้มีประสิทธิภาพกว่าเดิมได้หรือเปล่า 

อย่างที่บอก หลักการของเราคือต่อยอดจากทุนที่มี จัดสรรให้มีประสิทธิภาพ พิจารณากันว่าโครงการใดบ้างที่เราลงทุนกับมันมากไป ลดเพื่อเอามาเพิ่มกับโครงการอื่นได้ไหม นอกจากการท่องเที่ยวแล้วเราเคยคำนึงไหมว่าอุปกรณ์ทางการแพทย์ในโรงพยาบาลมันเพียงพอหรือยัง แล้วคุณภาพทางการศึกษาของโรงเรียนในเขตเทศบาลมันได้มาตรฐานหรือไม่ เราจะรับมือกับปัญหาฝุ่นควันเรื้อรังยังไงที่ไม่ใช่แค่การฉีดน้ำ หรือเราดูแลสวัสดิภาพของคนในบ้านเราดีและครอบคลุมหรือยัง

ถ้าเกิดคุณได้รับเลือกจริงๆ มองว่าในระยะยาว แผนการของคุณจะขัดแย้งกับกลุ่มธุรกิจท่องเที่ยวไหม

เราว่าไม่นะ ที่ผ่านมานี้เชียงใหม่พัฒนาโดยภาคเอกชนซึ่งรวมถึงธุรกิจท่องเที่ยวอยู่แล้ว ฝ่ายราชการชอบคิดว่าตัวเองเป็นผู้นำ แต่ไม่ใช่เลย สิ่งที่ราชการทำได้ดีคือการเป็นแบ็กให้ภาคเอกชน เราช่วยเขาได้ด้วยการอำนวยความสะดวก ลดขั้นตอนหรือเงื่อนไขที่ยุ่งยาก เราสามารถสร้างระบบนิเวศ สร้างสิ่งแวดล้อมที่ดีให้กับเมืองเพื่อเอื้อต่อการท่องเที่ยวได้ ซึ่งสภาวะที่ว่ามันอาจไม่ใช่การจัดมหกรรมใหญ่โตเอิกเกริกก็เป็นได้ แค่ทำให้เมืองมันพร้อม การสัญจรคล่องตัว การค้าขายดี สะอาดและสวยงาม เราอย่าไปคิดว่าการท่องเที่ยวมันต้องมีมิติเดียว การทำให้เมืองน่าอยู่ก็ดึงดูดนักท่องเที่ยวไปพร้อมกับยกระดับคุณภาพชีวิตคนในเมืองได้เช่นกัน

สองสามวันก่อนหลังจากที่เทศบาลนครเชียงใหม่ชุดปัจจุบันปิดป้ายประกาศห้ามให้คนเล่นสเก็ตบอร์ดบริเวณลานอนุสาวรีย์สามกษัตริย์ ด้วยเหตุผลเรื่องความเสียหายของพื้นที่จนเกิดเป็นดราม่าเล็กๆ ขึ้น และวันต่อมาคุณก็ถ่ายรูปเล่นสเก็ตในเมือง พร้อมตั้งคำถามถึงประเด็นพื้นที่สาธารณะลงในเพจของกลุ่ม อยากรู้ว่าถ้าลองสลับมุมให้คุณเป็นฝ่ายเทศบาลในเหตุการณ์นี้ คุณจะรับมือกับเรื่องนี้ยังไง 

เราเป็นข้าราชการอยู่แล้ว และก็รู้ระเบียบดี เข้าใจเลยว่าถ้าข้างบนสั่งมา ถ้าเจ้าหน้าที่ไม่ปฏิบัติตามก็จะมีความผิด ยังไงก็ตามเราหา solution ให้เรื่องนี้ได้ คือไม่ใช่แค่การติดป้ายห้ามเล่น แต่เราอาจบอกเขาได้ว่ามีที่ตรงไหนในเมืองที่เหมาะสมให้เล่นบ้าง จากนั้นก็มาดูกันที่ลานสาธารณะที่อื่นๆ ว่าปัจจุบันเรามีเพียงพอหรือยัง

เราคิดว่าการสร้างลานสเก็ตบอร์ดอาจยังไม่พอ เพราะถ้าสร้างลานสเก็ตบอร์ดก็จะถูกใช้แค่เล่นสเก็ตบอร์ด เช่นเดียวกับถ้าสร้างสนามตะกร้อ พื้นที่มันก็ถูกใช้แค่ฟังก์ชั่นเดียว เรามองไปถึงการสร้างพื้นที่อเนกประสงค์ให้คนในเมืองได้ครีเอตกิจกรรม แล้วทุกคนแชร์ร่วมกันได้ บางช่วงอาจเป็นที่ใช้ซ้อมเต้นคัฟเวอร์ ฟ้อนเล็บ เล่นสเก็ตบอร์ด หรือกิจกรรมสร้างสรรค์อื่นๆ ที่สำคัญคือพื้นที่สาธารณะดีๆ และใช้งานได้จริงยังต้องมีมากกว่านี้ และไม่ควรจำกัดการใช้งานแค่ด้านใดด้านหนึ่ง

คิดว่าคงมีคนได้ถามคุณไปบ้างแล้ว แต่ความที่คุณไม่ใช่คนรวย ไม่ใช่ทายาทผู้มีอิทธิพล และก็ไม่ได้สังกัดพรรคการเมืองใหญ่ที่มีฐานเสียงในเมืองนี้มากมาย คุณเอาความมั่นใจมาจากไหนในการลงสมัคร

เราไม่ได้มองการเมืองเป็นการลงทุน พอมีคนรู้จักรู้ว่าเราจะสมัครเลือกตั้งก็มักถามว่ามีเงินเท่าไหร่ เราก็ตอบว่ามีเงินน้อยมาก เราคิดว่าการทำงานด้านการเมืองเดี๋ยวนี้มันอาจไม่ต้องใช้เงินมหาศาลแล้ว เรามีเทคโนโลยีและคนส่วนใหญ่ก็เข้าถึงโซเชียลมีเดียแล้วด้วย อยู่ที่ว่าเราจะสร้างสรรค์วิธีการสื่อสารกับคนในเมืองยังไง รวมถึงเรายังมีเครื่องมือและเครือข่ายอันหลากหลายที่ช่วยขับเคลื่อนการสื่อสารของเราได้

จริงๆ เราเองก็อาจโลกสวยด้วยมั้ง เพราะเราไม่ได้คิดถึงฐานคะแนนหรือการดึงคนที่มีฐานคะแนนอยู่แล้วมาแลกเปลี่ยนกับตำแหน่งเลย แต่เรามองซื่อๆ แบบคนรุ่นใหม่มอง เราอยากเห็นเมืองมีการเปลี่ยนแปลงที่ดีขึ้นหรือมีความน่าอยู่มากขึ้น และกระบวนการการเมืองคือกลไกสำคัญ จริงอยู่ที่การเมืองคือเรื่องของผลประโยชน์ แต่มันก็ไม่จำเป็นต้องสกปรกหรือน่ากลัว เรามองว่าการเมืองคือวิถีชีวิต มันเชื่อมโยงกับทุกคนจริงๆ ไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง และทุกคนมีส่วนร่วมเปลี่ยนแปลงได้  

ติดตามความเคลื่อนไหวของกลุ่มเชียงใหม่กว่า ได้ที่ facebook.com/ChiangmaiMore  

The post ‘เชียงใหม่กว่า’ คุยกับ เหมา–ธีรวุฒิ แก้วฟอง ผู้เชื่อว่าเชียงใหม่ยังน่าอยู่กว่านี้อีก appeared first on a day magazine.

การนั่งเรือทำให้เราคิดว่าจุดหมายที่จะไปคือเกาะ แต่เปล่า ไร่เลย์คือชื่อของอ่าวทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ของตัวเมือง ด้านใต้สุดเป็นแหลม ขณะที่แนวภูเขาหินปูนที่เราพบเห็นได้ทั่วจังหวัดกระบี่เป็นปราการปิดกั้นถนนทางทิศเหนือไว้ การเข้า-ออกจึงทำได้วิธีเดียวคือนั่งเรือเลียบชายฝั่ง เพื่อวนอ้อมเข้ามา

แต่ก่อนชาวประมงในจังหวัดกระบี่ใช้ที่ดินหลังอ่าวแห่งนี้เป็นเรือกสวนนาไร่ ‘ไร่เลย์’ ในที่นี่จึงหมายถึงไร่ที่อยู่กลางทะเล (หาใช่ไร่มันฝรั่งที่เป็นชื่อของขนมอบกรอบแบรนด์ดังแต่อย่างใด) ยังไงก็ตาม ย ยักษ์และการันต์ที่อยู่ข้างหลังมาได้ยังไง ลูกเรือที่มารับก็ไม่ทราบแน่ชัด อาจคล้ายชื่อที่ถูกเรียกต่อๆ กันมา ซึ่งผมก็คิดว่าคงดู ‘เท่’ ดี (แบบไม่มี ‘ห์’ ตามท้าย) แต่นั่นล่ะ ไม่ว่ายังไงก็ตาม ไร่เลย์ก็ขึ้นชื่อในฐานะแลนด์มาร์กทางการท่องเที่ยวอันดับต้นๆ ของฝั่งอันดามัน ขณะที่นักปีนเขาทั่วโลก ต่างลงความเห็นว่าปราการหินปูนอันแสนตระการตารอบพื้นที่ คือสนามปีนเขาที่ดีติดอันดับโลก

Rayavadee อยู่ที่นั่น รีสอร์ตอันเป็นที่หมายของเรือและเราในเวิ้งอ่าวไร่เลย์, รายาวดี–‘ดี’ แบบไม่มี ‘ย์’ ปิด

เปิดกูเกิลแมปส์ไปที่อ่าวไร่เลย์ ตั้งโหมดให้เป็นดาวเทียม ในอ้อมกอดของภูเขาหินปูน จะพบแนวของหลังคาสิ่งปลูกสร้างของโรงแรมและรีสอร์ตแห่งอื่นๆ ต่อเนื่องกันเป็นแถวยาวบริเวณกลางแผนที่ เลื่อนสายตาลงมาทิศใต้–‘รายาวดี’ ซ่อนอยู่ใต้พื้นที่สีเขียวขนาดใหญ่ ในแบบที่ถ้าไม่ซูมดูดีๆ หรือถ้าแผนที่ไม่มีแท็กชื่อกำกับไว้ ก็คงไม่มีใครคิดว่าในป่านั้นมีที่พักตั้งอยู่ ป่าที่กางแผ่ครอบคลุมพื้นที่สามชายหาด–หาดไร่เลย์, หาดพระนาง และอ่าวน้ำเมาที่ซึ่งเรือมาส่งเราไว้

ใช่ครับ, นอกจากจะตั้งอยู่ในป่า รีสอร์ตยังตั้งอยู่ในแหลมอันเป็นพื้นที่ปิด ประชิดด้วยชายหาดถึงสามแห่ง… ในที่นี้ 3 in 1 จึงไม่ใช่แค่ชื่อชนิดของกาแฟสำเร็จรูปอย่างเดียว

และก็เพราะความเอกซ์คลูซีฟเช่นนั้น หลังจากเรือเทียบท่าที่อ่าวน้ำเมา การเช็กอินที่นี่จึงไม่ใช่แค่การจิบ welcome drink และฟังคำแนะนำห้องพักจากแผนกต้อนรับ แต่ยังรวมถึงการแนะนำเส้นทางไปยัง facility ต่างๆ (ห้องสมุด สปา ฟิตเนส สนามเทนนิส สระว่ายน้ำ และห้องอาหารที่มีด้วยกัน 4 แห่ง) การอธิบายว่าชายหาดไหนเหมาะกับกิจกรรมอะไร ซึ่งยังเลยไปถึงการพาเราเดินชมสวน ซึ่งแม้จะเอามาเทียบกันไม่ได้ แต่ก็พอจะอวดได้ว่าสวนที่นี่สวยไม่น้อยไปกว่าทิวทัศน์ของชายหาดเลยล่ะ

รายาวดีมีต้นมะพร้าวเกือบ 800 ต้น พรรณไม้กว่า 120 สายพันธุ์ เฟิร์นกับพืชสมุนไพรอีกกว่า 250 ชนิด ไม่นับรวมที่มันเป็นบ้านของนกหลากชนิด ค่างแว่น กระรอกปลายหางดำ ลิงแสมที่ซนชะมัด ไปจนถึงตัวเงินตัวทองที่คุณเดินๆ อยู่ก็อาจพบมันคลานผ่านตัดหน้าเราไปอย่างไม่แยแส… (ก็เจ้าถิ่นน่ะครับ) 

และเพราะความอุดมสมบูรณ์ดังกล่าว ทำให้รีสอร์ตออกแบบเส้นทางเดินชมสวน (garden walk) ไว้ถึง 3 เส้นทาง พร้อมแผนที่บอกพิกัดและข้อมูลของพันธุ์ไม้ ซึ่งทำได้อย่างพิถีพิถันและเพลิดเพลินยิ่ง เอาเป็นว่าหากคุณเป็นภูมิสถาปนิก หรือมีลูกหลานที่เรียนสาขาวิชาดังกล่าว หรือเป็นใครก็ตามที่มีแพสชั่นในด้านการจัดสวน แนะนำว่าควรต้องมาดูงานที่นี่ด้วยตัวเองสักครั้ง

อย่างไรก็ดี ความเจ๋งของที่นี่หาได้หมดเพียงที่ตาเห็น แต่ยังรวมถึงกระบวนการจัดการระบบนิเวศที่ซ่อนอยู่เบื้องหลัง ที่ซึ่งผมทราบเรื่องนี้หลังจากมีโอกาสเดินชมพื้นที่ไปพร้อมกับ คุณอภิชาติ ด่านรุ่งดำรงค์กุล Director of Engineering ของรีสอร์ต

คุณอภิชาติแนะนำตัวว่าเขาเป็นหัวหน้าทีมซ่อมบำรุงทุกสิ่งทุกอย่างที่นี่ ตั้งแต่อาคารห้องพัก สิ่งอำนวยความสะดวก น้ำ ไฟ การจัดการขยะ ไปจนถึงระบบต่างๆ และนั่นทำให้ผมทราบว่าแม้พื้นที่จะประชิดน้ำทะเล หากรีสอร์ตที่ประกอบด้วยวิลล่าทั้งหมด 101 หลังแห่งนี้ กลับมีระบบการจัดการน้ำที่ไม่ปล่อยน้ำเสียไหลลงทะเลแม้สักหยด ในทางกลับกันรีสอร์ตมีระบบถ่ายเทน้ำเสียจากทุกห้องพักส่งตรงเข้าโรงบำบัด ก่อนจะส่งต่อไปยังบ่อน้ำน้อยใหญ่กว่า 40 บ่อทั่วพื้นที่ บ่อที่ใช้เลี้ยงปลา, เป็นบ้านของพืชน้ำ และแหล่งน้ำสำหรับรดผักสวนครัวและต้นไม้ทุกต้นทั่วบริเวณ

“จริงๆ ก็ไม่ร้อยเปอร์เซ็นต์หรอกครับ เพราะถ้าช่วงไหนฝนตกหนักมากๆ น้ำในบ่อของรีสอร์ตที่อยู่ใกล้ทะเลก็อาจมีล้นและไหลลงไปบ้าง แต่ก็เป็นส่วนน้อย ทุกวันนี้ลำพังแค่น้ำที่เราบำบัดและหมุนเวียนใช้ยังไม่พอจะรดน้ำต้นไม้ได้ทั้งหมดเลยครับ” คุณอภิชาติเล่า ก่อนจะขยายต่อว่าระบบการจัดการน้ำนี้ถูกคิดมาตั้งแต่รีสอร์ตเริ่มสร้างเมื่อกว่า 28 ปีที่แล้ว เมื่อระบบถูกวางราก สิ่งปลูกสร้างจึงตามมา

“โรงแรมของเราใส่ใจกับผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมมาก สังเกตไหมครับว่าทำไมวิลล่าทุกหลังจึงถูกออกแบบให้เป็นทรงกลม ความสวยงามก็ใช่ แต่ใจความสำคัญอีกอย่างก็คือทรงกลมมันถูกวางเข้าไปในสวนได้เลยโดยไม่ต้องตัดต้นไม้ใหญ่ที่มีอยู่เดิม” คุณอภิชาติกล่าวก่อนจะเปรียบเทียบว่านี่เป็นคอนเซปต์คล้ายๆ การทำบ่อน้ำเล็กๆ รอบพื้นที่ ความงามเชิงภูมิทัศน์ก็เรื่องหนึ่ง แต่สำคัญกว่าคือผลประโยชน์ด้านความยั่งยืน

ผมมองไปตามอาคารห้องพักที่คุณอภิชาติกล่าว อาคารสูงสองที่มีหลังคารูปทรงคล้ายหมวกโบราณ กระจัดกระจายปะปนไปกับสุมทุมพุ่มไม้และร่มเงาของไม้ใหญ่ เพิ่งทราบเมื่อครู่ว่าอาคารเหล่านี้อายุใกล้จะครบสามทศวรรษตามอายุของรีสอร์ต แต่นั่นล่ะ สิ่งที่เห็นก็ช่วยตอกย้ำความคิดที่ว่าสถาปัตยกรรมที่ถูกออกแบบให้กลมกลืนกับธรรมชาติ คืองานสร้างสรรค์ที่ไร้กาลเวลา ไม่มีวันตกเทรนด์ และดูยังไงก็ไม่เก่า

คุณอภิชาติยังเล่าต่อว่าด้วยระบบการจัดการที่ถูกวางไว้แต่ต้น รายาวดีจึงกลายมาเป็นต้นแบบของรีสอร์ตยั่งยืนที่หน่วยงานราชการและเครือข่ายผู้ประกอบการเข้ามาศึกษาและนำไปเป็นแนวทางพัฒนาอย่างต่อเนื่อง ขณะเดียวกันในปัจจุบันรีสอร์ตก็ยังคงไม่หยุดสร้างความร่วมมือกับผู้ประกอบการรายอื่นๆ โดยเฉพาะกับชมรมธุรกิจท่องเที่ยวอ่าวไร่เลย์ เพื่อหาแนวทางอนุรักษ์และพัฒนาพื้นที่อ่าวให้วิน-วินต่อทั้งผู้ประกอบการนักท่องเที่ยวและทรัพยากรธรรมชาติให้ได้มากที่สุด

‘ไร่เลย์โมเดล’ คือหนึ่งในพันธกิจหวงแหนกระบี่ แนวทางที่ว่านี้คือการสร้างข้อกำหนดการจัดการทางเข้า–ออกของเรือโดยสารผ่านมาตรการใหม่ให้เรือรับนักท่องเที่ยวทุกลำที่จะเข้ามาในไร่เลย์ ให้เข้ามาจอดได้เฉพาะบริเวณอ่าวน้ำเมาแห่งเดียว อันเป็นหนทางแก้ปัญหาความไร้ระเบียบของเรือในพื้นที่ รวมถึงมลภาวะจากเครื่องยนต์เรือ และสร้างความปลอดภัยแก่นักท่องเที่ยวที่ทำกิจกรรมทางน้ำบริเวณอ่าวไร่เลย์และหาดพระนาง

นั่นหมายความว่าต่อให้เป็น high season ที่นักท่องเที่ยวมาเยือนไร่เลย์มากแค่ไหน ก็ไม่ต้องกังวลว่าหากกำลังดำน้ำอยู่เพลินๆ จะผุดขึ้นมาชนกับเรือโดยสารที่เพิ่งแล่นมาเข้า ทั้งยังส่งผลต่อภูมิทัศน์ที่สะอาดตาบนชายหาดอีกด้วย

ซึ่งผลลัพธ์ก็เห็นได้จริง ดังเช่นยามสายของวันที่ผมเดินมาชมหาดพระนาง ที่ซึ่งเห็นเพียงหาดทรายสีขาว น้ำทะเลใสแจ๋ว และเขาหินปูนที่ตระหง่านอยู่กลางน้ำ ปลอดโปร่งและสงบงาม และถึงแม้จะมีนักท่องเที่ยวคนอื่นๆ พักผ่อนหรือทำกิจกรรมอยู่ตามชายหาดบ้าง หากด้วยภูมิทัศน์ที่ปราศจากสิ่งอื่นใดรบกวนเช่นนั้น ก็ทำให้เรารู้สึกอิ่มเอมประหนึ่งทิวทัศน์เบื้องหน้าเป็นของเราคนเดียว

ผมใช้เวลาอย่างคุ้มค่าที่นั่น กินอาหารเช้าที่ Raya Dining พายเรือคายักที่อ่าวพระนางตอนสาย เดินสำรวจถ้ำหินปูนรอบๆ อ่านหนังสือรับลมทะเลยามบ่าย และว่ายน้ำในสระที่ถูกออกแบบให้ดูเหมือนว่ายอยู่ระดับเดียวกับทะเลอันดามัน พลางชมพระอาทิตย์ค่อยๆ ลาลับ ก่อนจะกินมื้อเย็นที่ห้องอาหาร Raitalay Terrace ส่วนอีกวันหมดไปกับการเดินเล่นชมสวน ตามถ่ายรูปค่างแว่นที่เป็นมิตรอย่างเหลือเชื่อ อีกครั้งกับหนังสือบนเก้าอี้ชายหาด และดินเนอร์ใต้แสงเทียนในโถงถ้ำของห้องอาหาร Grotto ที่หันออกสู่หาดพระนาง–โรแมนติกกว่านี้ไม่มี

ได้ยินใครหลายคนมักเปรียบรีสอร์ตหรูๆ ที่มีบริการระดับพรีเมียม และตั้งอยู่กับทิวทัศน์ของท้องทะเลอันงามระยับไว้ว่าเป็น ‘สวรรค์’ การมาเยือนรายาวดีทำให้ผมตระหนักกับคำเปรียบเช่นนี้–ซึ่งไม่ใช่แค่จากความหมายดังกล่าวแต่การได้รู้ว่าสวรรค์ของเราส่งผลสะเทือนต่อสิ่งแวดล้อมที่ห้อหุ้มมันอยู่อย่างน้อยที่สุดเท่าที่จะเป็นได้ต่างหากคือนิยามที่แท้

The post รายาวดี : รีสอร์ตในไร่เลย์ กับชั้นเรียนระบบนิเวศที่ออกแบบได้ในเวิ้งอ่าว  appeared first on a day magazine.

