ในด้านหนึ่ง Memoria จึงเป็นหนังที่มีธีมว่าด้วย ‘เสียง’ เป็นหลักสำคัญ ทั้งในฐานะตัวละครหนึ่งของเรื่องและในฐานะแรงผลักที่ทำให้เจสสิก้าออกค้นหาคำตอบเพื่อทำความเข้าใจเสียงปริศนาในหัวของตัวเอง

หลังจากหนังฉายรอบปฐมทัศน์ที่เทศกาลหนังเมืองคานส์ก็กวาดเอาเสียงปรบมือกราวใหญ่นานหลายนาทีเต็มหลังฉายจบ ไม่น่าแปลกอะไรที่หลายคนจะให้ความสนใจไปยังการออกแบบเสียงซึ่งเป็นหนึ่งในหัวใจสำคัญของตัวหนัง โดยเฉพาะเมื่อเป็นที่รู้กันว่าเสียง bang! ที่ได้ยินนั้นเป็นเสียงที่เกิดขึ้นในหัวของผู้กำกับจากอาการ exploding head syndrome ก่อนจะถูกถ่ายทอดและสร้างออกมาเป็นเสียงให้เราได้ยินในภาพยนตร์ ซึ่งการจะหยิบจับเอา ‘เสียงในหัว’ ให้ออกมาเป็น ‘รูปธรรม’ นั้นไม่ง่ายเลย และมันย่อมต้องใช้ความมุ่งมั่นและทุ่มเทของทีมงานเสียงอย่างมากในการสร้างสรรค์เสียงเช่นนี้ออกมา

อัคริศเฉลิม กัลยาณมิตร เป็นนักออกแบบเสียงคู่บุญของอภิชาติพงศ์และเป็นหนึ่งในทีมงานที่อยู่เบื้องหลังความสำเร็จครั้งนี้ เขาร่วมงานกับอภิชาติพงศ์ครั้งแรกในหนังเรื่อง สัตว์ประหลาด! (2547) ก่อนหน้านั้น อัคริศเฉลิมเป็นนักศึกษาปริญญาตรีด้านภาพยนตร์และโทรทัศน์จาก Academy of Art University ที่ซานฟรานซิสโก รัฐแคลิฟอร์เนีย เขาใช้เวลาระหว่างเรียนทำหนังทดลอง สลับกับรับงานเป็นช่างเสียงในกองถ่ายและเริ่มตัดต่อเสียงให้นักเรียนในชั้น จนอีกไม่กี่ปีต่อมาเขาก็รู้จักกับอภิชาติพงศ์ คนทำหนังชาวไทยที่กำลังเริ่มทำโปรเจกต์หนังเรื่องใหม่อย่าง สัตว์ประหลาด! และได้กลายมาเป็นต้นธารของการทำงานด้วยกันอย่างยาวนานนับแต่นั้นมา

หลายครั้งหลายหนตลอดการสนทนากับเรา อัคริศเฉลิมเอ่ยขอบคุณทีมงานที่กอดคอสร้างเสียงในหนัง Memoria มาด้วยกันอย่าง Koichi Shimizu นักดีไซน์เสียงชาวญี่ปุ่นที่ทำงานคู่กับเขาในฐานะคนออกแบบเสียง, Javier Umpierrez มือตัดต่อเสียง และ Richard Hocks คนมิกซ์เสียงที่ร่วมงานกับอภิชาติพงศ์มาตั้งแต่ แสงศตวรรษ (2551) รวมทั้งทีมงานวางแอมเบียนต์ชาวเม็กซิกันอีกหลายชีวิต

“ผมไม่อยากเทคเครดิตคนเดียว” เขาย้ำหลายครั้ง “ทุกคนมีส่วนสำคัญมากๆ ในการออกแบบเสียงครั้งนี้”

และนี่คือเรื่องราวการเดินทางของเสียง bang! ที่เกิดขึ้นกับอภิชาติพงศ์ และได้รับการสลักเสลาจากทีมงานจนกลายมาเป็นเสียงที่เราได้ยินอย่างเป็นรูปธรรมในหนังลำดับล่าสุดของเขา ผ่านคำบอกเล่าของอัคริศเฉลิมในฐานะตัวแทนทีมเสียงซึ่งเป็นหนึ่งในทีมที่อยู่เบื้องหลังความสำเร็จในครั้งนี้

คุณเริ่มออกแบบเสียงให้หนังของอภิชาติพงศ์ตั้งแต่เมื่อไหร่

ย้อนกลับไปตอนพี่เจ้ยทำ สุดเสน่หา (2545) ผมยังไม่รู้จักพี่เจ้ยเลย ทั้งที่ช่วงเวลาเดียวกันนั้นพี่เจ้ยกับผมอยู่อเมริกาเหมือนกัน ตอนนั้นจะมีสามคน คือมีพี่เจ้ยอยู่ที่ชิคาโก พี่ลี ชาตะเมธีกุล (คนตัดต่อ) อยู่อีสต์โคสต์ฝั่งขวาแถวรัฐเมน ส่วนผมอยู่ฝั่งซ้ายคือแคลิฟอร์เนีย แล้วเพื่อนผมที่เป็นเพื่อนกับพี่ลีก็เลยแนะนำว่าถ้าผมกลับไทยก็ให้มาเจอพี่ลีสิ พอกลับไทยก็ได้มาเจอกัน พี่ลีก็แนะนำให้ไปเจอพี่เจ้ยที่กำลังหาคนอัดเสียงตอนจะทำโปรเจกต์ สัตว์ประหลาด! อยู่

ก่อนหน้านี้ผมเคยทำหนังสั้นและเคยถือไมค์บูมในกองถ่ายมาก่อน ไม่ได้ทำหน้าที่อัดเสียง คนละตำแหน่งกันเลย แต่ก็ไม่ได้บอกพี่เจ้ยหรอก (หัวเราะ) ผมส่งพอร์ตโฟลิโองานต่างๆ เป็นวิดีโอเทป VHS ไปให้เขาดู เป็นหนังทดลองล้วนๆ เลย แกก็บอกว่าโอเค ชวนมาทำหนังด้วยกัน สัตว์ประหลาด! เลยเป็นเรื่องแรกที่ผมได้ทำงานกับพี่เจ้ย

ฟังก์ชั่นของเสียงในหนังแต่ละเรื่องของอภิชาติพงศ์แตกต่างกันมากน้อยแค่ไหน

หนังของพี่เจ้ยหลักๆ แล้วจะไม่ใช้เสียงสังเคราะห์ (synthesizer) ที่มาจากการกดคีย์บอร์ดหรือเครื่องดนตรีต่างๆ แต่เราจะเอาเสียงที่เกิดขึ้นจากธรรมชาติ เช่น เอาเสียงเสือร้องมายืดให้มันยานกว่าปกติ หรือเอาเสียงลมกับเสียงต่างๆ ในธรรมชาติมาซ้อนทับกันคล้ายการคอลลาจภาพแล้วสร้างเป็นเสียงใหม่ขึ้นมา ผมว่ามันเหมือนการปรุงอาหาร เหมือนเอาสูตรอาหารหลายๆ อย่างมาผสมกันดูแล้วชิมว่าเป็นยังไง เออ อันนี้กินได้ อันนี้ประหลาดดี อีกอย่างคือหนังพี่เจ้ยชอบใช้เสียงต่ำๆ ทุ้มๆ อย่างเสียงเบส มันจึงมีความเป็น rumble (เสียงก้องกังวาน) เยอะมาก