Iconoclastor คือโครงการศิลปะล่าสุดของพิสิฎฐ์กุล เป็นตัวอย่างของลักษณะร่วมดังกล่าวที่ชัดเจนและตรงไปตรงมา นี่คือผลงานที่ศิลปินตั้งใจสร้างสรรค์ขึ้นมาเพื่อรับใช้การเมืองทั้งในเชิงแนวคิดและมนุษยธรรม

ผลงานชุดนี้คือ Boxset ขนาด 40×30 เซนติเมตร (ขนาด A6) กล่องกระดาษหุ้มหนังอย่างดีสีแดงสด ฝากล่องปั๊มทองเป็นชื่อโครงการ พร้อมสัญลักษณ์ชูสามนิ้ว ด้านล่างเขียนว่า

10 YEAR : THAI MILITARY CRACKDOWN
13/05/2010-19/05/2010
13/05/2020-19/05/2020

เปิดฝากล่องออกมา ภายในจะพบ Certificate of Authenticity พร้อมเลขระบุ edition และลายเซ็นของศิลปิน เอกสารรับรองยังทำหน้าที่คล้ายสารบัญที่บอกว่าสิ่งที่อยู่ในบอกซ์เซตชุดนี้มีอะไรบ้าง ซึ่งได้แก่ สมุดสะสมสติกเกอร์ขนาด A6 หนึ่งเล่ม, สติกเกอร์ขนาด A3 จำนวน 7 แผ่น และโปสเตอร์ขนาด A3 อีก 20 แผ่น โดยเนื้อหาทั้งหมดล้วนเป็นไปดังข้อความบนฝากล่อง… นี่คือรูปแบบหนึ่งของเอกสารบันทึกเหตุการณ์สลายการชุมนุมทางการเมืองที่รุนแรง เลวร้าย และน่าเศร้าที่สุดครั้งหนึ่งของประเทศ ซึ่งเกิดขึ้นไปเมื่อสิบปีที่แล้ว

สิบปีที่แล้วเกิดอะไรขึ้น? กลางเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2553 รัฐบาลของอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ ตัดสินใจอนุมัติให้ทหารใช้ปืนที่บรรจุกระสุนจริงสลายการชุมนุมกลุ่มแนวร่วมประชาธิปไตยต่อต้านเผด็จการแห่งชาติ (นปช.) หรือกลุ่มคนเสื้อแดง บริเวณแยกราชประสงค์และพื้นที่ใกล้เคียง รวมถึงภายในวัดปทุมวนาราม คร่าชีวิตพลเรือนที่มีทั้งเด็ก คนชรา สื่อมวลชน อาสาสมัครกู้ภัย และพยาบาล รวมทั้งสิ้น 94 ศพ โดยรัฐบาลในตอนนั้นพยายามปกปิดข้อเท็จจริงและทำให้ประชาชนเข้าใจว่านี่คือความชอบธรรมแล้วในการยับยั้ง ‘พวกเผาบ้านเผาเมือง’

ผ่านมาหนึ่งทศวรรษ เหยื่อผู้เคราะห์ร้ายยังไม่ได้รับความยุติธรรม และฝ่ายผู้ก่อเหตุ (และผู้สนับสนุนการก่อเหตุ) พยายามทำให้เหตุการณ์นี้เลือนหายไปจากหน้าประวัติศาสตร์ของประเทศเสมอมา พิสิฎฐ์กุลเลือกใช้สมุดสะสมสติกเกอร์แบบที่เราคุ้นเคยในวัยเด็กมาเป็นเครื่องมือในการย้อนรำลึก ในสมุดประกอบด้วยภาพลายเส้นของเหยื่อที่ถูกสังหารในระหว่างวันที่ 13-19 พฤษภาคม 2553 จำนวน 64 ศพ ศิลปินวาดภาพพวกเขาเหล่านั้นจากภาพถ่ายในที่เกิดเหตุ โดยมีบางส่วนเป็นภาพหน้าตรงจากบัตรประชาชน ภาพโปรไฟล์จากเฟซบุ๊ก และหนึ่งภาพที่เป็นเพียงฉากสีดำปราศจากบุคคล โดยในแต่ละภาพจะระบุ ชื่อ–นามสกุล อายุ สาเหตุการเสียชีวิต วัน เวลา และบริเวณที่เกิดเหตุ

เช่น ภาพในหน้าแรกของสมุด คือภาพของ พลตรีขัตติยะ สวัสดิผล (เสธ.แดง) อายุ 58 ปี อดีตทหารที่เป็นแกนนำ นปช. สมุดระบุสาเหตุการเสียชีวิตว่า ถูกยิงที่ท้ายทอยและขมับขวา กระสุนทำลายสมอง วันที่เกิดเหตุคือ 13 พฤษภาคม 2553 เวลา 18:45 น. บริเวณ MRT ฝั่งสวนลุมพินี ทั้งนี้ เสธ.แดงยังถือเป็นผู้เคราะห์ร้ายรายแรกของห้วงเวลาเจ็ดวันของการสังหารประชาชนเกือบร้อยศพในตอนนั้น

สมุดสติกเกอร์จะสมบูรณ์ก็ต่อเมื่อเราแกะสติกเกอร์ที่แถมมาด้วยแปะลงไปให้ตรงกับหน้าของมัน โดยศิลปินจงใจใช้เทคนิค color distortion หรือปรับบางส่วนให้มีสีสันสดใสประหนึ่งลูกกวาดกับภาพถ่ายในสติกเกอร์ทั้งหมด จนดูเผินๆ ก็ไม่อาจรู้เลยว่าภาพเหล่านี้คือภาพของเหล่าคนที่เคยมีชีวิตอยู่ และถูกสังหารจริงๆ เมื่อสิบปีที่แล้ว

ในขณะที่สมุดสะสมสติกเกอร์คือเครื่องบันทึกถึงตัวตนของเหยื่อผู้เคราะห์ร้ายในเหตุการณ์ โปสเตอร์อีก 20 แผ่นในบอกซ์เซตก็เป็นคล้ายเครื่องบันทึกถึงสถานที่เกิดเหตุของการสังหารหมู่ ซีรีส์โปสเตอร์นี้เคยถูกจัดแสดงในนิทรรศการกลุ่ม Conflicted Visions AGAIN ที่ WTF Gallery ระหว่างเดือนกรกฎาคม–สิงหาคมที่ผ่านมา ในโปสเตอร์แต่ละแผ่นประกอบด้วยแผนที่จาก Google Maps พร้อมพิกัดบนแผนที่ที่ระบุว่าพื้นที่ตรงไหนมีใครถูกสังหารบ้าง และพวกเขาเสียชีวิตด้วยสาเหตุใด

และเช่นเดียวกับสติกเกอร์สีสันฉูดฉาด ศิลปินก็จงใจใส่ภาพประกอบบนแผนที่ในโปสเตอร์ที่ดูไม่เกี่ยวข้องอันใดกับเนื้อหา เช่น ภาพมังกร ไดโนเสาร์ อัศวิน โดราเอมอนพ่นไฟ โนบิตะที่มีหัวซ้อนกัน 10 หัว ไปจนถึงพระแม่กาลี และพระนารายณ์ เป็นต้น ซึ่งองค์ประกอบเหล่านี้เข้ามาลดทอนความตึงเครียดของข้อมูล หรือปั่นป่วนข้อเท็จจริงที่ว่าด้วยการตายอย่างมีนัยสำคัญ

อย่าลืมว่าอีกไฮไลต์สำคัญเมื่อสิบปีแล้วหาได้จบแค่ห้วงเวลาของการสังหาร แต่มันเป็นเหตุการณ์หลังจากนั้น ทั้งความพยายามบิดเบือนข้อเท็จจริงของรัฐบาล การโยนแพะไปยังผู้ก่อการร้ายชุดดำ และวาทกรรมเสื้อแดงเผาบ้านเผาเมือง รวมไปถึงแคมเปญชวนคนชั้นกลางในกรุงเทพฯ ออกมาทำ Big Cleaning Day ทำความสะอาดพื้นที่ที่เพิ่งเกิดการสังหารหมู่ หรือการทำมิวสิกวิดีโอเพื่อเรียกร้องให้ประชาชนสามัคคี และให้ผู้ชุมนุมที่รัฐมองว่าเป็นคนชนบทและถูกเกณฑ์เข้ามาต้องกลับบ้าน ฯลฯ เหล่านี้ถือได้ว่าเป็นเครื่องมือในการปั่นป่วนความจริงที่ว่ารัฐบาลเพิ่งกระทำการฆาตรกรรมหมู่ประชาชนไป การใส่องค์ประกอบศิลป์ที่เหนือธรรมชาติและไร้ความหมายของพิสิฎฐ์กุล จึงดูเหมือนว่าเป็นสัญลักษณ์ที่สะท้อนความเลือดเย็นของผู้ก่อเหตุเช่นนี้ (ซึ่งถ้าเทียบกันแล้ว งานของศิลปินดูจะเบากว่ามากนัก)

และในขณะที่ความพยายามอันหลากหลายของรัฐที่ว่ามาคือความพยายามฝังกลบเหล่าคนเสื้อแดง รวมถึงผู้ที่ไม่รู้อีโหน่อีเหน่แต่ถูกลูกหลงจนเสียชีวิต ผลงานอันแฝงความยียวนของพิสิฎฐ์กุลก็เป็นเสมือน ‘ของที่ระลึก’ ย้ำเตือนให้คนรุ่นหลังได้รู้จักเหล่าเหยื่อทางการเมืองในฐานะประชาชนที่เคยมีเลือดเนื้อเชื้อไขคนหนึ่ง

Iconoclastor มีรากศัพท์มาจาก Iconoclast ซึ่งแปลว่า ‘ผู้ทำลายรูปเคารพ’ หรือ ‘ผู้คัดค้านการบูชารูปเคารพ’ ซึ่งเมื่อพิจารณาจากวาทกรรม ‘ไพร่–อำมาตย์’ หรือความตั้งใจที่ฝ่ายรัฐยัดเยียดแนวคิดเรื่องผังล้มเจ้าให้กับคนเสื้อแดงในเหตุการณ์ก่อนปี 2553 ซึ่งยังคงส่งผลต่อเนื่องมาในคู่ขัดแย้งระหว่างประชาชนกับรัฐบาลประยุทธ์ จันทร์โอชา ที่เกิดขึ้นในปัจจุบันนี้ การตั้งชื่อดังกล่าวบนหน้าบอกซ์เซตที่ว่าไปก็คล้ายโลงศพสีแดงสด ก็ถือเป็นการยั่วล้อมายาคติที่หลอกหลอนสังคมไทยมาตลอดทศวรรษได้อย่างเฉียบคม

Iconoclastor / 10 YEAR : MILITARY CRACKDOWN (2010-2020) ผลิตออกมาเพียง 50 ชุด จำหน่ายในราคา 5,000 บาท รายได้ครึ่งหนึ่งศิลปินจะนำไปบริจาคให้กลุ่ม Redfam Fund กองทุนช่วยเหลือครอบครัวผู้ต้องขังคดีการเมืองเสื้อแดงอุบลราชธานี โดยจะจัดจำหน่ายจนถึงวันที่ 30 กันยายนนี้ พ้นจากวันนั้นศิลปินจะทำลายผลงานที่เหลือทิ้ง

สามารถสั่งซื้อ เข้าไปชมข้อมูลเพิ่มเติม รวมถึงฟังอัลบั้มเพลงประกอบโครงการของศิลปินได้ที่เพจเฟซบุ๊ก Iconoclastor และ iconoclastor.com

The post Iconoclastor บอกซ์เซตสีแดงบันทึกเหตุการณ์สลายการชุมนุมที่รัฐพยายาม big cleaning จากประวัติศาสตร์ appeared first on a day magazine.

21 สิงหาคม 2563

บนชั้นสองของโกดังราชวงศ์, เชียงใหม่–ห้องใต้หลังคาแสงสลัว ผนังไม่ได้ฉาบ ไม่มีฝ้าเพดาน ชื้นอับ นกพิราบบินมาเกาะคานเหล็ก นลธวัช มะชัย ชายหนุ่มวัยยี่สิบเศษ–ผิวเข้ม–ผมสั้นเกรียน อยู่ตรงนั้น เขานั่งที่โต๊ะทำงานใต้แสงสีขาวจากโคมไฟตั้งโต๊ะ ใช้ปากกาเขียนถ้อยคำบนกระดาษ เขียนจบ อ่านมัน ก่อนจะขยำกระดาษ โยนเข้าไปยังภาชนะอะคริลิกใสรูปทรงเรขาคณิตคล้ายพีระมิดคว่ำที่ห้อยอยู่เบื้องหน้า จากนั้นเขาลงมือเขียนต่อ–เขียนจบ อ่านมัน ขยำ และขว้างทิ้ง–ทำซ้ำไม่รู้กี่รอบ

ภาพ : ณัฐพนธ์ ปานอุดมลักษณ์

ภาพ : ณัฐพนธ์ ปานอุดมลักษณ์

อีกมุมหนึ่งของห้อง โปรเจกเตอร์ฉายภาพเคลื่อนไหวลงบนผนัง นลธวัชอยู่ในนั้น ศีรษะโล้นเลี่ยน เปลือยเปล่า ร่างชุ่มไปด้วยของเหลวสีขาวที่บางส่วนเริ่มแห้งกรังผิวหนัง ร่ายรำในห้องที่มลังเมลืองด้วยแสงจากเทียนไขนับสิบ สายสิญจน์ และเครื่องเซ่นไหว้ ภาพเคลื่อนไหวยังมีอีกสามจอ แต่ละจอเผยให้เห็นนลธวัชเปลือยขาวเช่นเดียวกัน หากร่ายรำในพื้นที่แตกต่าง–พิพิธภัณฑ์ศิลปะ, ในวัด, ตลาดนัดไปจนถึงสวนสาธารณะฯลฯ

ภาพ : ณัฐพนธ์ ปานอุดมลักษณ์

กลับมาอีกมุมที่นลธวัชตัวเป็นๆ นั่งอยู่–แล้วความเคลื่อนไหวก็ปรากฏ นักแสดงสามคนที่ก่อนหน้าเดินเหินอย่างอิสระอยู่รอบๆ โต๊ะ บัดนี้พวกเขาทยอยกันเปลื้องผ้า หนึ่งในนั้นนำแป้งดินสอพองผสมน้ำ ทาตัวอีกคนจนขาวโพลน ผลัดกันทำจนเหลือคนสุดท้ายที่ซึ่งนลธวัชผละจากงานเขียนบนโต๊ะทำงานมาทาดินสอพองให้ และเขาก็เอาพลาสติกห่ออาหารมาห่อร่างของนักแสดงจนคล้ายมัมมี่ จากที่เคยเคลื่อนไหว ทั้งสามนิ่งค้าง คล้ายถูกแช่แข็งในท่วงท่าพิลึก

ภาพ : ณัฐพนธ์ ปานอุดมลักษณ์

ภาพ : ณัฐพนธ์ ปานอุดมลักษณ์

ภาพ : ณัฐพนธ์ ปานอุดมลักษณ์

และนลธวัชก็กลับไปที่โต๊ะทำงานของเขาต่อ จดจ้อง ครุ่นคิด และขีดเขียน ถึงจุดนี้เราสงสัยว่าเขากำลังเขียนอะไร จึงวิสาสะเดินเข้าไปใกล้ ค้ำหัวของเขา มองลงมา

กระดาษมีตราครุฑประทับหัว มันคือหมายศาล กว่าสองชั่วโมงที่ผ่านมา ศิลปินได้เขียนบทกวีชิ้นแล้วชิ้นเล่าทับลงพวกมัน เขียนเพื่อขยำ ปั้นเป็นก้อน และโยนทิ้ง ก่อนจะหยิบแผ่นใหม่มาเขียน

ตอนที่ 2 : ความทรงจำของกล้ามเนื้อ

21 สิงหาคม 2560

{สามปีก่อนหน้านั้น}

นลธวัชได้รับหมายศาลให้ไปรับทราบข้อกล่าวหาจากคดีฝ่าฝืนคำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 3/2558 ข้อ 12 เรื่องการมั่วสุมหรือชุมนุมทางการเมืองตั้งแต่ 5 คนขึ้นไป ผลสืบเนื่องจากเหตุการณ์สามวันก่อนหน้า–18 กรกฎาคม 2560 เขากับกลุ่มเพื่อนรุ่นพี่นักวิชาการอีก 4 คน ร่วมกันชูมือสามนิ้ว พร้อมป้ายข้อความ ‘เวทีวิชาการไม่ใช่ค่ายทหาร’ ส่งสารอย่างตรงไปตรงมาถึงนายทหารที่เข้ามาจับตาดูงานประชุมวิชาการนานาชาติไทยศึกษาที่ศูนย์ประชุมและแสดงสินค้านานาชาติเชียงใหม่

แน่นอนพวกเขาปฏิเสธข้อกล่าวหาจ้างทนายเพื่อต่อสู้กันในศาลแขวงเชียงใหม่ เวลาผ่านไปกว่าหนึ่งปีกับอีกเกือบครึ่ง ศาลนัดสืบพยานฝ่ายโจทก์ไปบางส่วนหากยังไม่ทันที่ฝั่งจำเลยจะได้สืบพยานฝั่งตัวเองบ้าง คำสั่งหัวหน้าคณะรัฐประหารฉบับใหม่ 22/2561 ก็ออกมายกเลิกข้อกฎหมายที่พวกเขาถูกกล่าวหาก่อนการสืบพยานเพียงวันเดียว ท้ายที่สุดเมื่อวันที่ 25 ธันวาคม 2561 ศาลอ่านคำพิพากษาให้ยกฟ้องนลธวัชและพวก เนื่องจากฐานความผิดถูกยกเลิกแล้ว

“ผมสนใจการเมืองมาตลอด แต่ก่อนหน้านี้ไม่เคยสนใจในกระบวนการยุติธรรมอย่างจริงจัง เพราะคิดว่าเป็นเรื่องไกลตัว และไม่ได้มีส่วนร่วม กระทั่งถึงวันที่ตัวเองต้องสนใจเพราะตกอยู่ในฐานะจำเลย เริ่มต้นจากความคลางแคลงใจในข้อกล่าวหา ซึ่งเรามั่นใจว่าโดยพฤติกรรมแล้ว สิ่งที่เราทำไม่ผิดกฎหมาย เพียงแต่มันไม่ถูกใจคณะรัฐประหารเท่านั้น จนมีโอกาสได้ขึ้นศาลนั่นแหละ บรรยากาศในนั้น ทำให้ผมคิดถึงงานนี้” นลธวัชเล่า

“Poiser เกิดจากห้วงเวลาที่ผมค้นพบความย้อนแย้งในระบบศาลยุติธรรมของไทย เพราะเมื่อเราพูดถึงความยุติธรรม ก็ย่อมคิดถึงหลักเหตุผลและความเป็นวิทยาศาสตร์ แต่สิ่งที่ผมพบกลับเป็นความพยายามที่รัฐจะใช้อภินิหารทางกฎหมายเอาผิดผู้ที่เห็นต่าง และเมื่อพิจารณาจากคดีความที่เกี่ยวกับการเมืองก่อนหน้า ก็พบว่าแทนที่ศาลจะเป็นองค์กรอิสระที่ยึดมั่นหลักเหตุผลเพื่อความเท่าเทียมของประชาชน ศาลเป็นเพียงแค่เครื่องมือกำชับอำนาจของ คสช.”