ส่วนตัวผมจะชอบเสียงที่มี noise หรือมีความสกปรก เป็นความไม่สมบูรณ์ของการอัดเสียง มันคือการที่เวลาอัด เราเร่งเสียงให้ดังจนเกิด noise grain (เสียงแตกพร่าหรือเสียงซ่าๆ) ขึ้นมา เราชอบเสียงแบบนี้และพี่เจ้ยคงชอบเสียงแบบนี้เหมือนกัน คงรู้สึกว่าไปด้วยกันได้ สมัยนั้นเราจะเรียกกันว่าเป็นแนวสารคดี เพราะการอัดเสียงสารคดีนั้นมันไม่สามารถควบคุมอะไรได้เลย อะไรมันรกเข้ามาก็ต้องรกแบบนั้น

ตอนทำ สัตว์ประหลาด! มันมีอุบัติเหตุหรือมีความไม่ตั้งใจเยอะ มีหลายซีนเลยนะที่ผมโยนๆ ไปแล้วก็คิดว่าโอเค ใช้ได้ มีการใช้สัญชาตญาณเยอะ เราไม่สามารถอธิบายว่าที่วางเสียงไปตรงนี้มันดีนะ แต่เราจะลองโยนเสียงเข้าไปแล้วดู และใช้เทคนิคยืดเสียงแบบที่ได้ยินในช่วงซีนท้ายๆ ของเรื่อง ตอนนั้นเราอยากลองด้วยแหละ มันเป็นยุคที่เทคโนโลยีดิจิทัลเพิ่งเข้ามาไม่กี่ปี โปรแกรมซอฟต์แวร์เกี่ยวกับเสียงมันเพิ่งออกมา เราเลยอยากทดลองอะไรใหม่ๆ ด้วย เทียบกันกับ Memoria เสียงมันจะสะอาดมากขึ้น คิดว่าเพราะเราอายุเยอะขึ้นแล้วเลยมีความลดโทนลงมา

กับเรื่อง Memoria มันเหมือนการเอาเสียงที่พี่เจ้ยมีกับเสียงที่ผมมีมาผสมกันกลับไปกลับมาแล้วพัฒนาให้เป็นเสียงอีกแบบหนึ่ง คือพี่เจ้ยเขาจะวางเสียงมาก่อนแล้วผมค่อยวางเสียงของผมผสมเข้าไป หรือบางครั้งเขาก็ส่งมาแต่ภาพแล้วให้ผมลองทำเสียงดู ซึ่งอันนี้แหละยากเพราะต้องเอาเสียงในหัวเราออกมาให้ได้ เสียงมันเลยไปได้หลายทางมาก แต่สนุก

ขั้นตอนการออกแบบเสียง bang! ใน Memoria เป็นยังไงบ้าง

Memoria ต่างจากเรื่องก่อนๆ เพราะตัวเรื่องมันคนละแบบ มันมีความอยู่ในหัวของผู้กำกับมากกว่า เราต้องแปลสิ่งที่เขาได้ยินออกมาเป็นสิ่งที่ใกล้เคียงที่สุด คือก่อนหน้านี้พี่เจ้ยเขามีอาการ exploding head syndrome คือได้ยินเสียงระเบิดในหัวตอนตื่นนอน ดังนั้นเสียงที่ได้ยินนี้มันคือการแปลเสียงในหัวนั้นออกมาที่ลำโพงมากกว่า

ก่อนหน้านี้ผมกับพี่เจ้ยทำโชว์ Fever Room (นิทรรศการศิลปะ installation art ของอภิชาติพงศ์) ซึ่งมีทีม duck unit เเละ Koichi Shimizu ทำด้วยกัน มันเป็นโชว์โรงละครที่เราทำมาตั้งแต่ปี 2558 และไปจัดตามเทศกาลเกี่ยวกับโรงละครทั่วโลกปีละ 2-3 ครั้ง พี่เจ้ยเขาบอกให้ผมทำเสียงระเบิดในหัวที่เขาได้ยินตั้งแต่ตอนนั้นแล้ว แกอธิบายว่ามันเหมือนเสียง ‘ปุบ’ ดังก้องๆ ในหัวตอนตื่น มากกว่านั้นมันยังออกมาจากในหัว มีลักษณะสะท้อน มีความเป็นเหล็ก เป็นโลหะ เป็นปูน เป็นคอนกรีต เราก็หาซาวนด์เอฟเฟกต์ที่มันมีลักษณะตามที่เขาบอกแล้วลองวางลงไป ซึ่งบางทีวางไปแล้วมันก็ยังไม่ใช่เสียงในหัวของเขาด้วย

ความยากคือเสียงในหัวของเขากับเรามันไม่เหมือนกัน อย่างเสียงที่บอกว่ามีความเป็นโลหะ แต่ความเป็นโลหะของเขากับของเรามันก็ไม่เหมือนกัน เลยต้องส่งเสียงไปให้พี่เจ้ยเลือกหลายๆ แบบว่าชอบอันไหน อันไหนใกล้เคียงที่สุด แล้วเราก็เอาอันนั้นมาปรับตามที่เขาอยากได้

แต่เสียงที่ผมทำตอนนั้นเป็นการทำอย่างคร่าวๆ เพื่อเอาไปใส่ในโชว์ Fever Room แล้วมันก็ถูกพัฒนามาให้ใกล้เคียงกับเสียงที่พี่เจ้ยได้ยินในหัวมากที่สุดตอนทำ Memoria นี่เอง ผมส่งเสียงแบบที่ใกล้กับเสียงในหัวพี่เจ้ยที่สุดให้ Koichi Shimizu ที่ออกแบบเสียงคู่กับผมให้เขาดีไซน์เพิ่มเพื่อเสริมให้มันแน่นขึ้น เสียง bang! ที่เราได้ยินในตัวอย่างหนัง Memoria ก็มาจากเสียงที่โคอิชิดีไซน์โดยใช้เครื่องโมดูลาร์ (เครื่องสังเคราะห์เสียง) มาสร้างเป็นเสียงที่เราได้ยินในตัวอย่างหนัง ดังนั้นมันจึงเป็นเสียงผสมระหว่างเสียงของโคอิชิกับเสียงในหัวจากอาการ exploding head syndrome ของพี่เจ้ย

ผมไม่อยากเทคเครดิตคนเดียวเพราะโคอิชิก็ช่วยทำด้วย และที่หนังออกมาดีได้มันก็ต้องมีคนมิกซ์เสียงที่ดี ซึ่งคนมิกซ์เสียงคือคุณ Richard Hocks จากกันตนา ซาวด์ สตูดิโอ ที่เขามิกซ์ให้หนังของพี่เจ้ยมาโดยตลอด ช่วงมิกซ์เสียงเป็นอีกช่วงที่ยากมากๆ เพราะก่อนหน้านั้นเราดูเป็นซีนๆ ไปแล้วก็รู้สึกว่าชอบเสียงแล้ว แต่พอเอามาดูยาวทั้ง 2 ชั่วโมง 15 นาทีกลับพบว่ามีปัญหา มันจึงต้องดูแบบยาวๆ ทั้งเรื่องหลายรอบมาก ตรงนี้แหละที่เป็นจุดที่ละเอียดอ่อนและต้องใช้ฝีมือของริชาร์ดเข้ามาช่วย

รวมๆ แล้วกับหนังเรื่องนี้เราใช้งานห้องมิกซ์เสียงกันไม่ต่ำกว่า 30 ครั้ง

แล้วกระบวนการทำงานเป็นยังไง ลำบากไหม เข้าใจว่าด้วยเงื่อนไขของโควิด-19 อาจทำให้มีเรื่องระยะทางเป็นตัวแปรสำคัญตอนทำงานด้วย

จริงๆ แล้วผมกับพี่เจ้ยไม่เคยนั่งทำเสียงด้วยกันแต่ใช้วิธีการส่งเสียงไปมาทางอินเทอร์เน็ต พอวันมิกซ์เสียงค่อยมาเจอกัน เพราะพี่เจ้ยอยู่เชียงใหม่ ผมอยู่กรุงเทพฯ แล้วเราทำงานแบบนี้มาหลายเรื่อง จริงๆ พี่เจ้ยเป็นซาวนด์ดีไซเนอร์ที่เก่งมากคนหนึ่งเลย และเป็นคนตัดต่อภาพที่เก่งมากด้วย เคยพูดกับแกว่าถ้าวันหนึ่งผมทำหนังผมจ้างพี่ทำซาวนด์ดีไซน์นะ (หัวเราะ) แกก็เงียบๆ ไป บอกว่าพี่ไม่ค่อยมีเสียงซาวนด์เอฟเฟกต์นะ

ผมว่าการออกแบบเสียงมันอยู่ที่ว่าตัวเรื่องมายังไง เขาจำเป็นต้องใช้เราไหม เราจำเป็นต้องช่วยเขาไหมเพื่อให้เขาไปต่อได้ หรือแม้แต่ถ้าตัวเราเองรู้สึกว่าฉากนี้มันต้องการเสียงจริงๆ เช่น หนังบางเรื่องถ้าเนื้อเรื่องอ่อนหรือตัดต่อมาไม่เนียน ยืดเยื้อ ก็อาจบอกผู้กำกับว่าขอสกอร์ตรงนี้ได้ไหม เพราะผมไม่ได้ทำสกอร์ ผมตัดต่อเสียงไง

เวลาผมดีไซน์เสียงให้หนังผมแทบไม่เคยอ่านบทเลย มีที่อ่านก็น้อยมาก ผมชอบทำไปเลยมากกว่า คือหนังมาก็ลุยไปกับมันเรื่อยๆ เราไม่คิดเยอะและไม่ค่อยชอบวางแผนก่อน บางคนเขาชอบวางเป็นแผน พล็อตว่าจะเอาองค์ประกอบอะไรมาใส่บ้าง ให้ผมทำแบบนั้นก็ได้แต่แค่รู้สึกว่ามันไม่สนุก การไปค้นหาระหว่างทางน่าสนุกและได้อะไรใหม่ๆ มากกว่า เพราะบางทีผมมักบังเอิญไปเจอเสียงแบบนี้แบบนั้น มันสนุก เหมือนการได้ค้นพบสมบัติบางอย่าง

แต่ในขณะเดียวกัน การไม่อ่านบทมันก็ต้องมีพื้นฐานที่ดีก่อน คือต่อให้เราไม่อ่านบทแต่เราต้องทำทุกอย่างให้มันฟังได้ ดูได้ และเป็นที่ยอมรับได้เป็นอย่างแรกเสียก่อน

มันจะไม่เหมือนกับการควานหาอะไรกลางอากาศแบบไม่มีจุดหมายเหรอ

(นิ่งคิด) ไม่นะ ผมรู้สึกว่าต่อให้ไม่อ่านบทแต่เรามีพื้นฐานแน่น มีมาตรฐานประมาณหนึ่งก่อนแล้วเราจะรู้ว่ามันขาดอะไรไป ตรงนี้มีเพลงไหม เอาอะไรมาช่วยได้บ้าง

การแสดงของนักแสดงนำใน Memoria มีผลต่อการออกแบบเสียงไหม

ทิลด้าเป็นคนที่แสดงหนังแล้วน่าดู เคยมีจุดที่บางทีดูๆ อยู่ผมก็รู้สึกว่าไม่มีเสียงนี้ผมก็โอเคนะ ไม่ต้องพยายามเอาเสียงที่ผมดีไซน์ไปใส่ก็ได้ ให้เขาอยู่ของเขาอย่างนั้นไปน่ะดีแล้ว (ยิ้ม) แต่มันไม่ได้ไง เพราะมันคือภาพยนตร์ มันคือ cinema เราก็ต้องผลักให้มันไปได้อีกจุดหนึ่ง ไม่งั้นจะกลายเป็นว่าให้ทิลด้านำอยู่คนเดียว ซึ่งจริงๆ เรามาด้วยกันเป็นทีมนะ

กับเรื่องนี้เราทำเสียงไปเยอะมาก ผสมนั่นนี่ แล้วพอถึงจุดหนึ่งจะรู้กันเองว่าอันนี้ใช่-ไม่ใช่ บางทีมันเยอะไปหรือน้อยไปจนถึงขั้นว่าเอาออกไปเถอะถ้าเสียงอยู่ตรงนั้นแล้วมันไม่ทำงาน อย่ามีดีกว่า เราแค่ต้องหาจุดตรงกลางให้ได้ ซึ่งนี่แหละที่ยาก

ผมคิดเสมอว่าการทำเสียงเหมือนเราทำอาหาร เราต้องผสมๆ และเดาไปว่าชอบรสชาติแบบไหน เสียงมันมีความยากตรงที่ทุกคนมีเสียงในหัวของตัวเอง ชอบเสียงไม่เหมือนกัน ชอบความแหลม ความดัง ความทุ้มไม่เหมือนกัน อย่างหนังของพี่เจ้ยสังเกตได้เลยว่าเสียงจะไม่ค่อยแสบหู จะค่อนข้างทึบๆ เน้นเสียงเบส เพราะพี่เจ้ยบอกว่าฟังแล้วสบาย (หัวเราะ)

แต่อย่างผู้กำกับบางคนผมใส่เสียงเบสไปแล้วเขาไม่เอาก็มีนะ ชอบเสียงแหลมๆ คมๆ กัดหู หรือฟังแล้วแสบๆ ก็มี มันเป็นความชอบส่วนตัว และคนเหล่านั้นมาดูหนังพี่เจ้ยอาจไม่ชอบก็ได้ ทำไมฟังไม่รู้เรื่องเลย ซึ่งผมว่ามันไม่จำเป็นต้องฟังรู้เรื่องขนาดนั้น