วันเดียวกับที่เขากลับมาจากศาล นลธวัชชวนจักรพันธ์ ศรีวิชัย (ช่างภาพวิดีโอในกลุ่มลานยิ้มการละคร) เปิดสตูดิโอบันทึกงานเพอร์ฟอร์แมนซ์ ที่เกิดขึ้นในหัวเขาอย่างปัจจุบันทันด่วน เขาคิดถึงละครบูโต (Butoh) ของญี่ปุ่น ตัวละครประแป้งขาวโพลน เปลือยเปล่า และเต้นเร่าในร่างกายอันบิดเบี้ยวผิดมนุษย์–นลธวัชคือศูนย์กลางของการเคลื่อนไหว โดยมีเพื่อนผู้หญิงอีกคนที่ร่ายรำไปกับเขา สัมผัส โอบรัด ไปจนถึงโกนผม ทาแป้งดินสอพองให้เขา และหาพร็อพมาประกอบฉาก อาทิ คานไม้หาบน้ำและถังสเตนเลสสองใบ–ศิลปินหัวโล้นตัวขาว ใช้มันแทนสัญลักษณ์ของตราชั่งตุลาการ 

“ในศาล ผมเห็นจินตภาพของความศักดิ์สิทธิ์ที่ค่อยๆ พังทลายลงมา เหมือนการร่วงหล่นหลุดลอกของผิวหนัง เห็นสภาวะที่เจ้าหน้าที่ในนั้นต้องวิ่งชุบตัวกันตลอดเวลา เพื่อคงสถานภาพของความศักดิ์สิทธิ์นั้นไว้” เขากล่าว

จากวิดีโอในตอนแรกนลธวัชทดลองนำ Poiser ไปจัดแสดงตามสถานที่ต่างๆ ทั้งในวัด, ถนนคนเดินวันอาทิตย์จังหวัดเชียงใหม่, ลานหน้าห้างสรรพสินค้า ไปจนถึงอย่างเป็นทางการตามกิจกรรมต่างๆ ตลอดปี 2019 ระหว่างนั้นเขาก็ให้จักรพันธ์ตามบันทึกการแสดงตลอด

สามปีนับตั้งแต่เขาถูกหมายศาลเรียกให้มารับฟังข้อกล่าวหา เขากับไกร ศรีดี ในฐานะภัณฑารักษ์คัดสรรวิดีโอดังกล่าวมาจัดแสดงในรูปแบบ video installation ในนิทรรศการ Poiser พร้อมกับงานเพอร์ฟอร์แมนซ์ การเขียนบทกวีทับหมายศาลเพื่อโยนทิ้งดังที่กล่าวไป

ตอนที่ 3 : คณะละครเร่มืออาชีพของนักศึกษาที่ต่อมาเรียนไม่จบ

นลธวัชเกิดที่อำเภอป่าพะยอม จังหวัดพัทลุง เรียนโรงเรียนสตรีพัทลุง ตั้งมั่นจะทำงานด้านสื่อมวลชนจากสภาพแวดล้อมในวัยเด็กที่เห็นชาวบ้านตัวเล็กๆ ในภาคใต้ต้องต่อสู้กับอำนาจรัฐที่ไม่เป็นธรรม ช่วงรอยต่อระหว่างขึ้นมัธยมปลายนลธวัชมีโอกาสทำกิจกรรมกับกลุ่มดินสอสี (Dinsorsee Creative Group) ติดตามพี่ๆ ทางกลุ่มไปช่วยจัดกิจกรรมรวมถึงได้รับการสนับสนุนให้เป็นผู้จัดกิจกรรมในจังหวัดพัทลุง เป็นครั้งแรกที่เขาเริ่มรู้จักกระบวนการสื่อสารผ่านละครเวที

ขึ้นมัธยมปลาย พร้อมไปกับการเกิดรัฐประหารในปี 2557 เขาได้อ่านหนังสือที่ถือเป็นจุดเปลี่ยนของชีวิตอย่าง เรื่องนายปรีดี พนมยงค์ ตามทัศนะ ส.ศิวรักษ์ กับ ประวัติศาสตร์ที่เพิ่งสร้าง ของ สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล หนังสือที่มีส่วนทำให้เขาเข้าใจมูลเหตุแห่งความขัดแย้งอันเรื้อรังในประเทศ และเปลี่ยนผ่านเขา จากนักเรียนมัธยมปลายทั่วไป สู่นักเรียนมัธยมปลายที่คิดใช้ศิลปะเป็นสื่อขับเคลื่อนการเมือง จากนั้นชายหนุ่มก็ใช้เวลาช่วงปิดเทอมขึ้นมากรุงเทพฯ เข้า–ออก สถาบันปรีดี พนมยงค์ เป็นว่าเล่น ทั้งในฐานะผู้ฟังงานเสวนา และผู้ช่วยในการจัดกิจกรรม 

นลธวัชเป็นคนเรียนเก่ง ตอนอยู่ ม.5 เขาสอบติดคณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย หากท้ายที่สุดเขาพบว่าจุฬาฯ ไม่ใช่ทางของเขา ก่อนที่เขาจะสอบติดคณะสื่อสารมวลชน มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ พร้อมสอบชิงทุนได้อันดับหนึ่งของคณะ รับเงินสนับสนุนการศึกษาแบบให้เปล่า 50,000 บาทในทุกเทอม นั่นทำให้เขาคิดนำเงินมาต่อยอด เขาขอสนับสนุนเงินจากพี่ชายที่ทำงานบริษัทเอกชนต่างชาติอีก 150,000 บาท เช่าอาคารอยู่ด้านหลัง ม.ช. เพื่อเป็นฐานที่มั่นของคณะละครที่เขาตั้งชื่อว่า ‘ลานยิ้มการละคร’ โดยได้แรงบันดาลใจในการตั้งชื่อมาจากท่อนหนึ่งในบทเพลง ‘แสงดาวแห่งศรัทธา’ ของ จิตร ภูมิศักดิ์ (ขอเยาะเย้ยทุกข์ยากขวากหนามลำเค็ญ)

“พอเข้าปีหนึ่งผมก็ชวนเพื่อนๆ ทำกิจกรรมเลย ตั้งแต่การต่อต้านการรับน้องใหม่ แล้วก็มีเคสที่ไมตรี จำเริญสุขสกุล (ผู้สื่อข่าวพลเมืองชาวลาหู่) โดนทหารแจ้งความ พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ พอดี ก็เลยทำละครเวทีไปเล่นที่บ้านไมตรี จากนั้นทางกลุ่มก็มีลักษณะคล้ายคณะละครเร่ที่ทำละครการเมืองไปเล่นที่ต่างๆ ทั้งในเชียงใหม่, กรุงเทพฯ, ขอนแก่น และพัทลุง เลยมาเริ่มคิดว่าเราน่าจะทำให้มันเป็นทางการไปเลยนะ ผมก็เลยเอาทุนที่ได้จากคณะมารวมกับทุนจากพี่ชาย ตั้งลานยิ้มการละครขึ้นมา ทำละครเวที งานเพอร์ฟอร์แมนซ์ การทำเวิร์กช็อปทางศิลปะ ไปจนถึงกิจกรรมสร้างสรรค์อื่นๆ” นลธวัช กล่าว

กลุ่มละครของเขาแสบใช่เล่น–ปี 2561 นลธวัชสะท้อนความพยายามของรัฐบาลเผด็จการทหารในการยัดเยียดร่างรัฐธรรมนูญผ่านการทำประชามติ ด้วยการทำละครเวที ‘ทรงกรวย’ ให้นักแสดงสวมศีรษะด้วยกรวยจราจรร่ายรำภายใต้โจทย์ที่ว่าแต่ละคนเป็นภาพแทนของกฎหมายที่ไม่เป็นธรรมตามมาตราต่างๆ / ปีต่อมา ภายหลังมีการพบศพบิลลี่–พอละจี รักจงเจริญ เป็นเถ้าอยู่ในถังน้ำมันภายในอุทยานแห่งชาติแก่งกระจาน นลธวัชบันทึกวิดีโอ ทดลองนำร่างตัวเองไปอยู่ในถังน้ำมันสีแดง และจุดไฟ จำลองชะตากรรมของผู้บริสุทธิ์ที่ถูกบังคับให้สูญหายโดยรัฐ / เช่นเดียวกับที่เขาเปลือยร่าง นอนลงไปในแอ่งโคลน และนำเสาปูนยาวหนึ่งเมตรมาทับร่าง จำลองสภาพศพของสามผู้ลี้ภัยทางการเมืองที่ถูกพบริมแม่น้ำโขงเมื่อปีที่แล้ว

นอกจากนี้ ในช่วงที่ชัยภูมิ ป่าแส ถูกวิสามัญฆาตกรรมที่เชียงใหม่ ลานยิ้มการละครก็เป็นตัวตั้งตัวตีจัดกิจกรรมเคลื่อนไหวทวงคืนความยุติธรรมให้แก่เขา ซึ่งก็เคลื่อนไหวหนักเสียจนเจ้าหน้าที่ทหารต่างพากันมาเยือนบ้านของครอบครัวคณะทำงาน บ่อยเสียจนครอบครัวของเขาที่พัทลุงคุ้นชิน

ใช่, และเช่นเดียวกับในขณะนี้ พวกเขาจัดการแสดงเพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตในพื้นที่สาธารณะทั่วเชียงใหม่ เป็นแนวร่วมกับม็อบเยาวชนปลดแอกในการวิพากษ์ความไม่ชอบธรรมของรัฐบาล และเรียกร้องให้มีการแก้ไขรัฐธรรมนูญ ซึ่งการเคลื่อนไหวของพวกเขาก็สร้างแรงกระเพื่อมถึงขั้นที่รัฐบาลแจ้งความดำเนินคดีหนึ่งในสมาชิกของกลุ่ม

ทุนการศึกษาเทอมละ 50,000 บาทที่เขาได้รับตอนปีหนึ่ง งอกเงยมาไกลและเฉียบคมจนทุกวันนี้ กระนั้นก็น่าประหลาดใจว่า เมื่อเขารับทุนไปได้แค่สองครั้ง พลันขึ้นปีสองเขาก็กลับปฏิเสธทุน เมื่อเขาพบว่าการศึกษาในระบบไม่สามารถตอบโจทย์ชีวิตเขา ซึ่งคาบเกี่ยวกับที่เขาถูก คสช.สั่งฟ้องจากการไปชูป้ายและปัญหาสุขภาพทางประสาทที่เขาได้ยินเสียงในหูตลอดเวลาเขาจึงหยุดการศึกษาในระบบไว้ที่ปริญญาตรีปีสอง โดยตลอดสามปีล่วงมาถึงปัจจุบันชายหนุ่มหาเลี้ยงชีพจากการเป็นผู้กำกับคณะละครเวที ศิลปินเพอร์ฟอร์แมนซ์ รวมถึงการทำโปรดักชั่นเฮาส์ภายใต้กลุ่มลานยิ้มการละคร

ศิลปะการแสดงคืออาชีพของเขา

ตอนที่ 4 : เพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตจะไม่มีพลังเลย หากรัฐไม่หวงอำนาจถึงเพียงนี้

ก่อนงานเปิดนิทรรศการไม่กี่วันผมมีโอกาสได้คุยกับนลธวัชที่สวนอัญญา (เฮือนครูองุ่น มาลิก : หอประวัติศาสตร์ประชาชนภาคเหนือ) ฐานที่มั่นปัจจุบันของกลุ่มลานยิ้มการละคร ในชุมชนห้วยแก้ว ข้างมหาวิทยาลัยเชียงใหม่

เราคุยกันในห้วงเวลาภายหลังที่กลุ่มนักเรียน–นักศึกษาทั่วประเทศพากันลุกฮือเสนอข้อเรียกร้องให้มีการแก้ไขรัฐธรรมนูญที่เกี่ยวข้องกับบทบาทของพระมหากษัตริย์ ก่อนที่รัฐบาลจะไล่จับแกนนำบางคนรายสัปดาห์ / ลานยิ้มการละครเป็นแนวร่วมของกลุ่มนักศึกษา แสดงเพอร์ฟอร์แมนซ์ รอบคูเมืองเชียงใหม่ ก่อนที่วิธญา คลังนิล สมาชิกในกลุ่ม ถูกหมายเรียกจากรัฐในข้อหา ‘ร่วมกันชุมนุมทำกิจกรรมหรือมั่วสุม ณ ที่ใด อันเป็นการยุยงให้เกิดความไม่สงบ’ (เขาเป็นคนเดียวที่ถูกเรียกจากศิลปินที่แสดงทั้งหมด 13 คนในวันนั้น) / รัฐบาลกำลังรุกไล่อย่างหนักในการประชาสัมพันธ์สร้างความไม่ชอบธรรมให้กับม็อบนักศึกษา / และไม่กี่วันหลังจากที่เราคุยกันจบ ท่ามกลางวิกฤตเศรษฐกิจที่หนักที่สุดอย่างเป็นประวัติการณ์ของประเทศ สภากลับอนุมัติให้กองทัพเรือซื้อเรือดำน้ำ 2 ลำ มูลค่า 22,500 ล้านบาท

และนี่คือบทสนทนาในวันนั้น

ย้อนกลับไปที่จุดเริ่มต้นของงาน Poiser ก่อน คุณบอกว่าเมื่อก่อนแทบไม่ได้สนใจกระบวนการยุติธรรมในบ้านเรา จนกระทั่งมาเจอด้วยตัวเอง กระนั้นคุณคิดบ้างไหมว่างานเพอร์ฟอร์แมนซ์ที่คุณทำขึ้นมาเพื่อวิพากษ์ศาลอาจไม่ตรงประเด็นนัก เพราะคนที่ฟ้องร้องดำเนินคดีคุณจริงๆ คือทหาร

จริงอยู่ที่โจทก์ที่ฟ้องพวกเราคือรองแม่ทัพภาคของเชียงใหม่ ศาลเป็นเพียงฝ่ายพิจารณาเพื่อตัดสิน แต่ไม่ว่าเป็นฝ่ายใดฟ้องก็ไม่อาจเปลี่ยนความคิดที่ผมมีต่อสถาบันศาลยุติธรรมในปัจจุบันได้ ดังที่ผมบอกว่าพอเข้าไปขึ้นศาลจริง มันมีบรรยากาศบางอย่างที่ผูกกับสถาบันอื่นๆ ของชาติ หนาแน่นเสียจนผมไม่คิดว่ามันจะเป็นสถาบันยุติธรรมที่ประชาชนทั่วไปสามารถพึ่งพิงได้ ขณะเดียวกันกระบวนการของศาลก็ยืดเยื้อและยืดยาวเสียจนมันมีช่องโหว่ให้เกิดการแทรกแซงดังที่เราเห็นจากคดีอื่นๆ ที่ผ่านมา 

ผมใช้เวลาสู้คดี 1 ปีกับอีก 4 เดือน เพื่อสุดท้ายจะถูกยกฟ้องเพราะหัวหน้า คสช.สั่งยกเลิกกฎหมายชุมนุมเกิน 5 คน ตอนนั้นเป็นช่วงเดือนธันวาคม 2561 มีการสืบพยานฝ่ายโจทก์ในคดีไปแล้ว 6 ปาก ยังเหลืออีก 4 ปาก อย่างที่บอกว่ามันเป็นกระบวนการที่ยาวนานมาก และระหว่างนั้นฝ่ายทหารก็มีความพยายามจะให้พวกเราเซ็น MOU ให้เลิกแสดงความเห็นทางการเมืองเพื่อจะได้ยุติคดีแต่เราก็ปฏิเสธเพราะมั่นใจว่าคดีนี้เราไม่ผิดและจะสู้ให้ถึงที่สุด

ระหว่างซักพยานในศาล มีช่วงหนึ่งที่เป็นแรงบันดาลใจในงานผมอย่างมาก คือเราถูกฟ้องร้องเพราะชูสามนิ้ว ซึ่งทนายฝ่ายเราก็แย้งไปว่า แต่การชูสามนิ้วมันคือสัญลักษณ์ที่แสดงถึงเสรีภาพ เสมอภาค และภราดรภาพ เป็นคอนเซปต์ของประชาธิปไตย เช่นนั้นแล้วการชูสามนิ้วคือการสนับสนุนประชาธิปไตยและต่อต้านเผด็จการใช่หรือไม่ ซึ่งฝ่ายเราก็บี้เขาต่อว่าแล้วประชาธิปไตยกับเผด็จการอันไหนดีต่อประชาชนมากกว่ากัน โจทก์ก็ตอบว่าประชาธิปไตย เช่นนั้นแล้วการชูสามนิ้วเพื่อต่อต้านเผด็จการจะเป็นเรื่องผิดหรือรัฐจะมาห้ามไม่ให้ประชาชนทำได้ยังไง

อีกตอนหนึ่ง โจทก์ที่เป็นทหารยืนยันกับศาลว่าที่ต้องดำเนินคดีกับพวกเราเนี่ยเพราะว่าทหารมีหน้าที่ปกป้องความมั่นคงของรัฐบาล ถ้าอะไรที่มากระทบเสถียรภาพของรัฐ เขาจำเป็นต้องจัดการ ทนายความเราก็ถามกลับว่า ถ้าอย่างนั้นวันที่ 22 พฤษภาคม 2557 พลเอกประยุทธ์ได้รายงานให้นายกรัฐมนตรียิ่งลักษณ์ ชินวัตร ทราบมาก่อนไหมว่าจะมีการรัฐประหาร ก็ในเมื่อทหารมีหน้าที่ปกป้องเสถียรภาพของรัฐบาล ซึ่งทางนั้นก็จนมุม ระหว่างนี้ก็มีเหตุการณ์แบบนี้เกิดขึ้นตลอด ผมจึงพบว่าไม่ใช่แค่ทหารหรอก แต่ตัวศาลเองนี่แหละที่เป็นฟันเฟืองสำคัญของการกำชับอำนาจของรัฐบาลทหาร 

ในเมื่อคุณพบว่าเขาน่าจะมีการเอื้อประโยชน์กันอยู่แล้ว คุณมีความมั่นใจได้ยังไงว่าจะชนะคดี 