หนังพี่เจ้ยมีอะไรให้ดูในเฟรมตลอดเวลา ดูนักแสดงว่าเป็นยังไง ดูว่าผนังมีรูปอะไรไหม มันมีสิ่งให้ดูเยอะ

สุดท้ายแล้วการออกแบบเสียงให้ Memoria ทำให้คุณได้ค้นพบอะไรใหม่ๆ บ้างไหม

จำได้ว่าหลังจากที่ทำเสร็จผมอยากจะ early retire เลยครับ (หัวเราะ)

จริงๆ เเล้วการทำงานในหนังเรื่องนี้ทำให้ผมรู้สึกว่าผมต้องพัฒนาตัวเองมากขึ้นไปอีก เพื่อที่จะได้ตามทันกับโลกภาพยนตร์ที่หมุนไปในทางที่ผมไม่สามารถรู้ได้ว่ามันจะไปทางไหน หนังเรื่องนี้รู้สึกว่าได้ความรู้ใหม่ในเรื่องของการใช้เสียงกับเวลาว่ามันมีผลกับอารมณ์เเละความรู้สึกได้หลายรูปแบบ เช่น เงียบเท่าไหร่ถึงจะพอดี เเละรู้สึกขึ้นมาว่าการวางเสียงของเรามันมีความซับซ้อนมากขึ้น ซึ่งมันเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นตามอายุเราด้วย

แต่ในทางกลับกัน ทั้งที่ซับซ้อนแบบนั้น ผลลัพธ์ที่ออกมามันกลับฟังดูเรียบง่ายขึ้นกว่าเดิมมากเลย

The post จากเสียงระเบิดในหัวของเจ้ย อภิชาติพงศ์ สู่การดีไซน์เสียง bang! ที่ Tilda Swinton ได้ยินใน Memoria appeared first on a day magazine.

แต่ด้วยเหตุผลเรื่องโรคระบาดและความปลอดภัย ทำให้พีไม่สามารถออกเดินทางไปร่วมงานเทศกาลหนังที่เนเธอร์แลนด์ 

“เสียดายนะ” เขาบอก ทว่าก็ยังยิ้ม “แต่ไม่เป็นไรหรอก แค่หนังได้ฉายให้คนดู ผมก็ดีใจมากแล้ว”

ปีนี้เป็นปีที่เทศกาลภาพยนตร์นานาชาติรอตเทอร์ดามครบรอบ 50 ปี งานจัดรอบแรกไปเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ที่ผ่านมาพร้อมฉายหนัง พญาโศกพิโยคค่ำ ของ ไทกิ ศักดิ์พิสิษฐ์ ขณะที่รอบสองซึ่งจัดต้นเดือนมิถุนายนนั้น สุสานใต้ดิน หรือ Underground Cemetery หนังสั้นที่ว่าด้วยความเชื่อ การเมือง และความตาย ก็ได้เป็นตัวแทนไปฉาย 

อย่างคร่าวๆ หนังบอกเล่าถึงเรื่องราวของ ‘ทองอยู่’ (พงศ์สวัสดิ์ ชยธวัช) ชายเฒ่าที่พบว่าชีวิตกำลังสั่นคลอน เมื่อบ้านหลังเก่าทำท่าว่าจะทรุดตัวลง ขณะที่สื่อก็รายงานข่าวการอุ้มหายของนักสิทธิเพื่อคนชายขอบชวนให้นึกถึงความผิดบาปในอดีต พร้อมกันกับที่การปรากฏตัวของผี ‘ทองใบ’ (ปรมะ วุฒิกรดิษกุล) น้องชายแท้ๆ ผู้ตายจากด้วยการอัตวินิบาตกรรมเพราะทนความรู้สึกผิดบาปไม่ไหวปรากฏตัวขึ้นอีกครั้งในเรือนร่างบอบช้ำ ทองอยู่ขอให้น้องชายพาเขาไปไถ่บาปกับพระอาจารย์วิเศษในป่าลึก เพื่อจะหลีกหนีและชำระล้างตัวเองจากความรู้สึกผิดจากอดีตที่เกาะกินชีวิต

หากวัดกันที่ความยาวไม่ถึง 30 นาที สุสานใต้ดิน หยิบจับเอาประเด็นแหลมคมในสังคมรวมกับวัฒนธรรม ความเชื่อของชาวบ้าน ไม่ว่าจะโลกหลังความตายหรือพระผู้วิเศษอันลี้ลับมาร้อยเรียงได้อย่างน่าจับตา โดยมีบรรยากาศเจ็บช้ำคุกรุ่นจากชะตากรรมของ บิลลี่–พอละจี รักจงเจริญ นักเคลื่อนไหวเพื่อสิทธิมนุษยชนเป็นฉากหลังของเรื่อง ขับให้เห็นความเลวทรามและรุนแรงของรัฐที่กระทำกับคนเล็กคนน้อย ขณะที่ไกลออกไปจากนั้น ก็ดูเหมือนจะมีอำนาจที่ใหญ่กว่าครอบงำรัฐหรือผู้กระทำอีกทีหนึ่ง 

บทสนทนาของเราต่อจากนี้ได้ลัดเลาะจากเรื่องหนังสั้นไปยังอำนาจในสังคม แตะเล็มไปยังเรื่องการเมืองและเพดานการพูดคุยในสายตาของคนทำหนังรุ่นใหม่ที่น่าจับตาอีกคนหนึ่งของแวดวงภาพยนตร์ไทย

อยากให้เล่าขั้นตอนการคิดพล็อตและประเด็นของหนังเรื่องนี้ให้ฟังหน่อย

เราจะเริ่มจากประเด็นที่สนใจก่อน อย่างช่วงก่อนหน้านี้มีคดีเรื่องบิลลี่พอดีซึ่งเราสนใจมากๆ แต่ก็ทดมันเอาไว้ในใจก่อน จากนั้นเราก็ลองหาหนังดู หาหนังสืออ่านเผื่อจะเจอ material อะไรที่มันเอามาใช้กับหนังได้

พอดีว่าช่วงนั้นเราได้ลองอ่านหนังสือแปลกๆ ที่ปกติจะไม่ค่อยอ่าน เช่นพวกมิติลี้ลับ มิติที่หก เท่าที่จำได้รางๆ มันมีส่วนที่พูดเรื่องศาสนา กับส่วนที่บอกว่า มันมีมิติที่ไม่ได้มีแค่มนุษย์อยู่ แต่ยังมีมิติของคนธรรพ์ซึ่งเป็นจำพวกสัตว์กับมิติของศาสนาที่มี ‘พระบังบด’ ซึ่งเขาอธิบายว่า เป็นพระวิเศษที่อยู่ในป่ามาเป็นเวลาหมื่นปี สองหมื่นปี หรือกระทั่งแสนปี เพื่อจะเฝ้ารอพระพุทธเจ้าอีกคนมาเกิด 