เราไม่ได้มั่นใจร้อยเปอร์เซ็นต์ว่าจะชนะคดี แต่เราแค่ยืนยันที่จะสู้คดี เราใช้เวลา 1 เดือนในการเตรียมตัว และตกลงกับทนายความว่าอยากให้มันเป็นคดี เรามองว่านี่จะเป็นคดียุทธศาสตร์ เพราะก่อนหน้านี้คำสั่ง 3/58 (ห้ามชุมนุมเกินกว่า 5 คน) มันถูกใช้แต่กับชาวบ้านที่ต่างจังหวัดเยอะมาก แต่ไม่เคยถูกใช้ฟ้องร้องนักวิชาการ ถ้าคดีนี้ผ่านไปจนถึงขั้นตัดสินแล้วเนี่ย มันจะกลายเป็นบรรทัดฐานให้คดีในประเทศนี้อีกหลายร้อยคดี และเราก็พบว่า คสช.ติดตามคดีนี้อย่างใกล้ชิดมาก หนึ่งวันก่อนที่เราเบิกพยานฝั่งจำเลย ประยุทธ์ก็สั่งยกเลิกมาตรานี้ไปเลย เพราะในสองวันที่ทนายฝั่งเราสอบทหารมา ยังไงเราก็มั่นใจว่าจะชนะคดี คสช.ก็เลยตัดตอนเพื่อไม่ให้คดีอื่นมีปัญหาไปด้วยเลย   

พอเข้าใจว่า ‘ศาล’ เป็นภาพแทนของอำนาจศักดิ์สิทธิ์ที่เชื่อมร้อยกับทหารและสถาบันกษัตริย์ ซึ่งคุณก็สร้างงานศิลปะเพื่อวิพากษ์สถาบันเหล่านี้ตลอดมา แต่สนใจว่าคุณมองเห็นความศักดิ์สิทธิ์ของ ‘โรงพยาบาล’ ตรงไหน ที่ทำให้คุณรวมไว้เป็นหนึ่งในเป้าหมายในการทำงานด้วย

สำนักพระราชวัง, ค่ายทหาร, ศาล และโรงพยาบาล คือสถานที่ที่ผมมองว่าเป็นดินแดนสนธยาของประเทศนี้ เพราะทั้งหมดล้วนเป็นสถานที่ที่ต้องสถาปนาอำนาจที่อยู่เหนือประชาชนตลอดเวลา ในขณะที่สถาบันเหล่านี้ควรจะมีไว้เพื่อรับใช้ประชาชน หากกลายเป็นประชาชนเองที่ต้องหวาดกลัว และไม่กล้าที่จะไปเรียกร้องอะไร

โรงพยาบาลมีอำนาจแบบ top down ครับ ในขณะที่หน้าที่หลักของเขาคือการรักษาพยาบาลคนป่วยแต่ก็กลับมีฟันเฟืองแบบโรงงานและมีความเป็นลำดับชั้นในห้องผ่าตัด หมอพยาบาลและผู้ป่วยล้วนเป็นนักแสดงที่มีความสัมพันธ์เชิงอำนาจคนละแบบ ซึ่งแน่นอนทั้งหมดไม่ได้อยู่ในระนาบเดียวกัน

ขณะเดียวกันประชาชนอย่างเราไม่สามารถต่อรองราคาค่ารักษาหรือค่ายาได้เลย ความที่ผมป่วยบ่อยและต้องเข้า-ออกโรงพยาบาลมากกว่าปกติผมก็เลยเจอเคสเรื่องอำนาจที่ต่อรองไม่ได้ในนี้เยอะ เคยเจอคนไข้ชาวม้งท่านหนึ่งมารักษาที่โรงพยาบาลรัฐ เขาไม่มีสวัสดิการและถูกเรียกเก็บค่ารักษา 3,000 กว่าบาทแต่ตอนนั้นเขามีเงินติดตัวอยู่ 200 บาท เขาถึงกับต้องกราบคุณหมอเพื่อขอผัดผ่อนออกไปก่อน แต่หมอก็ไม่ยอม ไม่ใช่หมอใจดำ แต่หมอก็ไม่มีอำนาจในการอนุญาตเรื่องนี้ เพราะฉะนั้นระบบในโรงพยาบาลจึงเป็นระบบเดียวกับทหารและศาลยุติธรรม เป็นระบบราชการที่ดูเหมือนจะเป็นเสาหลักให้ประชาชนแต่กลับกลายเป็นดินแดนสนธยาที่เราไม่อาจเอื้อม

ผมวางแผนในการทำรีเสิร์ชไว้ 12 ปี โดยรีเสิร์ชสถานที่ละ 3 ปี โฟกัสไปที่อำนาจบางอย่างซึ่งมันกระทำกับร่างกายของเรา เช่นที่ผมขึ้นศาลและพัฒนาออกมาเป็นงานที่แสดงถึงร่างกายอันบิดเบี้ยวหรือการโกนหัวในเพอร์ฟอร์แมนซ์ก็เป็นสัญลักษณ์สะท้อนการเปลี่ยนผ่านของปุถุชนธรรมดา คนที่มีผมอยู่ดีๆ แล้วถูกโกนก็มีแต่ทหาร นักโทษ ดีหน่อยก็เป็นพระ แต่การโกนหัวมันมีลักษณะคล้ายคลึงกับการทำลายมนุษย์ซึ่งผมมองว่าสถาบันเหล่านี้มันมีอำนาจที่ส่งผลต่อความทรงจำของกล้ามเนื้อ เช่นที่เราเจออาจารย์ปุ๊บเราต้องยกมือไหว้หรือเจอข้าราชการชั้นผู้ใหญ่บางคนอาจต้องเอามือกุมเป้าโดยอัตโนมัติ

แล้วคุณคิดอย่างไรหากมีคนมองว่าเพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตของคุณคือเครื่องมือรับใช้ทางการเมือง

หน้าที่หนึ่งของศิลปะคือการรับใช้อุดมการณ์ทางการเมืองอยู่แล้วครับ เพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตมันถูกสร้างขึ้นเป็นศิลปะริมถนนหรือในพื้นที่สาธารณะเพื่อสื่อสารกับผู้คนเรื่องสังคมการเมือง มันสร้างผลกระทบในความรู้สึกร่วมของประชาชน เป็นเครื่องมือสร้างจินตนาการหรือการปลุกระดมก็ว่ากันไป แต่เดิมรัฐไม่เข้าใจสิ่งนี้ เขามองว่าศิลปะประเภทนี้ไร้ความหมายไร้ค่า แต่ทันทีที่มีการประท้วงเกิดขึ้นเพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตมันถูกยึดโยงความหมายไปด้วยกัน และนั่นทำให้รัฐเริ่มหวาดกลัวและหาวิธีปิดปากพวกเรา

แต่นั่นล่ะ รัฐก็ไม่สามารถทำอะไรเราได้ นายทหารไม่รู้จะดำเนินคดีคนทำเพอร์ฟอร์แมนซ์ยังไง เพราะมันไม่ได้บอกข้อมูลแบบตรงไปตรงมา เขาไม่สามารถหยุดการทำงานของศิลปะและควบคุมจินตนาการของผู้คนให้ซ้ายหันขวาหันได้ อำนาจจินตนาการมันกลับไปหาคนดู อันนี้เป็นสิ่งที่รัฐกลัว และเราก็มองเห็นว่ามันเป็นช่องว่างอยู่เหมือนกันเพราะถ้าผู้มีอำนาจไม่ได้หวงอำนาจแบบนี้งานศิลปะก็คงไม่ได้ทำงานแบบนี้

เราพูดกันเสมอว่ากระดาษเปล่าจะไม่กลายเป็นอาวุธ แต่ว่าบรรยากาศของมันทำให้แม้ใครสักคนชูมันขึ้นมาผู้คนก็จะอ่านออกเพราะเข้าใจในบริบท เพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตคือเครื่องมือรับใช้การเมืองอย่างชัดเจนเพราะน้ำเสียงหลักของงานนี้มันอยู่ในม็อบ ศิลปะไม่สามารถนำม็อบได้แต่เราเดินทางไปพร้อมกันกับผู้คนที่มีอุดมการณ์เดียวกันได้

ทำไมจึงเลือกทำงานเพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตเพื่อสื่อสาร ทั้งๆ ที่เอาเข้าจริงคุณก็เป็นผู้กำกับละครเวที ซึ่งการทำละครเวทีน่าจะเล่าเรื่องให้คนเข้าใจได้ง่ายกว่า

มันเหมาะสมกับสถานการณ์ปัจจุบันมากกว่าโดยเฉพาะการไปแสดงในที่สาธารณะหรือในม็อบ

จริงอยู่ว่าเพอร์ฟอร์แมนซ์มันต่อต้านการเล่าเรื่อง หรือ narrative ซึ่งอาจจะทำให้ผู้ชมตีความผิดจากประเด็นที่เราตั้งใจนำเสนอไปได้ แต่ก็อย่าลืมว่าประเทศของเรา narrative มันถูกใช้ในสถาบันหลักของชาติมานานมากแล้ว ทั้งชาตินิยม การสำนึกในบุญคุณพระเจ้าแผ่นดิน ขณะเดียวกันฝ่ายอนุรักษนิยมก็มีความพยายามแย่งชิง narrative ของฝ่ายตรงข้ามมาตลอด อย่างเห็นได้ชัดคือความพยายามลบประวัติศาสตร์ของคณะราษฎรในปัจจุบัน ไอ้บรรยากาศที่มี narrative แบบนี้ ผมจึงคิดว่าการทำงานศิลปะที่ไม่ต้องใช้ narrative อย่างเพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตจึงเป็นศิลปะของการต่อต้านได้ดี

แต่นั่นล่ะ ก็ในเมื่อเพอร์ฟอร์แมนซ์มันไม่มี narrative คุณไม่กลัวว่าคนดูจะเข้าใจสารของคุณผิดหรือ

งานเพอร์ฟอร์แมนซ์มันเดินไปพร้อมกับผู้คน ไปพร้อมกับม็อบ พลาดก็พลาดพร้อมกัน เรียนรู้ไปด้วยกัน หัวใจสำคัญคือพื้นที่ตีความซึ่งมันเกิดแล้ว อย่างน้อยเราได้คุยกันว่ามันมีมิตินี้ในงานชิ้นนี้ แล้วคิดเห็นกันยังไง จากนั้น narrative มันเกิดขึ้นจากการสนทนา ซึ่งมันไม่ใช่เรื่องแต่งแบบละคร มันคือการแลกเปลี่ยนความเห็นกันแบบวิพากษ์วิจารณ์ได้ โต้แย้งกันได้ และประวัติศาสตร์หลายสิบปีที่ผ่านมามันสะท้อนให้เห็นแล้ว การที่เราโต้แย้งกันนี่แหละที่มันช่วยขยับเพดานทางความคิดของผู้คนให้สูงขึ้น

มีข้อสังเกตอย่างหนึ่งที่ว่าศิลปินผู้บุกเบิกเพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตหลายท่านในบ้านเรา แต่ก่อนก็เป็นกระบอกเสียงให้ประชาชน แต่มาตอนหลังบางส่วนก็ไปเข้าร่วมกับ กปปส. จนมาถึงทุกวันนี้ ศิลปินเหล่านั้นกลับเงียบหายไป คุณพอทราบไหมว่าเป็นเพราะอะไร

ผมไม่ทราบว่าเป็นเพราะอะไร แต่ถ้าให้ผมเดาผมคิดว่าอาจจะเป็นเพราะช่วงวัยที่พวกเขาอาจอิ่มตัวแล้วหรือไม่ก็อาจเพราะกลัวพลาด อย่างถ้าเราพูดเรื่องสันติภาพ สิ่งแวดล้อม หรือปัญหาปากท้องชาวบ้าน พูดตอนไหนก็ถูกต้อง แต่กับประเด็นที่ยังคงเป็นปัญหาหรือประเด็นที่คิดไม่ตกอย่างการเมืองหรือการต้องเลือกข้าง ศิลปินเพอร์ฟอร์แมนซ์รุ่นใหญ่หลายท่านกลับกลายเป็นว่าขอรอให้สถานการณ์นี้ผ่านไปก่อน คลี่คลายยังไงแล้วค่อยว่ากัน

กรณีเสื้อแดงถูกสังหารปี 2553 นี่ชัด พอเห็นว่าเสื้อแดงถูกยิง ก็แปะป้ายให้เขาเป็นควายแดง ผมคิดว่าในทางกลับกัน ถ้าตอนนั้นเสื้อแดงชนะ เราก็อาจเห็นศิลปินเพอร์ฟอร์มถึงชัยชนะของประชาชนก็เป็นได้ ซึ่งศิลปินเหล่านี้เป็นรุ่นพี่เราในวงการทั้งนั้น เป็นอาจารย์ของเราก็ว่าได้ แต่ผมก็ไม่ได้หมายความว่าศิลปินรุ่นใหญ่เป็นแบบนี้ทั้งหมด หลายท่านก็ยังคงทำงานเป็นกระบอกเสียงให้คนรุ่นใหม่ เขาไม่กลัวว่าท้ายที่สุดแล้วจะพลาด หรือเราจะแพ้ นี่เป็นสิ่งที่น่าชื่นชมและเคารพ

แล้วจุดยืนทางการเมืองในปัจจุบันมันเป็นเงื่อนไขในการทำให้ใครสักคนนิยมชมชอบศิลปินสักคนด้วยจริงหรือเปล่า

หากศิลปินทำงานเพื่อขับเคลื่อนการเมืองหรือเป็นกระบอกเสียงให้ประชาชนในยุคหนึ่ง แต่กลับเลือกที่จะเงียบในอีกยุค ทั้งๆ ที่ตัวเองก็ยังทำงานอยู่ มันก็เป็นเหตุผลสำคัญในการที่เราจะเลิกติดตามเขาไม่ใช่หรือครับ

โดยเฉพาะอย่างยิ่งในยุคสมัยที่ข้อมูลข่าวสารมันเปิดกว้างมันเข้าถึงกันได้หมดทั่วโลกแล้ว อยู่ที่ว่าคุณเลือกจะเปิดหูเปิดตารับรู้และทำความเข้าใจมันหรือเปล่า ในท้ายที่สุดผมมาพบว่างานทุกชิ้นที่ทำหรือความพยายามของคนรุ่นใหม่ในปัจจุบันมันไม่ใช่การต่อสู้ระหว่างคนรุ่นใหม่กับรุ่นเก่า แต่มันกลับเป็นการต่อสู้กับสิ่งที่คนรุ่นเก่าเชื่อมั่นว่ามันคือสิ่งที่ถูกต้อง แต่คนรุ่นใหม่ไม่เชื่อและต้องการการเปลี่ยนแปลงความเชื่อมีส่วนทำให้คนรุ่นก่อนหน้ารวมถึงศิลปินรุ่นใหญ่หลายท่านหยุดการคิดเชิงวิพากษ์ไปแล้ว พวกเขากลัวการเปลี่ยนแปลง ซึ่งน่าเศร้าที่พอพวกเขาเอาตัวเองเป็นโจทย์และคิดว่าการเปลี่ยนแปลงกระทบกับคุณ คนรุ่นต่อมาจึงฉิบหายกันหมดเพราะวิธีคิดแบบนี้   

แล้วเคยคิดไปถึงวันข้างหน้าบ้างไหม ว่าพอคุณแก่ตัวลง คุณอาจจะเป็นเหมือนศิลปินรุ่นใหญ่ที่คุณวิพากษ์

เอาจริงๆ ผมก็ไม่มั่นใจ ในอนาคตผมอาจเป็นสลิ่มก็ได้ แต่ผมคิดว่าการยึดมั่นในหลักการและไม่สูญเสียมันไปไม่ว่าจะด้วยสถานการณ์ใดก็เป็นสิ่งยืนยันตัวตนของเรา และจะทำให้เราไม่เหมือนพวกเขา แต่ไม่ว่าจะเกิดอะไรขึ้น กลายเป็นว่าศิลปินรุ่นผมก็ถูกปฏิเสธจากคนรุ่นก่อนหน้าไปแล้วอยู่ดี พวกเขาไม่อยากนับเราว่าเป็นส่วนหนึ่งของวงการด้วยซ้ำ อาจเห็นเป็นมลทิน แต่ขณะเดียวกัน ผมก็ไม่คิดจะเดินอยู่บนเส้นทางที่พวกเขาปูไว้อยู่แล้ว เราก็หาเส้นทางของเราไปต่อเอง เรายังมีพื้นที่ของเรา มีความคิด มีคนดู และที่สำคัญมีหลักการที่จะช่วยพิสูจน์เส้นทางของเราต่อไปในอนาคต 

• Poiser คิวเรตโดย ไกร ศรีดี, ถ่ายภาพโดย จักรพันธ์ ศรีวิชัย จัดแสดงที่โกดังราชวงศ์ (ชั้น 2) ถนนราชวงศ์ เชียงใหม่ ไปจนถึงวันที่ 31 สิงหาคม 2563
• นิทรรศการจะเริ่มต้นเวลา 15:00 น. โดยมีการเสวนาประเด็นศิลปะระหว่างคิวเรเตอร์และแขกรับเชิญ ก่อนจะมีการแสดงเพอร์ฟอร์แมนซ์เวลา 17:00 น. ของทุกวัน (พร้อมกับรับชมวิดีโอบันทึกการแสดงในที่ต่างๆ ของนลธวัช)
• เข้าไปดูรายชื่อของผู้ร่วมเสวนาได้ที่ poiser exhibition by nontawat

The post สนทนาเรื่องการเมืองและเพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ต กับ ‘นลธวัช มะชัย’ ศิลปินผู้เขียนบทกวีทับหมายศาล appeared first on a day magazine.

เขาเกิดในปีที่ประเทศกำลังประสบวิกฤตต้มยำกุ้ง ระหว่างที่เรียนจบมัธยมปลายและเข้าปีหนึ่งที่คณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ พลเอก ประยุทธ์ จันทร์โอชา ในฐานะหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติ ก็ทำรัฐประหารยึดอำนาจการปกครอง เขาเริ่มทำทีสิสตอนที่โคโรน่าไวรัสเริ่มระบาด ก่อนเรียนจบตอนที่ประเทศถูกล็อกดาวน์ เศรษฐกิจทรุดถึงขีดสุด 

ประจวบเหมาะ ครบในวิกฤต สมบูรณ์กว่านี้ไม่มี

“ผมไม่ได้อะไรจากช่วงรอยต่อของการศึกษาเลย พอเข้ามหาวิทยาลัยก็พบว่าประวัติศาสตร์ในบ้านเรามันบิดเบี้ยว หลักการหรือความเป็นเหตุเป็นผลที่เล่าเรียนและยึดถือมาก็พังไปหมด ระหว่างเรียนผมมุ่งหวังจบออกมาเป็นศิลปิน แต่ขณะเดียวกันในภาพรวมของประเทศก็กลับพบว่าคนรุ่นผมและรุ่นหลังจากนี้ดูเหมือนไม่มีความหวัง” ชายหนุ่มวัยยี่สิบสามกล่าว

ไกรร่ำเรียนมาทางจิตรกรรม หากช่วงรอยต่อระหว่างปีสามขึ้นปีสี่ เขาสนใจกระบวนการทางเพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ต ก่อนจะร่วมกับศิลปินในแนวทางเดียวกันก่อตั้งกลุ่ม Chiang Mai Performance Art เมื่อปี 2562 โดยผลงานชิ้นแรกที่นำเสนอสู่สาธารณะ คืองานเพอร์ฟอร์มตัวเองกับหมวกกันน็อกที่ติดตั้งกล้องวงจรปิดทุกทิศทุกทาง ในทีสิสชิ้นสุดท้ายเพื่อทำเรื่องจบการศึกษา ชายหนุ่มทำงานอินสตอลเลชั่นกึ่งสถาปัตยกรรมและวิดีโออาร์ต

นั่นล่ะ ศิลปินไม่ประสงค์จะนิยามตัวเองว่าต้องทำงานแขนงไหนหรือด้วยเทคนิคใด กับนิทรรศการเดี่ยวครั้งแรกที่จัดแสดงอยู่ตอนนี้ก็ใช่ ผลงานมีเพียงหกชิ้น หากมันก็หลากหลายทั้งจิตรกรรม สื่อผสมประเภท found object และอินสตอลเลชั่น