เราเขียนบทหนังขึ้นมาจากเรื่องราวของพระบังบดนี่แหละ แต่ก็รู้สึกว่ามันเล่าโดยไม่มีจุดหมายไปหน่อย เลยลองเอามารวมกับคดีบิลลี่ที่เราทดไว้ในใจ

อีกอย่างคือ ก่อนหน้านี้ช่วงอยู่ปี 3 เราเคยทำหนังสั้นกับเพื่อนเรื่อง ‘หมายเลขคดีแดง’ เกี่ยวกับครอบครัวที่ยังเหลือของนักโทษทางการเมือง และคนที่โดนลูกหลงจากรัฐบาล เพียงแต่พอเป็นหนังเรื่องนี้เราเลยอยากเล่าเรื่องจากฝั่งของผู้มีอำนาจบ้าง แต่ถ้าจะเล่าเรื่องของคนพวกนั้นเราก็อยากให้มันทรมานสักหน่อย สุดท้ายก็เลยออกมาเป็นอย่างที่เห็นในหนัง คือผู้มีอำนาจคนหนึ่งที่กำลังตกอยู่ในความกลัวจากกรรมที่ตัวเองเคยสร้างไว้จนต้องไปพึ่งสิ่งลี้ลับในป่าโดยให้ผีน้องชายพาไป วิธีเล่าของหนังเรื่องนี้เลยจะค่อนข้างสัจนิยมมหัศจรรย์ (magical realism) อยู่สักหน่อย

เล่าให้ฟังหน่อยได้ไหมว่าคุณทำงานกับนักแสดงยังไง

มีเวิร์กช็อปก่อนรอบหนึ่ง แต่มันก็ค่อนข้างยากเหมือนกันนะที่จะอธิบายเรื่องพวกนี้ให้นักแสดงเข้าใจ เพราะเราก็ไม่ได้อธิบายเก่งด้วย พรีเซนต์ในห้องทีก็โดนอาจารย์สวดกลับมาตลอด เราเป็นคนแรกในรุ่นที่ร้องไห้ น้ำตาไหลในห้องจุลนิพนธ์ เพราะพรีเซนต์ไปแล้วอาจารย์ลุกขึ้นมาถามว่า มีเพื่อนคนไหนเข้าใจบ้างครับ (หัวเราะ) มันก็ยากอยู่

ช่วงแรกๆ เราชอบคิดหนังเป็นวิชวลมากกว่า ซึ่งตอนที่คุยกับนักแสดงก็อธิบายเท่าที่จะอธิบายได้ว่าหนังมันกำลังพูดถึงเรื่องอะไร ตอนแคสต์ติ้งทองใบผมเคยเห็นเขาเล่นหนัง ปอบ ของพี่เป็นเอก รัตนเรือง ที่ออกฉายช่อง HBO Asia และรู้สึกว่าอย่างน้อยแกน่าจะเข้าใจอะไรบางอย่างที่เราจะสื่อสารออกไปได้ แล้วผมก็ไม่ได้ซีเรียสขนาดนั้นด้วยว่านักแสดงทั้งสองจะเข้าใจร้อยเปอร์เซ็นต์ไหม เพียงแต่ถ้าเขาสามารถแสดงออกมาได้อย่างที่เราอยากได้ เราก็โอเคแล้ว

แต่ว่าในส่วนของพาร์ตกำกับการแสดง ถ้าให้คะแนนตัวเองก็คงให้ 6/10 เพราะเราคิดว่ามันสามารถละเอียดได้มากกว่านี้ ตอนที่ดูหนังตัวเองยังรู้สึกว่ารายละเอียดต่างๆ มันมีความเป็นมนุษย์น้อยไปหน่อย หนังมันยังแข็งไปนิด

คิดว่าข้อจำกัดในงานกำกับการแสดงมันอยู่ตรงไหน

คืออย่างตัวเราเองถึงจะเข้าใจเรื่องราวก็จริงแต่การจะอธิบายออกไปมันยาก แล้วจริงๆ ตัวเราก็อาจจะเข้าใจแค่ 70-80 เปอร์เซ็นต์เท่านั้นก็ได้นะ ซึ่งพอสุดท้ายเราส่งสารออกไป มันก็อาจจะได้แค่ 50-60 เปอร์เซ็นต์ การจะเล่าเรื่องนี้มันก็ค่อนข้างยากอยู่เหมือนกัน

เห็นพูดเรื่องการเอากรรมมาใช้กับผู้มีอำนาจคุณมองเรื่องศาสนากับรัฐยังไง

รัฐกับศาสนามันเหมือนวินัยของคนล่ะมั้งครับ หมายถึงทุกศาสนาสุดท้ายมันคือการสอนให้เราทำความดี มันก็เพื่อคุมคนไม่ให้ออกนอกลู่นอกทาง หรือถ้าไปมากกว่านั้นคือการมีพระสังฆราช มีสถาบันฯ มันเป็นสิ่งที่แตะต้องไม่ได้ ให้คนทำตาม เราว่าแต่ละองค์กรมันก็ไปในทางเดียวกัน สุดท้ายมันก็มีเพื่อไม่ให้คนทำโน่นทำนี่อยู่ดี

ทั้งเรื่อง สุสานใต้ดิน กับ หมายเลขคดีแดง มันมีฉากหลังเป็นบริบททางการเมืองหมดเลยคุณมองเห็นอะไรจากประเด็นเหล่านี้

สมัยมัธยมนี่เราแทบไม่ได้สนใจเลยดีกว่า มันคือเรื่องการรับสารด้วย ถ้าเด็กรุ่นผม 80-90 เปอร์เซ็นต์น่าจะเป็นสลิ่มเพราะรับสารทางเดียว สมัยเรียนมัธยมผมมีเพื่อนเป็นเสื้อแดงตั้งแต่เด็ก เขาอ่านหนังสือ The King Never Smiles ตั้งแต่ ม.1 แล้วก็จะโดนแซวว่าไอ้ควายแดง 

แต่สำหรับเรา สิ่งที่เปลี่ยนแปลงจริงๆ มันคือโซเชียลว่ะ มันทำให้เราเห็นหลายมุมขึ้น ประกอบกับโตขึ้นมันก็มีคนรอบตัวที่เป็นเสื้อแดง สารข่าวที่เรารับมันก็เริ่มเปลี่ยนไปด้วย

พอตอนนี้สังคมมันดันเพดานไปไกลมากมองว่าจากนี้ไปคนทำหนังจะตามเพดานที่ผู้คนผลักออกไปจนไกลนี่ได้ยังไงบ้าง

(พยักหน้า) นึกออกเลยครับ

เราก็เคยคิดเรื่องนี้ แต่ก็คิดไม่ตกเหมือนกัน เรารู้สึกว่าในยุคสมัยก่อนที่เพดานมันจะถูกดันสูงขึ้น ส่วนหนึ่งของหนังอาร์ตเฮาส์มันก็สร้างขึ้นมาในลักษณะที่จะสามารถเล่าเรื่องพวกนี้ได้โดยไม่ถูกแบน