Our God is Labeled คือชื่อนิทรรศการดังกล่าว ผลงานที่ไกรชี้ชวนให้ผู้ชมทบทวนถึงขอบเขตที่ไม่อาจคาดคะเนของการสื่อสารในโลกออนไลน์ ซึ่งขณะนี้จัดแสดงอยู่ที่ Issue gallery (ภายในร้านกาแฟ Gateway Coffee Roasters ถนนท่าแพ เชียงใหม่) โดยมีพิชากร ชูเขียว รับหน้าที่ภัณฑารักษ์ นิทรรศการคือเหตุผลของบทความนี้ เช่นที่วิกฤตการณ์ การเปลี่ยนผ่าน และอีกหลากหลายมายาคติอันเกิดขึ้นตลอดหลายปีที่ผ่านมา คือเหตุผลที่ชายหนุ่มคนหนึ่งยึดมั่นกับการทำงานศิลปะเพื่อสื่อสารถึงความอึดอัด และตั้งคำถามถึงที่ทางในอนาคต

-1-
I Saw You Everyday, Everywhere, Everytime

“ผมพบว่า 70% ในบทบัญญัติความเป็นส่วนตัวของเราไม่เป็นจริง”

เป็นเรื่องจำเป็นที่ต้องคุยกับศิลปินถึงผลงานที่ได้ทำก่อนหน้า อันนำมาสู่ที่มาและที่ไปในผลงานปัจจุบัน เรากำลังพูดถึง I Saw You Everyday, Everywhere, Everytime ชิ้นงานหมวกกันน็อกที่ติดตั้งกล้องวงจรปิดที่ไกรทำ และหลายคนคุ้นตาผ่านมีมในโซเชียลมีเดีย จากที่เขาสวมมันไปร่วมประท้วงขับไล่รัฐบาลที่เชียงใหม่ เมื่อปลายเดือนกรกฎาคมที่ผ่านมา

“จริงๆ งานชิ้นนี้แต่แรกมันไม่ได้ถูกทำขึ้นเพื่อสะท้อนสถานการณ์ที่นักกิจกรรมทางการเมืองถูกอุ้มเลย มันเป็นประเด็นตั้งคำถามถึงความเป็นส่วนตัวของประชาชนมากกว่า” ไกรกล่าว

ย้อนไปปีที่แล้ว เขาเป็นนักศึกษาที่เลือกวิชาเสรีเป็นเพอร์ฟอร์แมนซ์อาร์ตในคลาสของอาจารย์พดุงศักดิ์ คชสำโรง ที่ซึ่งหลังจบคอร์ส เขากับอาจารย์และเพื่อนในคลาสร่วมกันก่อตั้งกลุ่ม Chiang Mai Performance Art (CMPF) เพื่อหวังนำเสนอศิลปะเพอร์ฟอร์แมนซ์ให้เป็นที่รับรู้มากขึ้นในเชียงใหม่ โดยงานแรกที่กลุ่มของไกรได้ขับเคลื่อนคืองาน September Equinox 2019: International Day of Public Action for Freedom & Democracy งานที่ศิลปินเพอร์ฟอร์แมนซ์ทั่วโลกจะทำงานเพอร์ฟอร์มในพื้นที่สาธารณะในเมืองของตัวเอง บันทึกวิดีโอ และส่งวิดีโอมาจัดแสดงร่วมกัน

“ผมเป็นผู้ประสานงานของกลุ่ม ซึ่งตกลงกันว่าจะจัดแสดงงานนี้กันที่สวนสาธารณะหนองบวกหาด (สวนสาธารณะในบริเวณคูเมืองเชียงใหม่–ผู้สัมภาษณ์) ก็เลยต้องทำจดหมายไปขออนุญาตใช้พื้นที่กับทางเทศบาลและหน่วยงานที่รับผิดชอบ ตอนทำจดหมายก็มาฉุกคิดว่า ทำไมเราต้องขออนุญาตใช้พื้นที่สาธารณะด้วย เพราะถ้าเป็นสาธารณะจริงๆ มันต้องไม่ควรมีใครครอบครองเป็นเจ้าของนี่ และคำถามนี้มันเกิดมาพ้องกับช่วงที่เพื่อนผมคนหนึ่งถูกใบสั่งจากตำรวจ เพราะเขาขี่มอเตอร์ไซค์และไม่สวมหมวกกันน็อก และกล้องวงจรปิดบนถนนก็จับภาพมาได้

“ความคิดเกี่ยวกับการต้องขออนุญาตผู้มีอำนาจเพื่อใช้พื้นที่สาธารณะกับกล้องวงจรปิดที่เป็นทั้งเครื่องมือควบคุมกฎหมาย และสัญลักษณ์ของอำนาจรัฐ ก็เลยจุดประกายให้คิดถึงการเอาหมวกกันน็อกของเพื่อนมาติดกล้องวงจรปิดน่ะครับ ง่ายๆ ตรงๆ อย่างนั้นเลย” ไกรกล่าว

ในวันแสดงงาน เขาสวมหมวกดังกล่าวพร้อมแว่นกันแดด สูทสีดำ และรองเท้าหนัง เดินไปเดินมาในสวนสาธารณะราวหนึ่งชั่วโมง บางครั้งเขาจะหยุดเดิน และมองขึ้นไปยังกล้องวงจรปิดที่ติดตั้งอยู่ในสวน ไกรบอกว่าเมื่อมารีเสิร์ชเพื่อทำงานชิ้นนี้จริงๆ เขาพบว่านอกจากคนในบ้านเราส่วนใหญ่มักไม่ตระหนักถึงความเป็นส่วนตัวจริงๆ เท่าที่ควร ขณะที่ภาครัฐก็หาได้เข้าใจในขอบเขตของการสอดส่องและจับจ้องชีวิตของผู้คนไปพร้อมกัน

“ประเทศเราเข้าร่วมภาคีพันธกรณีปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน 30 ข้อ ซึ่งเมื่อผมอ่านและพิจารณากับสถานการณ์ที่พบเห็นในปัจจุบัน บอกได้ว่ากว่า 70% ในบทบัญญัตินั้นประเทศเราทำไม่ได้จริง” เขากล่าว

ทั้งนี้ ในระหว่างที่ไกรมีแผนจะต่อยอดงานชิ้นนี้ให้กล้องมันสามารถบันทึกภาพได้จริง และนำไปใช้กับงานอินสตอลเลชั่นในพื้นที่เฉพาะ หากเมื่อเขาทราบว่ากลุ่มเพื่อนและกลุ่มนักศึกษานัดรวมตัวกันเพื่อแสดงพลังต่อต้านรัฐบาลชุดปัจจุบันเมื่อเดือนกรกฎาคมที่ผ่านมา ไกรจึงนำงานชิ้นนี้มาสวมใหม่ ต่อยอดความหมายสู่การเตือนให้ผู้ร่วมชุมนุมตระหนักรู้อยู่เสมอว่าตัวเองกำลังถูกจับจ้องโดยรัฐ ขณะเดียวกันก็คล้ายเป็นการยั่วล้อฝ่ายผู้ที่กำลังจับจ้องผู้ชุมนุม ว่าในทางกลับกันพวกเราก็เฝ้าจับตาคุณอยู่ด้วยเช่นกัน

-2-

A House Without Home

“ผมไม่คิดว่าบ้านคือสิ่งถาวร”

ในขณะที่ผลงานอย่างเป็นทางการชิ้นแรกของศิลปินเลือกสื่อสารกับความเป็นพื้นที่สาธารณะ ผลงานทีสิสที่เพิ่งเสร็จใหม่หมาดๆ ของไกรกลับมีความเป็นส่วนตัวมากๆ อย่าง ‘บ้าน’

กระนั้นความเป็นบ้านของไกรกลับย้อนแย้งในความหมายที่คนส่วนใหญ่คุ้นเคย ดังชื่องานที่เป็นประจักษ์คือ A House Without Home

“แม่ผมทำธุรกิจอสังหาริมทรัพย์ เขาซื้อบ้านเก่ามารีโนเวทและขายต่อ ช่วงเด็กๆ ก่อนเข้าโรงเรียนประจำ จำได้ว่าต้องย้ายบ้านตามแม่มาเป็นสิบๆ หลัง บางหลังย้ายมาอยู่ไม่กี่เดือนก็ย้ายอีก มองย้อนกลับไปก็แปลกดี ความคิดเกี่ยวกับบ้านในเชิงสถานที่ของผมจึงไม่มีความรู้สึกถึงความมั่นคงถาวรเลย (หัวเราะ)”

A House Without Home คือผลงานที่ไกรได้แรงบันดาลใจมาจากความทรงจำที่ต้องย้ายที่อยู่อย่างบ่อยครั้งในวัยเด็ก รวมถึงความตื่นตาส่วนตัวที่ย้ายมาใช้ชีวิตลำพังที่เชียงใหม่–บ้านในทัศนศิลป์ของไกรคือโครงสร้าง 8×4 เมตร ที่ศิลปินพร่าเลือนความเป็นประติมากรรม อินสตอลเลชั่น และสถาปัตยกรรมเข้าด้วยกัน เขาถอดเส้นสายของดอยสุเทพ ภูเขาที่เป็นเสมือนพื้นหลังขนาดมหึมาของเมืองเชียงใหม่ มาสวมทับกับวิธีคิดเชิงสถาปัตยกรรมของ Geodesic dome (โดมทรงกลมที่ประกอบขึ้นจากโครงสร้างรูปสามเหลี่ยม เป็นโครงสร้างไร้เสาแต่ใช้การสอดประสานกันเป็นผนังเพื่อความมั่นคงของโครงสร้าง) โดยวัสดุทั้งหมดในการประกอบสร้างคือวัสดุพื้นถิ่นอย่างไม้ไผ่

กล่าวให้สังเขปกว่านั้น มันคือพาวิลเลียนไม้ไผ่ที่ศิลปินใช้ตั้งคำถามถึงนิยามของความเป็นบ้าน ซึ่งถูกนำเสนอพร้อมกับ video mapping ที่เขาบันทึกการเดินทางในชีวิตประจำวันทั้งในกรุงเทพฯ และเชียงใหม่ ฉายทับเข้าไปบนพื้นผิวพาวิลเลียน

“มีเกร็ดเล็กๆ ที่น่าคิดคือผมทำงานชิ้นนี้ในช่วงที่โควิด-19 ระบาด หลายคนต้องกักตัวอยู่บ้าน ขณะที่ผมก็ต้องทำงานส่งเลยกลับบ้านที่กรุงเทพฯ ไม่ได้ ความหมายของบ้านของหลายคนที่คิดถึงการเป็นที่พักพิงอันมั่นคงถาวรก็อาจชัดเจนขึ้นมา เช่นที่ผมมองว่ามันเป็นสิ่งที่ปรับเปลี่ยนและสร้างขึ้นใหม่ได้ในพื้นที่และสถานการณ์ต่างๆ โดยสถานการณ์ที่เป็นอยู่ตอนนี้ก็กลับเน้นย้ำมุมมองของผมต่อเรื่องดังกล่าว”

ไกรทำ ‘บ้าน’ หลังนี้เสร็จในช่วงที่รัฐบาลเริ่มคลายล็อกดาวน์สู่เฟสสอง ซึ่งก็ประจวบเหมาะกับที่พิชากร ชูเขียว ศิลปินและคิวเรเตอร์ที่กำลังดูแลนิทรรศการใน Issue gallery ชักชวนให้ทำงานศิลปะชุดใหม่เพื่อจัดแสดงที่แกลเลอรี่ในช่วงเดือนสิงหาคมพอดี

จากนิยามของความเป็นส่วนตัวกับสาธารณะผ่านหมวกกันน็อกกล้องวงจรปิด สู่ความมั่นคงถาวรกับความไม่ยั่งยืนผ่านงานอินสตอลเลชั่นที่เป็นภาพแทนของความเป็นบ้าน ศิลปินยังคงสนุกกับประเด็นความลักลั่นในการให้ความหมายของบางสิ่งบางอย่างในวิถีชีวิตร่วมสมัย ซึ่งคราวนี้เขาคิดถึงการสื่อสารผ่านโซเชียลมีเดีย

-3-

Our God Is Labeled

“ผมเติบโตมาในยุคที่โซเชียลมีเดียมันคือการเล่น แต่ตอนนี้มันกลายเป็นวิถีชีวิต”

Our God is Labeled ประกอบด้วยงานทั้งหมดหกชิ้น

ชิ้นแรกไม่มีชื่อ ศิลปินนำด้ามมีดมาประกอบกับปากกาหัวแร้ง ติดตั้งบนกรอบไม้บนแบ็กกราวนด์สีเลือดหมู

ชิ้นที่สอง Daggertag การประกอบขึ้นของคำว่า Dagger (มีด) และ hashtag (#) งานจิตรกรรมสีอะคริลิครูปมีดสี่เล่มที่วางซ้อนกันเป็นเครื่องหมายแฮชแท็ก

ชิ้นที่สาม Jaggerbomb จิตรกรรมอะคริลิครูปไมโครโฟนที่ยอดของมันเป็นระเบิดมือ

ชิ้นที่สี่ไม่มีชื่อ ปืนพลาสติกที่ปากกระบอกเป็นหัวไมโครโฟน ปืนติดตั้งบนขาไมค์ ศิลปินชี้ชวนให้ผู้ชมเข้าไปปฏิสัมพันธ์ผ่านการพูดอะไรก็ได้ผ่านปืนไมค์ เบื้องหน้าคือจอโทรทัศน์ที่หน้าจอของมันเป็นกระจกเงา ส่องใบหน้าของผู้ชม

ชิ้นที่ห้าไม่มีชื่อ ราวไม้สำหรับแขวนหนังสือพิมพ์สามฉบับ ที่ซึ่งเนื้อหาบนหน้าหนังสือพิมพ์เหล่านั้นถูกถมทับด้วยสีทุกหน้า ไม่เหลือเนื้อหาอะไรให้อ่าน 

และชิ้นสุดท้าย Worthless Theatre จิตรกรรมอะคริลิคสองภาพ หนึ่งภาพด้านซ้ายคือฝูงไก่แจ้ในชุดสูทสีฟ้าที่ทุกตัวหันหน้าเข้าหากล้องวิดีโอ ซึ่งอยู่ในภาพด้านขวา ศิลปินนำแรงบันดาลใจมาจากภาพ The Night Watch ของเรมบรันด์ ไก่แจ้คือสัญลักษณ์ของกลุ่มไนต์วอตช์ หรือทหารรับจ้างชาวดัตช์ในศตวรรษที่ 17 ที่ร่วมลงขันว่าจ้างให้ศิลปินวาดภาพเหมือนของพวกเขา…

ประโยคแรกในสเตทเมนต์ของไกรขึ้นต้นว่า “เราทุกคนสามารถเป็นสื่อได้” ก่อนจะเขียนถึงวิถีชีวิตของผู้คนสมัยปัจจุบันที่ไม่อาจแยกขาดจากการใช้โซเชียลมีเดียในชีวิตประจำวัน และความพร่าเลือนในบทบาทของการเป็นผู้สื่อและรับสารของผู้ใช้สื่อสังคมออนไลน์ รวมถึงการแสดงความคิดเห็นส่วนตัวที่กลายมาเป็นข้อมูลสาธารณะ

“ผมเติบโตมาในยุคที่คนเรามองว่าการใช้โซเชียลมีเดียคือการเล่น ก่อนที่มันจะเปลี่ยนผ่านมาจนถึงปัจจุบันที่การเช็กโซเชียลมีเดียคือกิจวัตร และในวันวันหนึ่งเราก็เข้าไปดูมันหลายต่อหลายครั้ง โซเชียลมีเดียมันกลายเป็นชีวิตประจำวันของผู้คนส่วนใหญ่ไปแล้ว มันสร้างโอกาสให้ใครหลายคน ไปพร้อมกับเป็นเครื่องมือทำลายใครอีกหลายคน ขณะเดียวกัน แม้เราจะคุ้นเคยกันมานาน แต่โลกออนไลน์ก็ถือว่ายังใหม่อยู่มากในแง่มุมของการสื่อสารที่เป็นทางการ เราเพิ่งจะมี พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ ขณะที่นโยบายด้านสาธารณะและการปกป้องความเป็นส่วนตัวของผู้ใช้เฟซบุ๊กก็ยังลักลั่นไม่มั่นคงอยู่เลย” ไกรกล่าว

แม้งานศิลปะส่วนใหญ่ในซีรีส์ชุดนี้จะออกมาในแง่การวิพากษ์วิจารณ์โซเชียลมีเดียเชิงลบ หากไกรก็ออกตัวว่าเขาไม่ได้ปฏิเสธโซเชียลมีเดีย (เขายังคงใช้มันทุกวัน) และก็ไม่ได้ต้องการรณรงค์ให้คนใช้โซเชียลมีเดียอย่างสร้างสรรค์อะไรทำนองนั้น เขาคิดอย่างซื่อตรงเช่นสัญลักษณ์ที่ใช้อุปมาในผลงาน ทันทีที่คุณปล่อยข้อคิดเห็นหรือข้อมูลอะไรบางอย่างออกไปบนสังคมออนไลน์ที่ระบบระเบียบทุกอย่างยังคงใหม่ รวมถึง mindset ของผู้ใช้งานและผู้รับสาร เราไม่อาจหยั่งได้ถึงขอบเขตของผลกระทบหรือกระทั่งความรุนแรงของผลที่สะท้อนกลับมาที่เราได้เลย

“ผมสนใจประโยคที่ผู้ใช้โซเชียลมีเดียมักใช้เวลาแสดงความคิดเห็นในเชิงวิพากษ์วิจารณ์ต่อเรื่องใดสักเรื่อง เขามักขึ้นต้นหรือลงท้ายว่า นี่เป็น ‘ความเห็นส่วนตัว’ ซึ่งอ่านทีไรแล้วก็ตลกดี คนส่วนใหญ่มักเข้าใจว่าประโยคนี้มันเป็นยันต์ที่จะช่วยเซฟเขาจากความเห็นส่วนตัวของคนอื่นที่มีต่อเขา หรือไม่ก็คิดว่าประโยคนี้มันจะกันความคิดเห็นนี้ออกจากความเป็นสาธารณะ ซึ่งมันไม่จริง ทันทีที่คุณพิมพ์ความคิดเห็นลงไปในนี้ มันก็มีความเป็นสาธารณะแล้ว” ไกรกล่าว

ไม่เพียงการเปรียบเปรยการสื่อสารทางออนไลน์เป็นอาวุธที่ใช้ฟาดฟันผู้อื่น (มีดหัวปากกา แฮชแท็กรูปมีด) หรือย้อนกลับมาทำร้ายตัวเอง (ปืนไมโครโฟน) ไกรยังตั้งใจสะท้อนถึงบทบาทของฝ่ายอำนาจนิยมที่พยายามจะควบคุมการเข้าถึงการรับรู้ข้อมูลข่าวสารของประชาชน (หนังสือพิมพ์ที่ถูกเซ็นเซอร์) หรือความหลงผิดของกลุ่มนายทหารที่คิดว่าตัวเองสามารถทำทุกอย่างได้ และชูคอตัวเองไปอยู่หน้ากล้องเสียเอง (จิตรกรรม Worthless Theatre) ที่ซึ่งในท้ายที่สุด ผลลัพธ์ของความเข้าใจสถานะของตัวเองผิดนี้ก็สะท้อนออกมาดังที่เราตระหนักดีในสถานการณ์ทางการเมือง เศรษฐกิจ และสังคมปัจจุบัน 

“อย่างไรก็ดี ผมเห็นด้วยอย่างเต็มที่กับเสรีภาพในการพูดหรือในความเชื่อ แต่ขณะเดียวกันเสรีภาพนั้นก็ต้องมาพร้อมกับความรับผิดชอบของผู้สื่อสารด้วย ในโลกอนาคต ผมมองเหมือนฉากในภาพยนตร์อย่าง Total Recall หรือหนังสือ Basement Moon ของปราบดา หยุ่น วิถีชีวิตของผู้คนจะสุดโต่งมากขึ้น คุณอยากไปทำนมสามเต้า หรือคุณจะเป็น Neo Nazi ก็ได้ แต่ประเด็นสำคัญคือคุณต้องไม่คุกคามคนอื่นที่มีความคิดเห็นต่างจากคุณ รวมไปถึงความสามารถรับฟังฟีดแบ็กของคนอื่นที่มีต่อความคิดเห็นแย่ๆ ของคุณได้โดยที่คุณไม่ไปไล่ตีหรือปิดปากเขา เพดานของโลกยุคใหม่มันยังอยู่ที่ความเป็นมนุษย์ที่ให้เกียรติซึ่งกันและกันอยู่ดี” ไกรกล่าว

-4-

Hope

Hope ไม่ใช่ชื่อผลงานศิลปะหรือนิทรรศการของไกร หากมันคือประเด็นสุดท้ายที่เราคุยกัน–‘ความหวัง’

ไกรบอกว่าเขาเชื่อว่าศิลปะมีส่วนในการขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลงหรือเปลี่ยนผ่านของสังคม และนั่นทำให้เขาเลือกทำงานศิลปะเพื่อสื่อสารหรือสะท้อน ที่ซึ่งแม้มันจะไม่อาจสร้างความเปลี่ยนแปลงในภาพใหญ่ หากแม้การสร้างความตระหนักรู้ในระดับบุคคล หรือเพียงส่วนเสี้ยวเล็กน้อย เขาก็มองว่ามันเป็นความหวัง และนั่นทำให้เขาใช้งานศิลปะของตัวเองเป็นส่วนหนึ่งในการร่วมเคลื่อนไหวทางการเมืองในปัจจุบัน

“อย่างที่บอกว่าพอเข้าปีหนึ่งก็มีรัฐประหาร ผมเรียนต่อมาอีกห้าปี ท่ามกลางการบริหารประเทศของรัฐบาลชุดเดิม ก่อนจะค้นพบว่าวิธีการเดียวที่จะไม่ทำให้เรารู้สึกสิ้นหวังคือการเลิกสนใจการเมือง แต่นั่นล่ะ เราตัดขาดจากการรับรู้ในเรื่องนี้ไม่ได้ นั่นทำให้ผมพบว่าคนรุ่นผมและรุ่นน้องต่างก็สิ้นหวังเหมือนกันเยอะมากๆ แต่เพราะการสื่อสารในโลกออนไลน์นี่แหละที่ทำให้เราพบเพื่อน และพบว่าแท้จริงแล้วเราไม่ได้สิ้นหวังหรอก แค่ที่ผ่านมาเราไม่มีเพื่อน

ประเด็นก็คือพวกผู้ใหญ่เขาลอยตัวแล้ว ชีวิตเขาไม่ต้องฟันฝ่าหรือต้องสร้างอะไร เขาเลยไม่มีปัญหากับสถานการณ์ที่เป็นอยู่ หรือกระทั่งเพิกเฉยต่อการที่มีใครสักคนถูกอุ้มหาย แต่เรายังไม่มีอะไรการันตีอนาคตของเรา และถ้าเราเพิกเฉยเราก็อาจไม่มีอนาคตไปด้วย ฉะนั้นอย่าเพิ่งสิ้นหวัง ความหวังทำให้มนุษย์ดิ้นรนที่จะมีชีวิต และผมคิดว่าการที่คนรุ่นใหม่ออกมาแสดงพลังกันทั่วประเทศอย่างที่เป็นอยู่นี้ก็ทำให้ผมพบว่าเรายังมีความหวัง” ไกรกล่าว

นิทรรศการ Our God is Labeled จัดแสดงจนถึงวันที่ 18 สิงหาคม 2563 ที่ Issue gallery ถนนท่าแพ เชียงใหม่

ติดตามผลงานอื่นๆ ของไกร ได้ที่ kraisd.wixsite.com/krai

ติดตามความเคลื่อนไหวของกิจกรรมเพอร์ฟอร์แมนซ์ที่ข่วงประตูท่าแพได้ที่

Facebook : ลานยิ้มการละคร Lanyim Theater และ Chiang Mai Performance Art

The post คุยเรื่องความเป็นส่วนตัวของประชาชน กับ ‘ไกร ศรีดี’ เจ้าของงานหมวกกันน็อกติดกล้องวงจรปิด appeared first on a day magazine.

คุณอาจเคยเห็นผู้หญิงคนนี้อ่านหนังสือ แต่งตัว หรือมีปฏิสัมพันธ์กับศพ ในห้องดับจิตอันเย็นเยียบ

การพาร่างไร้วิญญาณของสุนัขในรูปแบบสัตว์สตัฟ ไปเป็นเพื่อนนั่งตักชมมหรสพโก้ในเทศกาลศิลปะที่ต่างประเทศ

พาสุนัขพิการไปใช้ชีวิตแบบเจ้าชายในกระท่อมกลางเทศกาลศิลปะระดับโลก

วางตัวเองไว้ว่าจะถือบวชทางเพศ ไม่มีความสัมพันธ์เชิงรักใคร่กับมนุษย์คนไหนอีก หากอยู่มาวันหนึ่ง เธอก็สวมชุดคลุมท้องมาสอนหนังสือ และทำให้หลายคนเข้าใจผิดว่าเธอตั้งครรภ์…

แต่แน่ล่ะ ศิลปินไม่ได้ตั้งครรภ์ เธอเพียงล้อเล่นด้วยนิยามของเพอร์ฟอร์มานซ์ทางศิลปะ–ล้อเลียนกับความหวังดีของเพื่อนมนุษย์ และต่อการถือกำเนิด

แล้วไหนจะเขียนนิยายที่พูดถึงหญิงสาวผู้เอาแต่หมกมุ่นอยู่แต่กับความตาย ตั้งแต่เด็กจนชรา และทำฟอร์มไปหาจิตแพทย์ในระยะเวลาใกล้เคียงกันถึง 5 คน เพื่อให้จิตแพทย์เหล่านั้นลงชื่อสนับสนุนให้เธอทำการุณยฆาตที่ต่างประเทศอีก ฯลฯ

ตั้งแต่ติดตามศิลปะร่วมสมัยมา ผมคิดว่าไม่มีศิลปินคนไหนจะล้อเล่นกับค่านิยม มุมมองชีวิต การเกิด และการตาย ได้เท่าศิลปินหญิงคนนี้

ผมมีโอกาสพูดคุยกับอาจารย์อารยาอยู่เป็นระยะผ่านการโต้ตอบทางอีเมล (เธอไม่ใช้โทรศัพท์มือถือ และยกเลิกโทรศัพท์บ้านเพราะสัญญาณไม่ดี เสียบ่อย เธอบอก) จนเมื่อไม่นานมานี้ ศิลปินวัย 62 ผู้ยังคงสอนหนังสือนักศึกษาปริญญาตรีที่สาขาวิชาสหศาสตร์ศิลป์ และปริญญาโท สาขาทัศนศิลป์ คณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้ส่งจดหมายมาชวนดูเว็บไซต์ puthertosleepsaveusandours.com ซึ่งเธอบอกว่าเป็นโครงงานศิลปะล่าสุด

ผมเข้าไปอ่าน มีภาพพอร์เทรต ‘เจ้าเนื้อ’ สุนัขของอาจารย์ที่กำลังคาบขนมขบเคี้ยวคล้ายมวนบุหรี่ เลื่อนเมาส์ลงมา พบรูปอาจารย์นั่งอยู่บนม้านั่งยาวกับสุนัขอีกสองตัว Put her to sleep, save us and ours คือชื่อของเว็บไซต์ อ่านเนื้อหา พอเข้าใจได้ว่านี่เป็นโครงการที่ศิลปินเปิดรับผู้บริจาคเงินช่วยเหลือสุนัขและสัตว์จรจัดในนามเจ้าจร *Jao-Jorn Care แลกกับข้อเสนออีกข้อคือการทำการุณยฆาตตัวศิลปิน                                                         

ขยี้ตา ผมอ่านอีกรอบ เนื้อหาเป็นเช่นนั้น แถลงการณ์ในเว็บไซต์ ศิลปินปรารถนาให้คนมาช่วยสงเคราะห์สัตว์ และสงเคราะห์ให้เธอได้รับการการุณยฆาต… ก็คือตาย

อาจกังวลว่าผมอ่านภาษาอังกฤษไม่แตกฉาน ในอีเมลฉบับต่อมา อาจารย์อารยาส่งแถลงการณ์เกริ่นนำเป็นภาษาไทย ดังนี้…

ทำให้เธอหลับ : ศิลปินอยากหลับ

ดูแลเรา : หมาจรจัดถามหาการดูแล

ประคองคุณค่าของเราด้วย : มนุษย์อาจเคยและไม่เคย มุ่งมั่นหล่อเลี้ยงความตระหนักรู้กับความเห็นอกเห็นใจต่อโลกและชีวิตอื่น-ในตน

เหล่านี้อยู่ในชื่อเว็บไซต์ในฐานะแผนผังโครงงานชีวิต–ศิลปะของ อารยา ราษฎร์จำเริญสุข เรียกหาผู้เข้าร่วมและบริจาค

โศกนาฏกรรม อาจรวมเอาความโศกเศร้าอย่างใหญ่หลวง แต่โศกนาฏกรรมของอารยาคือเวทีละครของสรรพสัตว์สะท้อนความหมายของฟรีดริช นีตซ์เช ตรง ‘ความเป็นคนจนล้นเกิน’ ซึ่งเป็นเหตุผลที่ศิลปินอยากลาโลก แต่เดี๋ยวก่อน ไม่ควรอยู่ภายใต้ความหมายของความตายเดิมๆ และศิลปะที่เคย

ก็แล้วหมาๆ เข้ามาอยู่ในเกมการแลกเปลี่ยนอย่างไรเล่า? ก็… พวกเขาเป็นเพื่อนสนิทของศิลปินไง คนที่เตรียมจะจากลา คนที่ขอแลกชีวิตตัวกับการได้มาซึ่งความเห็นอกเห็นใจต่อชีวิตอื่นในนิยายสถานการณ์และสำหรับการบริจาคทานสำหรับเพื่อนหมาของเธอ…

แน่นอน ในมุมของศิลปะ เป็นเรื่องยากที่จะระบุเครื่องชี้วัดความสำเร็จของผลงานหรือโครงการศิลปะหนึ่งใด กระนั้นกับโครงงานศิลปะชิ้นใหม่ชิ้นนี้ของอาจารย์ ที่แม้จะโปรยด้วยคำว่า ‘นิยายสถานการณ์’ กลับระบุจุดประสงค์ชัดเจน นั่นหมายถึงหากโครงการนี้ลุล่วงสำเร็จ ถ้าสุนัขจรจัดบางตัวได้กินอิ่ม หากบางผู้คนฉุกคิดถึงการบริโภคแบบทำลายโลก ศิลปินเจ้าของโครงการจะตายจากโลกใบนี้

ก็นั่นล่ะ การสงเคราะห์สัตว์จรจัดเป็นเรื่องดีอย่างไม่มีข้อฉงน แต่ใครกันอยากเป็นสปอนเซอร์ให้มนุษย์คนหนึ่งต้องตาย และนั่นทำให้ผมสงสัย ศิลปินผู้นี้จะมาไม้ไหนอีก

นั่นเป็นเหตุผลที่ทำให้ผมอีเมลไปนัดเจออาจารย์ตัวเป็นๆ ก่อนจะเรียบเรียงสิ่งที่พูดคุย เป็นบทสัมภาษณ์ชิ้นนี้

เคยอ่านในนิยาย ‘ผุดเกิดมาลาร่ำ’ ของอาจารย์ และมีโอกาสได้อ่านบทสัมภาษณ์หลายวาระ เชื่อว่าอาจารย์ปรารถนาที่จะตายมาตลอด แต่ที่ยังไม่ตาย เพราะยังมีความกระหายต่อการทำงานศิลปะ และยังหาวิธีการตายที่มีสุนทรียะไม่ได้ อาจารย์มองว่าโครงงานศิลปะล่าสุดนี้ เป็นวิธีที่อาจารย์หาพบแล้วใช่หรือไม่ครับ

จะกล่าวเช่นนั้นก็ได้ เป็นขณะที่วิธีหรือกระบวนการตายในฝันมาประชิดศิลปะมากที่สุดเท่าที่เราจะนึกได้ ที่ไม่ใช่สิ้นใจขณะดูงานจิตรกรรมในหอศิลป์

นี่เป็นโครงงานที่รวมเอาสามสิ่งหลักในชีวิตเข้าด้วยกัน เรื่องแรกคือการทำงานศิลปะ เรื่องที่สองคือการจุดประกายให้เกิดการช่วยเหลือสุนัขหรือสัตว์จรจัดซึ่งทำมานาน และสามคือความปรารถนาที่จะตายของตัวเองซึ่งเคลื่อนจากความรู้สึกส่วนตัวไปผูกโยงกับเป้าหมายคือการหยุดบริโภคโดยสิ้นเชิง

เรามองว่าความตายคือการหยุดกิจกระทำ หายลับไม่ขวนขวายหามาและไม่หลงเหลือไว้ ทั้งรูปและนาม ในขณะที่เราหาผู้ร่วมสนับสนุนกองทุนเพื่อช่วยเหลือสุนัขจรจัด เราก็หาผู้สนับสนุนการทำการุณยฆาตให้ตัวเราไปพลางๆ อีกส่วนคือกิจกระทำเชิงสำนึกต่อส่วนแวดล้อมที่ผ่านการสนทนากัน นั่งอ่านหนังสือด้วยกัน เดินเล่นในสวน โครงงานนี้เมื่อเผยให้คนรู้จักผ่านจอเว็บไซต์เป็นเวลาที่เราเริ่มหาส่วนต่างๆ ที่จะประกอบกันขึ้นเป็นนิยายที่จะเขียนคู่ขนานกับผลของการเผยโครงงานโดยจับสัญญาณนึกคิดของตนว่า จะมีจุดแตะกันระหว่างนิยายกับโครงงานศิลปะ

ในส่วนของการขอทำการุณยฆาต เราเกรงว่าผู้ที่รับงานนี้เข้าเป็นส่วนของนิทรรศการศิลปะจะไปไม่เป็น ใครจะเขียนหนังสือขอส่งใครไปตายได้ ในเว็บไซต์จะมีพาร์ตหนึ่งที่เป็นร่างจดหมายสนับสนุนการการุณยฆาตอยู่ เราทำไว้สองร่าง คือแบบไร้เดียงสากับร่างเชิงปรัชญา ประสงค์จะหาผู้สนับสนุนการุณยฆาตครั้งนี้โดยมูลเหตุเชิงจิตใจมากกว่าการป่วยกาย ผ่านศิลปะที่ไม่เน้นรูป ปรากฏแต่กลไกการลงมือ คือผลักแต่ละอย่างให้อยู่ที่ความหมายในอากาศ ในนึกคิด ในคะเน

คนสนับสนุนจะเซ็นจดหมาย ส่งไปยังองค์กรที่รับดำเนินการซึ่งมีตั้ง 11 แห่งในโลก ถ้าอยากสนับสนุนจนสุดทาง หากสำเร็จอาจจะจ่ายค่าเดินทาง และค่าธรรมเนียมการทำให้หลับรวมฌาปนกิจครบชุด จะไปส่งที่สนามบินก็ได้ ก็จะเท่ากับเราออกเดินทางแล้วหายไป ไม่มีร่าง ไม่ต้องเก็บเถ้าเพราะไม่รู้ว่าจะเอาไปไว้ไหน

แล้วคิดว่าจะมีคนอยากสนับสนุนให้อาจารย์ตายจริงหรือ

จริงๆ เริ่มจากครึ่งแรกของปีนี้ หอศิลป์แห่งหนึ่งในนิวยอร์กเขาวางแผนจะทำนิทรรศการเดี่ยวให้เราปีหน้า เขาก็เลยชวนให้เขียนโครงงาน จึงอุตริคิดโครงงานนี้ขึ้นมา มีฐานจากผลงานเก่าๆ ที่เราทำศิลปะกับศพและกับหมา และมีฐานจากการทำงานปัจจุบันเตรียมไปแสดงแต่รู้สึกฝืด ไม่มีอารมณ์ร่วม ก็สังเกตว่าทำไมไม่ยินดีในการผลิตชิ้นงานอีก ทำไปหนืดๆ ฝืดๆ

เราเขียนโครงงานที่ไม่ต้องผลิตงาน คือขอแลกชีวิตกับการบริจาคและหยุดบริโภค พอส่งบทเขียนเริ่มที่ remembering จบลงตรง ‘การุณยฆาต’ ไดเรกเตอร์หอศิลป์ก็ตอบกลับมาว่าเขาจบ PhD ทางจิตวิทยาหัวข้อ “Repeated Exposure to Death and Its Effect on Memory” เขาถึงกับรักข้อเขียนของเราแต่ขอเวลาอ่านบทความนี้ก่อน

หลังจากนั้น เราใช้เวลาเขียนงานนี้ต่อสองเดือน ทำเว็บไซต์ ไดเรกเตอร์หายต๋อมไปเลย ซึ่งเราถือว่าเกมการประเมินจริยธรรมมนุษย์สำเร็จตั้งแต่ต้นทางเลย

มีอีกแกลเลอรีหนึ่ง ซึ่งจะแสดงงานของเราปีหน้าเหมือนกัน แรกว่าจะชำแหละบทแปลนิยาย ผุดเกิดมาลาร่ำ เป็น Novel’s Map ก็ขอเอดิเตอร์เป็นโปรเฟสเซอร์ที่เวียนนามาแก้ไขจนหน้ากระดาษลายไปด้วยหมึกสีแดง-ฟ้า ซึ่งเราเห็นว่าไม่จบ ก็เอามาทำตัวบท พิมพ์ซ้อนกันยาวๆ บนแคนวาส นิยายยังอยู่แต่เคลื่อนไปเป็นอื่นจะจัดวางกับวัตถุ แต่ก็ไม่อยากใช้สิ่งของที่ผลิตขึ้นมาใหม่ ก็เดินหาของใช้แล้วในบ้าน มีแก้วเบียร์ทรงสูงทำเป็นแจกัน ตัดดอกไม้จากสวนมาปัก สังกะสีเก่าที่ถูกวาดไว้มานานเป็นพื้นหลัง นั่งหวีขนหมาซึ่งเป็นวัสดุล้นเกินในบ้านจนสำลัก เอามาปั้นเป็นก้อนกลมๆ วางเคียงกับบทพิมพ์นิยายเป็นผืนยาว

แต่พอเราได้ไอเดียใหม่จากการแลกชีวิต เลยนึกอยากมาเชื่อมต่อกับ Novel’s Map เอาจังหวะของความจำเป็น (Necessity’s Rhythm) เชื่อมด้วย เลยส่งเว็บไซต์นี้ไปให้แกลเลอรีดูก่อน ว่าฉันจะทำการเชื่อมสองโครงงานนะ ย้ำเขาว่าให้อ่านเว็บไซต์โดยละเอียด หายไปสักพัก ทางนั้นก็อีเมลตอบกลับมาตัวหนาๆ เลยว่า Euthanasia (การุณยฆาต)

แกลเลอรีบอกว่าไม่เอา เขาพยายามขอคุยทางโทรศัพท์ แต่เราไม่มีโทรศัพท์ แล้วก็ไม่อยากคุยเพราะงานยังขยับ นึกคิดว่าเราควรอิสระจากเงื่อนปมของสังคมและของใคร แต่โดนไปสองรายที่ไม่รับโครงงานนี้ก็นึกในใจว่า นี่คงเป็นโครงงานเข่นฆ่าอาชีพเรานับแต่นี้ คือไม่มีใครอยากก้าวออกมาจากที่ที่เคยอยู่เดิม คือมีชิ้นงานแขวนตั้งในห้องแสดง ก็เข้าใจ คาดการณ์อยู่แล้ว แต่ไม่นึกว่าจะชัดเร็วแบบแชเชือนเฉไก๋แบบที่เจอกับหอศิลป์และแกลเลอรีในเมืองเดียวกันเป็น ตอบคำถามว่า ณ ตอนนี้ไม่มีใครสนับสนุน

เขาคงคิดว่าอาจารย์อยากยืมมือเขาเพื่อฆ่าตัวตาย

โครงงานถ้ารับฟังผิวๆ ตามแนวการรับรู้ของผู้คนสมัยนี้ที่ลวก-เร็ว ก็ดูน่าตื่นเต้นแบบข่าวหน้าหนึ่งเพราะคล้ายว่าใครกำลังหาใครมาหนุนให้ตนจบชีวิตลงจริงๆ อาจพาดหัวข่าวว่าฆ่าตัวตายโดยฉลาด หรือยืมมือคนอื่นทำอัตวินิบาตกรรมในความสุนทรีย์ คนอ่านพากันงงก่อนตาย