เราเคยคิดพล็อตหนังเรื่องหนึ่งขึ้นมาว่า สมมติถ้าในอนาคตหนังมันสามารถถูกเล่าได้โดยไม่ต้องมีลับลมคมใน ไม่ต้องผ่านวิธีการเล่าแบบหนังอาร์ต แล้วคนทำหนังอาร์ตเฮาส์ล่ะเขาจะอยู่ยังไง ถ้าจุดประสงค์แรกของพวกเขาคือการเล่าเรื่องการเมืองโดยที่ยังต้องเอาบางสิ่งมากั้นไว้อยู่เพื่อไม่ให้โดนแบน เขาจะอยู่ยังไงในโลกที่เราสามารถเล่าทุกอย่างออกมาได้อย่างตรงไปตรงมา 

หรืออย่าง หมายเลขคดีแดง หนังสั้นเรื่องก่อนหน้าที่คุณทำกับเพื่อนก็พูดถึงการเมืองอย่างตรงไปตรงมานะ

ช่วงนั้นเรื่องนักโทษทางการเมืองยังไม่ถูกพูดถึงเท่าไหร่ ยังไม่มีการดันเพดาน ซึ่งสำหรับเรา มันก็เป็นประเด็นที่น่าทำแน่ๆ แหละเพราะเราก็สนใจเรื่องพวกนี้อยู่แล้ว

แต่ตอนนั้นมันก็เสี่ยงที่จะเล่าเรื่องนี้ แล้วมันไปไกลกว่าที่เราคิดด้วยเพราะทีแรกคิดจะทำส่งอาจารย์แล้วจบ แต่พอมันถูกส่งไปประกวดเทศกาลภาพยนตร์สั้น ซึ่งมันก็ดันได้ฉาย ตอนแรกก็คิดเหมือนกันว่า เชี่ย ถ้ามันออกไปฉายนอกห้องนี่ซับเจกต์ในเรื่องกับครอบครัวของเขาจะเป็นยังไง แต่นั่นแหละ ด้วยความที่วงการหนังมันแคบ สุดท้ายหนังมันก็ไม่ได้ออกไปไกลขนาดนั้น

กลับมาที่ สุสานใต้ดิน บ้างช่วยเล่าให้ฟังหน่อยว่าคุณส่งหนังไปประกวดในเทศกาลยังไง

ไม่รู้เลย (หัวเราะ) เหมือนว่าที่ปรึกษาจากห้องอื่นมาดูหนังของเราแล้วชอบมาก แนะนำว่าลองส่งไปฝั่งยุโรปไหมเพราะสไตล์ของหนัง ภาษาภาพ และภาษาการเล่าเรื่องมันค่อนข้างไปทางยุโรป เราก็เลยลองส่งไปดู อีกอย่างคือพี่อุ้ย (รัชฏ์ภูมิ บุญบัญชาโชค) ผู้กำกับเรื่อง อนินทรีย์แดง ซึ่งเป็นอาจารย์ที่มหาวิทยาลัยของเราก็แนะนำว่าให้ลองส่งหนังไปตามเทศกาลเหล่านี้ดูสิ ซึ่งสุดท้ายมันก็ไปติดที่รอตเทอร์ดาม

อย่างหนังสั้นเรื่องนี้ก็ถูกคนดูเอาไปตีความหลากหลายมากเหมือนกันนะคุณมองมันยังไง

สนุกมากเลยเวลาเห็นคนเขียนถึง เรารู้สึกว่าสุดท้ายมันอาจไม่ตรงกับที่เราคิดในตอนแรกก็ได้ แต่เพราะเรารู้สึกว่าทันทีที่ทำหนังเสร็จ เราก็หมดหน้าที่ตรงนั้นแล้ว จากนั้นก็เป็นความสนุกของการดูว่าคนดูจะรู้สึกยังไง 

ภาพถ่ายโดย Sethawut Mueangkaeo, Supakorn Wasoontararat , Bamsu

The post พี วิศรุต เด็กหนุ่มผู้พาหนังสั้นเกี่ยวกับบิลลี่ พอละจี ไปฉายถึงเทศกาลหนังรอตเทอร์ดาม appeared first on a day magazine.

ความแพรวพราวและลูกล่อลูกชนที่เคยปรากฏในสมัยที่เขาทำ บอดี้..ศพ#19 หรือกระทั่งความเฮี้ยนหลอนหลอกในหนังสั้นจากตระกูล ‘แพร่ง’ ทำให้เราตั้งความหวังไว้กับ GHOST LAB มากพอสมควร บวกกับทีมเขียนบทอย่างวสุธร ปิยารมณ์ (ฉลาดเกมส์โกง) และทศพร เหรียญทอง (เลือดข้นคนจาง) ก็ยิ่งทำให้เราตั้งตารอเข้าไปใหญ่

ภาพยนตร์เรื่องนี้บอกเล่าเรื่องราวของการปะทะกันระหว่างวิทยาศาสตร์และโลกหลังความตายผ่าน ‘กล้า’ (ไอซ์–พาริส อินทรโกมาลย์สุต) นายแพทย์หนุ่มที่เคยเจอวิญญาณของพ่อที่ตายจากไปสมัยยังเด็กและฝังใจจนกลายเป็นคนหมกมุ่นทำวิจัยเพื่อหาคำตอบเรื่องโลกหลังความตาย ในค่ำคืนหนึ่งของการอยู่เวรอันยาวนาน เขากับ ‘วี’ (ต่อ–ธนภพ ลีรัตนขจร) เพื่อนหมอที่อยู่เวรร่วมกันก็ได้ร่วมเป็นประจักษ์พยานการเห็น ‘ผี’ ในโรงพยาบาล นำมาสู่การร่วมมือกันทำวิจัยเพื่อขุดคุ้ยไปยังปรโลก โดยไม่อาจรู้เลยว่านั่นหมายถึงการย่างกรายเข้าไปสู่โลกอันลี้ลับและความเดือดดาลทั้งในนามของคนเป็นและคนตายในท้ายที่สุด

อันที่จริง หนังที่พูดถึงการใช้วิทยาศาสตร์เพื่อคลี่คลายหาคำตอบให้โลกลี้ลับทั้งไสยศาสตร์หรือความตายนั้นไม่ใช่เรื่องใหม่ เราเคยมี Flatliners (1990) ที่พูดเรื่องนักศึกษา 5 คนทำการทดลองเพี้ยนประหลาดเพื่อให้ตัวเองหลุดไปยังโลกแห่งความตาย หรือแม้แต่ 15 ค่ำ เดือน 11 (2002) ที่ชวนหาคำตอบระหว่างความเชื่อและวิทยาศาสตร์ได้อย่างแยบยลและมีหัวใจ กระนั้นการจะเล่าเรื่องของวิธีคิดที่ว่าด้วยการหาหลักฐานมารองรับความเชื่อและสิ่งที่ไม่อาจพิสูจน์ได้ ก็ยังนับเป็นโจทย์ที่ท้าทายและน่าตื่นเต้นในอุตสาหกรรมภาพยนตร์เสมอ 

หากแต่เป็นจุดนี้เองที่ GHOST LAB กลับต้องเผชิญหน้ากับสภาวะ ‘กลับไม่ได้ ไปไม่ถึง’ อย่างน่าเสียดาย

ตัวละครที่แบนราบ

หนังออกตัวมาดีมากๆ จากการสร้างเส้นเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างหมอหนุ่มทั้งสองคน ซึ่งล้วนมีประสบการณ์ร่วมกันอย่างที่ไม่อาจมีใครในโลกนี้ได้สัมผัส ในคืนสงัดเงียบคืนหนึ่งของโรงพยาบาล ท่ามกลางข่าวลือจากพยาบาลสาวสวยที่ว่ามีคนไข้เสียชีวิตจากเหตุการณ์ไฟไหม้ทั่วทั้งตัว นายแพทย์ทั้งสองออกมาต่อสู้กับความง่วงด้วยกาแฟและขนมถุงใหญ่ เพื่อจะหันไปพบว่าในห้องโถงแห่งนั้นไม่ได้มีแค่พวกเขา หากแต่มีร่างกะรุ่งกะริ่งและไหม้เกรียมของ ‘สิ่งหนึ่ง’ ยืนประจัญหน้าอยู่ 

หนังขับเน้นบรรยากาศแห่งความหลอนหลอกด้วยการเคลื่อนไหวและสภาพชวนสยองของวิญญาณ จนชวนให้เชื่อว่านับจากนี้ แม้กระทั่งหลับตาลงในอีกหลายต่อหลายคืนให้หลัง ทั้งกล้าและวีจะยังคงไม่อาจลืมภาพติดตาของร่างที่พวกเขา ‘มองเห็นร่วมกัน’ ได้ลง ซึ่งในอีกด้านหนึ่งมันก็ผูกโยงพวกเขาให้แนบแน่นเข้าหากันด้วยประสบการณ์ที่ไม่อาจมีใครร่วมรับรู้ด้วยได้อีก เมื่อพวกเขาพบว่าโทรศัพท์ของวีถ่ายภาพวิญญาณไม่ติด มากไปกว่านั้นคือกล้องวงจรปิดของโรงพยาบาลเองก็บันทึกได้แค่ภาพพวกเขาขวัญผวาต่อหน้าอากาศอันว่างเปล่าของยามค่ำคืนเท่านั้น

ดังนั้น สิ่งที่หนังปักธงไว้ตั้งแต่ครึ่งชั่วโมงแรกจึงไม่ใช่การตั้งคำถามว่าผีมีจริงหรือไม่ เพราะมันพิสูจน์ด้วยสายตาตัวละครแล้วว่า ‘ผีมีจริง’ แต่จะทำยังไงให้ผีมาปรากฏตัวต่อหน้าตัวละครอื่นๆ ให้ได้ต่างหาก เพื่อที่จะหาคำตอบ กล้าจึงชวนวีเข้าร่วมงานวิจัยลับๆ ของเขา

ในระหว่างนั้น วีต้องกัดฟันให้แม่ตัวเอง (สู่ขวัญ บูลกุล) ที่ป่วยติดเตียงมานาน 7 ปีได้จากไปอย่างสงบ ท่ามกลางสายตาเป็นห่วงเป็นใยของกล้าและ ‘ใหม่’ (ณิชา–ณัฏฐณิชา ดังวัธนาวณิชย์) แฟนสาวของกล้าที่วนเวียนมาหาคนรักที่โรงพยาบาลอยู่เสมอ การจากไปของแม่กับภาพวิญญาณที่เขาเห็นแม่กระซิบคำบางคำด้วยแววตาแตกสลายนั้นกลายเป็นแรงขับสำคัญให้วีถลำลึกไปในงานวิจัยของกล้าด้วยหวังจะสื่อสารกับแม่ผ่านโลกหลังความตาย นำมาสู่การทุ่มทั้งชีวิตเพื่อที่จะ ‘ออกเดินทาง’ ไปยังโลกอีกใบ ท่ามกลางสายตาขุ่นเคืองของกล้าซึ่งเป็นคนเริ่มงานวิจัย และความหมกมุ่นส่วนตัวนั้นก็ผลักให้กล้ารู้สึกว่าจำต้อง ‘หาคำตอบ’ ด้วยตัวเองมากกว่าจะเป็นวี

หากเสน่ห์ที่เรารู้สึกว่าหนังสร้างมาตั้งแต่แรกคือประสบการณ์สยองขวัญและการโดดเดี่ยวในโลกของวิทยาศาสตร์อย่างการเห็นผีในโรงพยาบาล เราก็พบว่าหนังหั่นมันทิ้งลงอย่างไร้เยื่อใยเมื่อจำเป็นต้องผลักให้ตัวละครใดตัวละครหนึ่งเป็นฝ่ายข้ามฝั่งไปยังอีกโลกหนึ่งเพื่อหาคำตอบให้การทดลอง ซ้ำร้าย มันยังส่งผลให้ตัวละครแบนราบอย่างน่าใจหาย (จนเกือบจะเรียกได้ว่าพิศวง) และทำให้ตัวละครมีหน้าที่เป็นฟันเฟืองหนึ่งในการทำให้เส้นเรื่องดำเนินต่อไปได้จนครบ 2 ชั่วโมงเท่านั้น

น่าเศร้าที่สภาวะการให้ตัวละครมีฟังก์ชั่นเพื่อผลักดันพล็อตนี้ไม่ได้เกิดขึ้นกับตัวละครหลักอย่างกล้าและวีเท่านั้น แต่เกิดขึ้นกับตัวละครสมทบทุกตัว โดยเฉพาะกับครอบครัวของกล้าที่มีแม่และน้องสาวผู้ห่วงหาและเข้าอกเข้าใจพี่ชาย ตลอดจนใหม่ แฟนสาวที่รู้สึกราวกับถูกคนรักทิ้งไว้ข้างหลัง ตัวละครเหล่านี้–ซึ่งล้วนแล้วแต่เป็นผู้หญิง กลับไม่มีบทบาทอะไรมากไปกว่าถูกหนังใช้มาเล่าเพื่อเป็นแรงส่งให้เส้นเรื่องดำเนินต่อไปได้