แต่ในฐานะที่เป็นโครงงานศิลปะปลายเปิดที่ไม่รู้จะจบลงตรงไหน งานเหมือนทั้งยั่วล้อ ท้าทาย ความอยู่กับร่องกับรอยของมนุษย์ในเชิงจริยธรรม แต่ไม่ค่อยอยู่กับร่องรอยของสำนึกรับผิดชอบ จนเห็นเป็นภาพหายนะภัยของโลก ความตะกละตะกลามบริโภค แชเชือนต่อสิ่งแวดล้อม ทำมาหากินกับธรรมชาติและสิ่งมีชีวิตอื่นก็ยังเอา ทางออกที่ดีที่สุดที่จะทำให้โลกใบนี้ดีได้เหมือนก่อนคือการไม่มีมนุษย์ เราจะทำให้ไม่มีมนุษย์ได้อย่างไร ถ้าเราไม่ตาย แล้วเราในฐานะคนแก่คนหนึ่งจะไปจัดการกับใครได้นอกจากสังขารของตัวเราเอง

ทำไมแถลงการณ์ในเว็บไซต์อาจารย์ถึงเขียนว่า ‘มนุษย์เป็นมนุษย์จนเกินไป’ จนอาจารย์ที่เป็นมนุษย์เหมือนกัน ไม่อยากมีชีวิตอยู่แล้ว

คำว่า ‘คนเป็นคนจนล้นเกิน’ มาจาก Menschliches, Allzumenschliches ชื่อหนังสือของนีตซ์เช ใน ค.ศ. 1878 มีคำเปรยปกว่า für freie Geister แปลว่า สำหรับวิญญาณเสรี ตรงนี้น่าใส่ใจว่า ในความเป็นมนุษย์ ต้องเจอกับดักทางความคิดหรือกับดักทางอารมณ์ แล้วพากันยึดติดอะไรๆ ในชีวิต มนุษย์บางคนที่ตระหนัก รู้ทัน ก็จะหาทางออกจากกับดักนั้น ซึ่งทางพ้นกับดักคือเสรีถึงข้างใน

เสรีจากอะไร ทัศนคติ มุมมองต่อโลก จากวิธีการบีบแคบ เงื่อนปม–กับดักที่เราติดในแต่ละช่วงเวลาไม่เหมือนกัน แถมถูกบ่มเพาะและเจอปมปัญหาต่างกันอีก ความล้นคน ส่วนหนึ่งคือ ไกลธรรมชาติ แล้วอิงเหตุผล ซึ่งถ้าเอามาเปรียบกับปัจจุบัน แม้แต่เหตุผลที่ไร้สาระที่สุดก็ยังอ้างเป็นเหตุผลได้ แต่ตรงนี้ไม่ใช่ประเด็น

เราพยายามพูดถึงความเป็นมนุษย์ ในฐานะคนสร้างหายนะภัยร่วมสมัย งานนี้นำ ‘ความเป็นคนจนล้นเกิน’ มาใช้ ว่าผู้คนมีความฟั่นเฟือนขาดพร่องเชิงจิตสำนึกอย่างที่มนุษย์ สิ่งมีชีวิตที่เจริญแล้ว ควรจะเป็น แต่ไม่เป็น คือไปล้นอย่างอื่นที่ไม่ดีไม่งาม

ตอนเป็นเด็กเราสงสัยโลกน้อย เราเป็นผู้ถูกสอน แล้วเราเชื่อในคำสอนว่าดีงาม ก็ก่อหวังมาเสมอ หวังว่ามนุษย์จะบ่มงาม-เติบงาม เชื่อว่าทิศทางความเจริญของโลกควรจะบ่มงามในสำนึกคิดของคน แต่ไม่ใช่ กลับกลายเป็นความดาษดื่น ของฉากซ้ำๆ ของผู้คนที่แชเชือนต่อโลก กินแล้วทิ้ง บันเทิงแล้วเขวี้ยงขว้างขยะไปทั่ว อยู่อย่างหยาบๆ คร่าวๆ เจ้าโทสะหรือไร้แยแส

ความไม่อาจหยุดบริโภคได้ ผูกพ่วงมากับปริมาณของ ‘สิ่งต่างๆ’ จำนวนมหาศาลที่ใช้-ทิ้ง ใช้-ทิ้ง …ดูเหมือนไม่สิ้นสุด มีแต่จะเพิ่มจำนวนมากับหายนะมหึมา แทรกเกลื่อนไปในธรรมชาติแวดล้อม แม่น้ำ ป่า ทะเล

ถ้าการมีอยู่ของเผ่าพันธุ์มนุษย์เราบ่มงามจริง เราจะไม่มาถึงจุดที่เป็นอยู่อย่างนี้

คล้ายว่าอาจารย์เอือมต่อบริโภคนิยมแล้ว แต่ไม่รู้จะทำยังไง และอยากจากไปพอดี ก็เลยผูกโยงเรื่องเหล่านี้ไว้ด้วยกัน

เราขื่นๆ ใจในความเป็นเผ่าพันธุ์เราเอง เอือมต่อความเป็นมนุษย์ที่ล้นเกินในแบบที่ไม่มีคุณค่านี้ อยู่ก็ใช้มากใช้เปลือง ตายแล้วก็ยังทิ้งทวน ตอนตายยังใช้ดอกไม้ ผ้า กระดาษ ท่อนไม้ แผ่นไม้ ทั้งประดับประดิษฐ์อย่างโอ่อ่าอลังการ และเผาอย่างเอิกเกริก เราช่างให้เกียรติสายพันธุ์เดียวกันอย่างล้นเหลือเสียจริงแต่ไม่ค่อยแลเห็นชีวิตอื่นเลย ไหนล่ะป่า เขา สัตว์ อากาศ ไหนล่ะสำนึก

แต่การทำงานศิลปะก็ต้องอาศัยการผลิตบางสิ่งบางอย่าง และมันก็เป็นส่วนหนึ่งของอาการบริโภคนิยมนี้ด้วยไหม

เราจึงคิดถึงโครงงานศิลปะนี้ไง จังหวะของความจำเป็น ไม่มีการผลิตอะไรแลกชีวิตศิลปินที่เป็นผู้บริโภคคนหนึ่ง กับการช่วยเหลือสิ่งมีชีวิตสายพันธุ์อื่นๆ และถามหาความตระหนักรู้แบบไม่ผ่านวัตถุศิลปะ ไม่มีตัวตนรูปงาน

ชิ้นงานนิดหน่อยค่อนมาในฝั่งส่งถ่ายความหมายผ่านอักขระเช่นจดหมาย หรือเป็นกิจกรรมเดินเล่นในสวน ไม่คุยก็ได้เดินไปด้วยกันเงียบๆ

อาจารย์เห็นชีวิตมนุษย์ก็ไม่ได้มีคุณค่าอะไรมากไปกว่าชีวิตของสุนัขจรจัดอย่างนั้นหรือ

สัตว์เข้ามาในโครงงานทั้งโดยราคะส่วนตัวคือรักชอบอยู่แล้ว และมาเป็นผู้เทียบเคียง ความเป็นมนุษย์ในฐานะภาพสะท้อนในหน้าเว็บไซต์ ใช้คำหนึ่งว่า Araya’s Tragedy จะมองเป็นโศกนาฏกรรมมนุษย์ ที่ต้องยืมเวทีสัตว์ theater of animals มาสะท้อนเทียบ เอาความเป็นธรรมชาติของสัตว์มายั่วล้อความอู้ฟู่รุ่งเรืองอย่างแปลกๆ ของมนุษย์

Put her to sleep เป็นสำนวนภาษาที่กำลังร้องขอให้ฆ่าคน หมายถึงทำลายความเป็นคน ขณะชุบเลี้ยงความเป็นสัตว์ โดยการบริจาคให้สัตว์

save us กรรม ‘เรา’ ในที่นี้คือสัตว์ ประสงค์ให้ดูแลสัญชาติญาณและความเป็นธรรมชาติอย่างสัตว์เอาไว้ แล้วข่มฆ่าความเป็นมนุษย์ทิ้งไป ด้วยเหตุนี้ไม่ว่าไลลียา ตัวละครใน ผุดเกิดมาลาร่ำ เธอจะอยากตายจริงๆ ลึกๆ ในเธอหรือไม่ แต่ความเป็นมนุษย์ของเธอ ก็ไม่ใช่ความงดงามอีกต่อไปในลักษณะมวลกลุ่มของสายพันธุ์ที่ใช้โลกไม่เป็น ดำรงค่าในความเป็นตนเองไว้ไม่ได้แล้วยังแผ่ขยายปริมาณอย่างไม่รู้จบ

สำนวนโปรยจบลงตรง ‘ดูแลคุณค่าของเรา’ คุณค่าของเราในที่นี่เป็น humanized sympathy เป็นความเห็นอกเห็นใจต่อสารพัดสิ่งที่เอื้ออำนวยเราอยู่ เป็นสำเหนียกรู้ชีวิตงาม สำนึกถึงอุปนิสัยชินชาที่เรากระทำต่อโลกแล้วตั้งค่าใหม่ เปลี่ยนแปลงมัน

สัตว์จึงเป็นภาพเทียบ สะท้อนความเป็นมนุษย์ในขณะที่กิจกระทำก็ขอให้ลงมือต่อการให้ คือการบริจาคไปด้วยพลางๆ

ให้ตอบก็คือว่าเข้าใจถูกในแง่สัตว์มีค่าที่คงความเป็นธรรมชาติเอาไว้ได้ ในขณะมนุษย์ห่างไกลธรรมชาติจนแปร่งทิศหลงวิสัย

ถ้ามองอีกมุม อาจารย์เป็นคนหนึ่งที่มีจิตสำนึกต่อสัตว์อื่น ตระหนักดีต่อสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นกับสิ่งแวดล้อม และก็ใช้ชีวิตและสร้างงานโดยบริโภคอย่างน้อยที่สุด แล้วทำไมอาจารย์ต้องมาตายเอง คนอื่นที่บริโภคเยอะๆ และไม่สำนึกควรจะต้องตายไม่ใช่หรือ

มีสองส่วนขำๆ นะ หนึ่ง–เราไม่มีสิทธิอะไรที่จะไปบอกให้ใครคนอื่นต้องตาย กับ สอง–ก็แล้วใครเลยจะบ้าได้เท่าศิลปิน

คนอื่นที่ไม่ตายหมายถึงกลุ่มคนยังคงเสพในมวลรวมของความไร้สำเหนียกแห่งสำนึก โครงงานอยากผลักให้พวกเขาตายในเชิงสามัญชีวิต หันหารสพิเศษพิสุทธิ์ให้มากขึ้นกว่าความเป็นอยู่ที่ไม่เคยถูกพิเคราะห์ นึกถึงสัตวแพทย์ที่มารักษาหมาตอนย้ายมาอยู่บ้านกลางนาใหม่ๆ เคยซ้อนท้ายมอเตอร์ไซค์กันไปฉีดยาเห็บหมัดให้หมาชาวบ้าน วันหนึ่งหมอตายไปก่อนหมาเราอีก เรานึกชมชีวิตเขานะ มีบุญ ไม่ต้องอยู่ใช้และเผชิญความไม่งาม ร่างของคนอายุ 29 ก็ยังสดแข็ง ไม่เสื่อม ไม่ต้องซ่อม ยังไม่สั่งสมความทะเยอทะยาน ความผิดบาปไว้ในตนมากนัก คือถึงเราไม่ไปบอกให้ใครตายแต่เรามักชื่นชมที่เขาตายเร็ว ตายตั้งแต่อายุยังน้อย

ส่วนใครเลยจะบ้าได้เท่าศิลปินนี่ประชดตัวเอง ถ้า Necessity’s Rhythm เป็นเวทีนิยายสถานการณ์ วันนี้นำเสนอการสำรวจความจำเพาะของเป็น-ตายในแบบที่ทั้งมีสาระและไร้สาระ ตรงนี้สำคัญนะเพราะมนุษย์มักจะทำทีอิงแอบสาระสำคัญอยู่ร่ำไป ซึ่งช่องว่างตรงนี้แหละ ตรงภาวะในระหว่างนี่ที่ความบ้ามันเล็ดลอดออกมา เป็น The point where madness arises.

แต่อาจารย์ไม่ใช่ส่วนหนึ่งของปัญหา

พยายามแค่ไหนก็ไม่เกลี้ยง ไม่หมดจด ไม่ปราศจากโดยสิ้นเชิง การเดินทางมาคุยกันที่นี่ก็ต้องขับรถและใช้น้ำมันอยู่ดี ถ้าหิวน้ำแล้วไม่เอาแก้วไปกดกระติกน้ำร้อนของร้านก็จะต้องซื้อน้ำในขวดพลาสติก ที่นี่เป็นสถาบันที่ไม่มีน้ำกด ไม่มีการแยกขยะ ถ้าปัญญาชนเป็นอย่างนี้แล้วจะไปบอกชาวบ้านว่าอย่าทิ้งขยะลงคลองได้หรือ คือเราไม่สามารถกลับไปสู่อะไรจริงๆ ความเกลี้ยงเกลา เนื้อแท้ แก่นแกน เพราะแต่ละอย่างแฝงฝังในเปลือก เราเห็นสะระแหน่ไม่กี่ใบในสี่ก้านใส่บรรจุภัณฑ์พลาสติกแข็งหนาปิดผนึกอย่างดีในช่องผักของห้าง เราได้แต่ประคับประคอง ลงไปเก็บสะระแหน่หรอมแหรมในแปลงปลูกไว้ เล่นเจ้าล่อเอาเถิดกับการจัดการตัวเองในหายนะภัยที่เรามีส่วนร่วม

พบว่ายิ่งตระหนัก ยิ่งรู้สึกถึงหายนะ ยิ่งเห็นตัวเองเป็นหน่วยเล็กๆ หน่วยเดียว เคล้าอยู่กับอะไรที่เป็นมวลก้อนมหึมา จะไปเสียดทานไหวหรือ เมื่อกี้เราเดินไป กลุ่มนักศึกษาคุยกันฮาเฮล้อมโต๊ะ มีถุงพลาสติกสองใบบนพื้น เราเกือบจะเดินไปบอก คุณเรียนศิลปะได้ยังไง คุณเหยียบมันอยู่ แต่ก็ชะงักนะ เพราะแก่ เมื่อก่อนเราจะไปอยู่ตรงนั้นเร็วกว่าความคิดเราอีก

การจากไปของคนคนหนึ่งจะกระตุ้นอะไรได้ หรือเงินที่ระดมทุนช่วยหมาจรจัดก็ช่วยได้ส่วนหนึ่ง สัตว์อีกหลายล้านชีวิตบนโลกก็ยังต้องทนทุกข์อยู่ดี

ตอนคิดงานนี้แล้วเริ่มลงมือเขียนส่วนต่างๆ ก่อนอื่นเราตากหน้าออกตัวกับเพื่อนต่างชาติที่นั่งทำงานด้วยกันว่า เราก็จั๊กจี้ใจนะ เพราะเราไม่ได้เป็นดาราหรือผู้มีอำนาจ แต่มาวางพล็อตให้ตัวเองดูเป็นฮีโร่ เราอาจโดนหนักไม่ใช่แค่ไม่มีจริยธรรมอันดี แต่ยังอุตริยกหูชูหาง เหมือนเวลาหมาที่บ้านจะข่มกันอีกว่า ความตายของเราจะสำคัญ แต่ไม่ทำก็ขบถต่อสัญญาณในตนซึ่งคนทำงานศิลปะอาจฝืนได้ยาก เรารู้อยู่ว่าก่อกรรมแล้วก็เกิดกรรม แต่นี่ไม่ใช่การเรียนรู้หรือ ผลักตัวเองเข้าไปในมุมในพื้นที่สาธารณะที่ความจนมุมจะมีหลายแง่มุมมาก สะท้อนทั้งคนต้อนและคนตั้งโจทย์ที่เข้ามุมตน มุมคนอื่น

กลับมาที่คำถาม

เคยมีญาติคนหนึ่งพูดกับเราว่า หมาจรจัดมีอยู่ทั่วไป แปลเป็นคำเตือนว่าเธอกำลังเข็นครกขึ้นภูเขา ช่วยยังไงก็ช่วยไม่หมด ต่อให้จับเขาไปทำหมัน ไปฉีดวัคซีน ให้อาหาร หรือชุบเลี้ยงพวกเขา มันก็เป็นเสี้ยวเล็กๆ จิ๊บจ้อย ก็จริง แต่จะวางเฉยกับสิ่งที่เห็นได้ยังไง จะให้เห็น-รับรู้แล้วไม่ลงมือทำอะไรเลยหรือ

มองย้อนกลับไป ถ้าเราอายุน้อยกว่านี้ก็จะไม่ผุดโครงงานนี้ได้ เกิดขึ้นเพราะสารพัดสารพันในเรามาถึงขีดหนึ่งของแต่ละส่วน เป็นส่วนของคนที่อยู่มานาน คนทำศิลปะมาพอควร คนที่ไม่อยากทนต่อปัญหา ไม่อยากไปงานศพใครอีก เบื่อเห็นภาพซ้ำของการทำลาย หากว่าเรายังสาวอาจยังทนทานความเป็นไปหม่นๆ นี่ไหว แต่นี่รับรู้แล้วว่าเราอายุมาก ไม่มีกำลัง โลกภายนอกไม่น่าอยู่ ไหนจะเผชิญกับความไม่อยากอยู่ในใจตัวเอง คิดเรื่องเวลาชีวิตตัวเองมาตั้งแต่ประถมหกเท่าที่เด็กจะพอคิดได้ ต่อมาก็ตั้งใจไว้ว่าจะจากไปตอนอายุสี่สิบ จนเพื่อนที่เคยคุยเรื่องนี้กันยิงตัวตายเสียเองไปล่วงหน้าแล้ว เราปล่อยเลยมาตั้งยี่สิบกว่าปีแล้ว ก็เลยทำเถอะ

มนุษย์คนหนึ่งที่ไม่อยากมีชีวิตอยู่ เพราะไม่อาจหลีกเลี่ยงการบริโภค ผูกโยงกับความห่วงใยต่อเด็กสี่ขา และเลยไปถึงเต่าที่ถูกเชือกพันติดอวน พะยูน วาฬ มีพลาสติกในกระเพาะ สัตว์ที่ตายเวลาเขาเผาป่าปลูกพืชเชิงเดี่ยวหรือเห็ดถอบ ก็มนุษย์อีกนั่นแหละ เอามาผนวกกับการเรียกร้องหาสำนึก ออกมาเป็น ‘One’s quitting of consumption’ ‘คนคนหนึ่งหยุดบริโภค’ วางเงื่อนความตายซึ่งอาจไม่ถูกแยแส วางกระตุกต่อมสิ่งแวดล้อมและสำนึกนุ่มนวลอ่อนโยนต่อความเป็นไป

รู้อยู่ว่าไม่มีอะไรเกิดขึ้นจริงนักหรอก เหมือนเวลาคุยโตถึงความสำคัญของงานศิลปะ แนวคิดมลังเมลือง แต่ไม่ค่อยมีอะไรจริง เหมือนโครงงานขององค์กรใดที่ประกาศผ่านป้ายกับพิธีเปิด ความคิดถ่วงที่ว่าอาจไม่มีอะไรเกิดขึ้น แล้วทำทำไมใช้ไม่ได้กับการทำศิลปะ เวลาทำศิลปะเรามักทำเพราะมีความจำเป็นที่อธิบายเป็นเหตุผลจริงๆ ได้ลำบาก คราวนี้ลุกขึ้นมาทำสคริปต์งานในรูปเว็บไซต์เพราะถูกเร้าจนอยู่ไม่สุข ไม่ทำก็ไม่เป็นสุข

แล้วคิดยังไงที่มีคนบอกว่าแต่มนุษย์เป็นสิ่งมีชีวิตที่ฉลาดที่สุด มีพัฒนาการที่สุด เราชอบธรรมแล้วที่จะใช้ทรัพยากรทั้งหมดบนโลกใบนี้

ไม่แน่ใจว่าเราฉลาดกว่าหมาที่บ้านในบางกรณีหรือเปล่า มีตัวแก่ตัวหนึ่งมาจากมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เธออาจเคยเป็นโปรเฟสเซอร์ด็อกเตอร์มาก่อน ชื่อปลาเค็ม พอเราบอกให้ลงไปฉี่ ส่งเสียงเชียร์เร้า ดันก้น ตบมือให้เธอกระย่องกระแย่งลงบันไดไปเหมือนเสียงเชียร์คนแก่ในห้องกายภาพบำบัด เธอวิ่งตุปัดตุเป๋หางชี้ไปถึงสนามในสวนหลังบ้าน แล้วเลี้ยวกลับ ไม่ฉี่ แต่ทำท่าร่าเริงว่าเสร็จธุระแล้ว ฉันทำตามที่เธออยากให้ฉันทำ

เราทนฉลาดแบบในคำถามไม่ค่อยได้ แต่ชอบฉลาดที่เชื่อว่าในฐานะคนคนหนึ่งเราเปลี่ยนแปลงปรับตัวได้ไม่ให้ตกต่ำโดยสมบูรณ์พร้อม เป็น eudaimonia

อาจารย์มีภาพในใจของผู้ร่วมสนับสนุนหรือยัง โดยเฉพาะผู้สนับสนุนการการุณยฆาต

ปกติภัณฑารักษ์จะวางหมุดหมายนิทรรศการศิลปะ แล้วศิลปินก็ปรับแปลงตามคอนเซปต์งาน เราก็ทำตรงนี้วางเอาไว้ของเรา ศิลปินคนหนึ่งในกลุ่มละครสัตว์นิทรรศการสากลที่แห่แหนกันไปโน่นนี่ บอกเราว่า ในโลกนี้จะมีภัณฑารักษ์ที่ใช่ เคยมีศิลปินเจอภัณฑารักษ์ที่ใช่มาแล้ว เราเอามาบอกตัวเองต่ออีกชั้นหนึ่งว่า ถ้าใครสักคนพบว่าโครงงานนี้ใช่ก็คงมีคนร่วมด้นกันต่อไป 

เพราะเป็นโครงงานปลายเปิดมากๆ แล้วจริงๆ เราก็ไม่รู้ว่ามันจะไปจบลงตรงไหน ก็ประหลาดตั้งแต่คนที่เข้ามายุ่งเกี่ยวด้วย เดิมทีคิดว่าถ้าคนที่มาร่วมงานกระด้างหน่อย เขาไม่แยแสสะดุ้งสะเทือนอะไรจริงๆ เขาจะร่วมโครงงานนี้ได้ดี ลืมไปว่างานนี้เป็นเรื่องละเอียดเข้าใจยากจนคนที่ไม่แยแสอะไรก็จะเข้าถึงลำบาก คนที่เข้ามารับรู้ ร่วมงาน ส่วนใหญ่เป็นต่างชาติ

แล้วกับคนรอบตัวอาจารย์ล่ะ เขามีฟีดแบ็กยังไง

ระหว่างที่ทำเว็บไซต์นี้ เราตั้งวงแลกเปลี่ยนความคิดเห็นเกือบทุกอาทิตย์ แค่เตรียมบทนำเข้าสู่การสนทนาครั้งแรกก็สังเกตได้ว่ามีเรื่องนิดๆ ศิลปินอังกฤษบอกว่าจะไม่ได้อะไรจากคนฟังเลยถ้าไม่บอกโต้งๆ เราควรจะต้องเล่าความประสงค์จริงๆ ออกมา นักปรัชญากรีกบอกว่านี่เป็นโครงการศิลปะ การตีความในบางส่วนเป็นกลไกที่ศิลปะถือครองอยู่แล้วจึงไม่มีอะไรใดๆ ตรงไปตรงมา

ด็อกเตอร์เกาหลีคนที่มีชื่อร่วมในการเปิดบัญชีช่วยเหลือสัตว์กับเทคนิเชียนคนไทยก็บอกว่า เธอเคยบอกไว้ล่วงหน้า ฉันนึกว่าเธอจะทำแต่เรื่องหมาเฉยๆ  ไม่นึกว่าจะเป็นโครงงานศิลปะแล้วเธอจะตาย พอไปเปิดบัญชี เพื่อเอาชื่อเลขบัญชีลงเว็บไซต์เสร็จเธอก็ถามอ่อยๆ ว่า แล้วถ้าฉันถอนตัวล่ะ ก็เก้กังอิหลักอิเหลื่อ ดูไม่จืดเลย ขมในใจลึกๆ ว่าจะรอดไหมนี่

พอเข้าวงสนทนานักปรัชญา อินโทรไปได้หน่อย ประติมากรจากออสเตรเลียก็บรรลุธรรมหรือกรรมแห่งตน รำพึงว่าฉันทำงานศิลปะเพราะฉันมีความสุขกับปริมาตรและพื้นผิว ฉันสอนศิลปะเพราะเป็นพื้นที่ให้ฉันอยู่กับความงามแล้วก็ลุกออกไป ขณะที่นักศึกษาปริญญาโทชาวดัตช์มีปัญหากับประโยคอีโก้ของศิลปิน ไม่เป็นศิลปินแล้วจะไม่มีอีโก้หรือ

สนทนาวันนั้นมีอาการคล้ายจะไปสู่เนื้อหาแต่ก็เหออกไปตามทางของแต่ละคน เราชอบเพราะอาการลักลั่น ประหลาดๆ มักไม่ค่อยเกิดเมื่อวิจารณ์งานแบบผู้วิจารณ์เป็นคนกระทำต่อผลงาน แต่นี่เป็นการสนทนาที่กัดกร่อนและสะท้อนคนวิจารณ์เอง เหมือนว่าพวกเขามาร่วมประชุมหาทางทำให้ใครคนหนึ่งตาย แต่ไม่ร่วมก็อยู่เฉยไม่ได้ เพราะเนื้อความมันเร้า ตรงนี้คล้ายไทยมุงดูศพเลย กลัวแต่ก็อยากรู้ ดูแล้วก็นึกถึงตัวเอง คนในวงคุยพอถูกกระทำแล้วก็พากันหาทางหักเห เช่นอุทานว่า Oh suicide! แล้วกลับฮากันขึ้นมา ไม่รู้ว่าขำอะไร ขำตัวเองที่ลักลั่น มันขำจริงๆ เอ่ยชื่อประเทศที่มีองค์กรรับทำการุณยฆาต ตกลงเธอจะไปไหน เบลเยียม สวิส หรือสเปน ก็ฮากันอีก โอ ยู วิล โก ทู เบลเยียม จังหวะเสียงหัวเราะของความจำเป็น

เพื่อนเราคนหนึ่งที่ยืนยันว่านี่เป็นอาร์ตโปรเจกต์ไม่ใช่การฆ่าตัวตาย บอกกับเราว่า อารยา เธอไม่ต้องตายจริงนะ แค่ทำตัวให้หายไป และมาอยู่บ้านฉันริมทะเลเงียบๆ สักสองปี แล้วบินกลับมา ค่อยบอกคนอื่นว่านี่เป็นเพอร์ฟอร์แมนซ์ระยะยาว เราก็เอ๊ ก็บอกอยู่ตลอดนี่ว่าเป็นงานศิลปะ

แต่นั่นแหละ กระทั่งตัวเราเอง คืนที่เผยแพร่เว็บไซต์นี้ออกไป ก็นั่งคู้อยู่ที่บ้าน นี่เอาจริงแล้วหรือนี่ เราก็เป็นกับเขาด้วย

กลายเป็นว่าลำพังแค่ยังไม่เริ่ม ก็เป็นกระบวนการศิลปะไปแล้ว 

นี่คือที่อยากได้ ความกวนใจจากศิลปะที่ไม่มีรูปลักษณ์ ออกรสตั้งแต่คิดก็นั่งไม่ติดที่แล้ว

ครั้งหนึ่งปราชญ์ไทยว่างานเรามีภาพที่เหี้ยมเกิน ถามหาความโหดเหี้ยมเชิงนามธรรม ไม่พึ่งพารูปธรรม ตอนนั้นเรานึกไม่ออกจริงๆ ว่าไม่มีรูปแล้วจะมีนามได้ยังไง ตอนนี้เราว่าน่าจะเจอแล้ว นามทะลักเกินรูป หรือเคล้ากันออกรสอย่างพิลึกกึกกือ

ถามอีกครั้ง คิดว่าจะตายจริงๆ หรือ

เราไม่สงสัยในความปรารถนาที่จะตายของตัวเองเลย แต่ถึงยังไงโครงงานนี้ต้องการให้มีคนสนับสนุน หรือร่วมลงนรกขึ้นสวรรค์ชั้นอุตริกับเราเสียก่อน มันถึงจะไปต่อได้

แล้วถ้าเกิดไม่มีใครสนับสนุนเลย ด้วยไม่เข้าใจจุดประสงค์ หรือเขามองว่าเขาไม่อยากเป็นส่วนที่ทำให้อาจารย์ตาย

ศิลปะสำเร็จลงตรงไหน ตรงกวนนึกคิดใครๆ ได้ หรือตรงติดตั้งสง่าสมบูรณ์ในหอศิลป์ แต่ดูแล้วเหมือนแต่งเติมพื้นที่ให้เต็มเฉยๆ

อันนี้ฟังหมามา พวกเขาบอกว่าควรมีชีวิตชีวาอย่างเด็กๆ เกเรคอยกวนประสาทผู้ใหญ่ในครรลองด้วย ถ้าไม่มีใครการุณเรา แล้วเรายังจมอยู่กับหมกมุ่นนี้ การก่อกวนของศิลปะต่อนึกคิดของคนอื่นนั้นได้แล้ว แต่เรายังไม่ได้ ยังตกกรรมเก่าเดิมของเราอยู่ จะให้เราปลอบตัวเองในวัยนี้ หรือว่าไม่มีอะไรที่ได้มาทั้งหมด

นี่เป็นครั้งที่สามที่ผมได้คุยกับอาจารย์อย่างจริงจัง ทุกครั้งเราไม่เคยคุยถึงสิ่งที่สดใสบ้างเลย อยากให้เล่าถึงเหตุการณ์ที่อาจารย์มีความสุขที่สุดบ้าง นอกจากการคิดออกแล้วว่าจะตายยังไง และคิดงานศิลปะได้

ถ้าถามตอนเป็นเด็กอาจตอบเสียงแจ๋วเลย ตอนนี้ตอบไม่ออกหรอกความสุขที่สุด แปลกไหมพอเราอยู่มานานเราไม่รู้เลย คิดว่าเป็นความเข้าใจโลกจึงไม่มีสุขที่สุด เพราะว่าตัวเรามีหลายด้าน เพราะแต่ละด้านเราก็อยากให้มันดีมีคุณภาพ แล้ววันหนึ่งด้านหนึ่งก็เปลี่ยน ความเป็นเราเคลื่อน แต่คำถามปักหมุด เพราะฉะนั้นคิดว่าสำคัญเลยคือการบ่มสุข แล้วก็การบ่มสุข ต้องไม่ใช่ช่วงสาวๆ ที่เราเคยเป็น เที่ยวไปติดสุขกับโลกข้างนอก

ย้อนไปหลายสิบปีก่อนหน้า เราเจอความบ่มสุขในคืนหนึ่ง เมื่อก่อนอยู่ทาวน์เฮาส์ แล้วเรานอนลงบนพื้นกระเบื้องเย็นกับหมาจรตัวแรกที่เลี้ยงที่เชียงใหม่ อยู่กันสองตน นอนเอาหัวชนกันบนพื้น แล้วเรารู้สึกว่าหูเขากระดิก แล้วพอหูเขากระดิกปั๊บ เราจะได้ยินเสียงที่หมาได้ยิน ที่ปกติมนุษย์เราจะไม่ได้ยิน เสียงไกล เราก็หือ ดีจัง ฉันฟังเสียงตามการรับรู้ของเธอ ได้ยินเสียงโดยฟังเสียงตามหมา แล้วมันสงัดสงบ อบอุ่นทั้งที่เป็นคืนในหน้าหนาว เราก็เรียนรู้ว่ามันมีภวังค์เพลินๆ ง่ายๆ แบบนี้อยู่ด้วย

หรือช่วงเวลาเดินทาง มองไกลไปบนฟ้า แล้วเห็นภาพผืนกว้างนุ่มๆ เทาๆ ฟ้าๆ เรืองแสงหรือสลด ไม่เคยซ้ำกันเลย เลยคิดว่าทำไม จิตรกร J.M.W. Turner วาดภาพเมฆแล้วผู้คนก็จับใจ เพราะมันมะลึกกึ๊กกึ๋ย แสงสี น้ำหนัก ฟอร์ม เปล่งพลังธรรมชาติประจัญรับรู้สึกของเราไกลๆ โน่น สวยแต่ไปไม่ถึง ประชิดทั้งๆ ที่อยู่ไกล เผยให้เรามองเพลินโดยความเป็นฟ้าไม่ได้เรียกร้องอะไรจากเราเลย อาจเป็นความอาลัยอาวรณ์เดียวที่เรามีต่อโลก เป็นกับดักชนิดหนึ่งไม่ต่างจากสำนึก พออายุมากอย่างตอนนี้ บางทีมองฟ้าตอนเย็น นึกไปว่าถ้าเราจะตาย เราคงเสียดายตรงนี้แหละ เสียดายว่าจะไม่ได้มองท้องฟ้าอีก

ไม่นานมานี้ ราวสองสัปดาห์ผ่าน ดวงจันทร์สว่างกลมในฟ้ามืด สะท้อนเงาลงบนผิวน้ำ เราลงไปว่ายน้ำในสระตอนสองทุ่มคนเดียว แล้วพบว่าตัวเราเองได้คุยกับดวงจันทร์ในภวังค์แปลก มันสงัดมาก รายรอบมืดมิด เงาสะท้อนของจันทร์ลงมาเล่นน้ำด้วย กระเพื่อมไปตามแรงว่าย ล้อกับตะคุ่มเงาใบไม้ต้นไม้รอบสระในบางมุม ก็อวลสุขอยู่อ่อนๆ จางๆ สงัดไปอีกแบบ

เหมือนพบความสุขได้จากตัวเองกับธรรมชาติเพียงลำพัง

ถ้าเห็นหมาตัวที่เขาเคยแย่ แล้วเราเอามาอุ้มชู แล้วเขากลายมาเป็นคุณนายนอนเบาะ ยกระดับความเฉิดฉายเหมือนคางคกขึ้นวอ กลายราวกับเจ้าหญิงสูงศักดิ์ เราก็มีความสุขนะ เหมือนเราได้ชุบชูเขา เหมือนเอาหมาจรจัดไปร่วมมหกรรมศิลปะโลก เดิมชื่อไอ้งับเพราะมันกัดเรา เมื่อแรกพบจ่ายไปทั้งแผลเราบวกผ่าตัดขางับเป็นห้าหมื่นเศษ ก็เอาเมตตาเข้าข่ม ไม่ถือโกรธ ยกให้เขาเป็นเจ้าชายจู๊ดในนิทรรศการนานาชาติ ทั้งป้ายหน้างานและในสูจิบัตร นักข่าวเขียนเป็นภาษาเยอรมันอธิบายว่า จู๊ด ชื่อของเจ้าชายที่เป็นหมาเสด็จจากเมืองไทยมาพำนักในยุโรป มีความหมายว่า durchfall คือท้องเสีย ส่วนภัณฑารักษ์บอกว่าอารยา งานเธอ very liberal

ถ้าตอบคำถามนี้ ความสุขก็ลิเบอรัลได้ ห้ามถูกจองจำโดยเงื่อนใดหรืออะไร แม้กระทั่งเงื่อนสุขเอง

ทำไมการชุบเลี้ยงสุนัข ทำให้อาจารย์พบความสุขนัก

คำตอบว่าเราพบความสุขอะไรจากพวกเขาหรือ อย่างง่ายๆ  พวกเขายังคงมีความเป็นเด็กแม้จะอายุน้อยหรือมาก มีความเป็นธรรมชาติ กล้าด่าซึ่งหน้าแบบโต้งๆ แบบไม่ร้ายอะไรแค่หิวข้าวกับอยากเข้าบ้าน หรือร้องดีใจจนเสียงหลงเหมือนหมาปัญญาอ่อน ร่าเริงกับเรา ชี้ชวนเราให้เห็นชีวิตอื่น นกที่เขาวิ่งไล่ แมลงที่ส่งเสียงกวนใจบินไปมา หมามองเห็นหมด กิ้งกือก็ด้วย งูนี่ไม่ต้องพูดถึงเลย แค่เสียงสวบสาบของการเลื้อยพวกเขารู้แล้ว ตะโกนร้องว่า ฆ่ามัน

คือความไร้เดียงสา

อีกอย่างพวกเขาหล่อเลี้ยงความเป็นมนุษย์ของเราให้ไม่เห็นแต่ตัวเอง รู้จักให้ ไม่แบ่งแยกสปีชีส์และพื้นที่ของการดำรงอยู่เลยไหลเทมาเป็นส่วนหนึ่งในงานศิลปะของเรา ครั้งหนึ่งแสดงงานที่กวางจู เราสตัฟหมาจรที่ถูกฆ่าทุกๆ สองอาทิตย์ประมาณสิบกว่าตัว เอามาเป็นประติมากรรมเรียงรายบนเตียงยักษ์ พอค่ำเราในฐานะศิลปินในกลุ่มขอตั๋วฟรีไปดูเพอร์ฟอร์แมนซ์ของศิลปินดังจากนานาชาติในแต่ละคืน เอาเบาะไปหนึ่งเบาะ อุ้มซากหมาไปหนึ่งตัว วางบนตัก ไปนั่งดูการแสดงตอนกลางคืนกัน ไม่เหงาเลย เดินทางไกลแต่ยังมีชีวิตเหมือนตอนอยู่บ้านพวกเขาก็เป็นเพื่อนดูละครก่อนนอน  (วิดีโอ Treachery of the Moon ปี 2002–ผู้เรียบเรียง) หรือที่ไปเยอรมนี (ร่วมแสดงในเทศกาลศิลปะ Documenta ครั้งที่ 13 ปี 2012–ผู้เรียบเรียง) ส่วนในโครงงานล่าสุด ‘จังหวะของความจำเป็น’ (Necessity’s Rhythm) นี้เป็นอีกครั้งซึ่งมาจากความรักของเรา พวกเขาเป็นตัวของตัวเอง ไม่ต้องปรับตัวให้เป็นศิลป์อะไรเลยแม้จะอยู่ในโครงงานศิลปะ ดีไหม?

มีอีกคำถามหนึ่งที่เราถามตัวเองว่า สุนทรีของโครงงานนี้คืออย่างไร คำตอบไปตกลงตรง animalistic aesthetic taste เป็นรสงามแบบสัตว์ ร่าเริงกว่ากลิ่นอับหืนในห้องเก็บศพ เลยไม่เห็นว่างานนี้เศร้า แค่ส่งเสียงคล้ายการเห่าซึ่งหน้า ที่บางคนไม่ทันระวังอาจตกใจ แล้วก็ผรุสวาทออกมา งานอาจไม่ค่อยละเอียดละเมียดแบบสุนทรีที่เราเคยได้แบบกลิ่นสีและกาวแป้งจากชิ้นงานศิลปะเด่นสว่างในห้องแสดง และงาน…ไม่ยอมเป็น passive แต่ฝ่ายเดียว แต่วางท่าเป็นผู้ลงมือกระทำด้วย

ผู้หญิง ศพ ศิลปะ แล้วก็หมา ชีวิตเรามีองค์ประกอบอยู่แค่นี้จริงๆ แล้วจะให้ไม่อยากตายได้ยังไง อบอุ่นพอแล้ว

ร่วมสนับสนุนกองทุนเลี้ยงดูสุนัขจรจัด ‘เจ้าจรแคร์’ ได้ที่บัญชีนายเอกราช ปรางค์ชัยกุล และ Ms. Hyum Mi Roh ธนาคารกรุงเทพ เลขบัญชี 504-0-83618-0 ติดตามโครงงานศิลปะนี้ได้ที่ puthertosleepsaveusandours.com  

The post โปรเจกต์ศิลปะชวนดูแลชีวิตสุนัขจรและจดหมายอำลาของ อารยา ราษฎร์จำเริญสุข appeared first on a day magazine.