ความโอหังของวิทยาศาสตร์

อีกอย่างหนึ่งที่ครุ่นคิดขึ้นมาหลังจากดูหนังจบ คือสภาวะแล้งไร้บางอย่างของหนัง ไม่ว่าจะโดยตั้งใจหรือไม่ก็ตาม GHOST LAB ได้ขับเน้นให้เห็นภาพความไร้หัวใจและความยโสบางอย่างของวิทยาศาสตร์ จากการที่ตัวละครตะบี้ตะบันเอาชีวิตโยนเข้าไปในการทดลองเพื่อเค้นเอาคำตอบจากสิ่งที่อาจจะหาคำตอบด้วยกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ไม่ได้ แต่เพราะตัวละครอย่างวี (หรืออาจจะแม้แต่กล้าเอง) เป็นคนที่อยู่ในสายวิทย์และเชื่อมั่นในกฎการทดลองพื้นฐานทางวิทยาศาสตร์อย่างมาก กับความมุ่งมั่นอยากตีพิมพ์งานวิจัยซึ่งต้องวางอยู่บนการพิสูจน์ตามกระบวนการตั้งสมมติฐานและทดลองจนได้ข้อมูลต่างๆ ส่วนเสี้ยวหนึ่งมันจึงมีน้ำเสียงความโอหังของวิทยาศาสตร์ที่เชื่อว่าสิ่งที่เกิดขึ้นจริงนั้นจำเป็นต้องได้รับการพิสูจน์ตามกระบวนการทดลองเท่านั้น พ้นไปจากนี้คือสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง

ผู้เขียนนึกถึงบทความ มายาคติว่าด้วยวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และสุขภาพ ของ ดร. นพ.โกมาตร จึงเสถียรทรัพย์ ที่ตีพิมพ์ลงในหนังสือ ถอดรื้อมายาคติ มีช่วงหนึ่งที่อธิบายที่มาของความโอหังบางประการของวิทยาศาสตร์ภายหลังการปฏิวัติวิทยาศาสตร์ในยุโรป ที่ความเชื่อเก่าๆ ถูกการตั้งสมมติฐานและการหาเหตุผลทำลายลงอย่างราบคาบ แม้แต่พระเจ้าเองยังถูกตั้งข้อสงสัยในการมีอยู่ จนในที่สุดมันได้ตั้งหลักปักฐานตัวเองอยู่ในเนื้อตัวมนุษย์เทียบเท่ากับที่ศาสนาและความเชื่อโบราณเคยทำไว้ สิ่งใดที่ไม่เป็นวิทยาศาสตร์หรือยังพิสูจน์หาคำตอบไม่ได้จะถูกประทับตราว่างมงาย กระบวนการทางวิทยาศาสตร์นั้นเที่ยงตรงและดีที่สุดเสมอ สิ่งที่ไม่อาจใช้มาตรวัดได้ เช่น ความรู้สึกของมนุษย์ หลายครั้งหลายหนจึงถูกวิทยาศาสตร์ปัดตกและสร้างความ ‘ไร้หัวใจ’ ขึ้นมาแทน

ไม่ว่าจะโดยเจตนาหรือไม่ GHOST LAB ได้ขับเน้นความแล้งไร้เยือกเย็นของวิทยาศาสตร์ท่ามกลางความเดือดดาลคลุ้มคลั่งของตัวละคร โดยเฉพาะกับฉากท้ายๆ ที่ตัวละครมุ่งมั่นจะทำการทดลองตามระเบียบของวิทยาศาสตร์โดยล้ำเส้นความเป็นมนุษย์ไปโดยสิ้นเชิง หญิงสาวหรือบุคคลอื่นๆ ในเรื่องเป็นเพียงฟันเฟืองหนึ่งในการจะพิสูจน์ว่าตัวเราถูกต้องที่สุด (ซึ่งส่วนตัวคิดว่าน่าเสียดายมากๆ เพราะแทนที่หนังจะหันมาจับประเด็นการล้ำเส้นในเชิงศีลธรรมของวิทยาศาสตร์อันเข้มข้นและท้าทายกว่านี้ หากแต่สุดท้ายมันก็เป็นอีกประเด็นที่หลุดลอยอ้างว้างอยู่ในหนัง)

บทของคนรักสาวที่หายตัวไปในครึ่งเรื่องแรกและกลับมามีบทบาทอย่างมากในครึ่งเรื่องหลังชวนตั้งคำถามว่า บทบาทของเธอในเรื่องนี้คืออะไร ใช่หรือไม่ว่าเป็นเพียงหมากตัวหนึ่งที่ให้ตัวละครชายได้ใช้ห้ำหั่นกันและกัน (กับคำถามที่ชวนสงสัยมากว่า การที่เราไม่รู้พาสเวิร์ดคอมพิวเตอร์ของคนรักนั้นก็ไม่ได้แปลว่าเราเป็นคนรักที่ ‘ไม่ได้เรื่อง’ หรือเปล่า หากจะใช้ธงเรื่องพื้นที่ส่วนตัวขีดเส้นไว้) ซึ่งไม่เพียงแต่เธอเท่านั้น แม้แต่ตัวละครอื่นๆ ไม่ว่าจะเป็นพยาบาลหญิงผู้ส่งสายตาให้หมอหนุ่มเมื่อต้นเรื่อง คนในครอบครัวที่หัวใจสลายกับการจากไป ล้วนแล้วแต่ทำหน้าที่เป็นเพียงฉากหลังอันพร่าเลือนให้กล้าและวีได้ปะทะกันระหว่างโลกคนเป็นและโลกคนตายเพื่อรับใช้การทดลองทางวิทยาศาสตร์เท่านั้น ซึ่งในท้ายที่สุดแล้ว ความหมกมุ่นอันบ้าคลั่งของพวกเขาก็จืดจางหายไปเสียดื้อๆ ตลอดจนการเห็นแง่งามของชีวิตในนาทีที่สายเกินไปแล้ว

ส่วนตัวจึงพบว่า ประโยคแรกและประโยคเดียวของตัวละครแม่วีที่พูดขึ้นในเรื่องว่า “พวกหนูทำอะไรกันอยู่ลูก” ก็ได้กลายเป็นบทสรุปที่ชัดเจนที่สุดหลังผ่านพ้นไป 2 ชั่วโมงของตัวหนังนั่นเอง

The post ความโอหังของวิทยาศาสตร์ใน GHOST LAB – Netflix Original เรื่องแรกของ GDH appeared first on a day magazine.

คล้ายว่าช่วงเวลาก่อนหน้าที่หายนะจะโรยตัวมาเยือนนั้นงดงามเสมอ หลังการขึ้นแสดง Ruben (Riz Ahmed) มือกลองวงเฮฟวี่เมทัลและ Lou (Olivia Cooke) นักร้องนำผู้เป็นแฟนสาวกลับมาพักผ่อนในรถบ้านหลังเล็กๆ ของทั้งคู่ บทสนทนาสั้นๆ พอจะทำให้เราเข้าใจได้ว่าพวกเขาคบหากันมาสี่ปี ส่วนร่องรอยนับไม่ถ้วนบนข้อมือของลูบอกเป็นนัยๆ ว่าเธออาจผ่านเรื่องร้ายแรงมาแล้วก่อนหน้านี้

ระหว่างคู่รักทั้งสอง รูเบนเป็นคนที่ตื่นเช้ากว่า เขาลุกขึ้นมาต้มกาแฟจากกาใบน้อย เงี่ยหูฟังเสียงหวีดของไอน้ำขณะที่โยนผักเข้าเครื่องปั่นเพื่อทำอาหารเช้าง่ายๆ เขารื่นรมย์กับเสียงดังลั่นของผักที่โดนบดจนละเอียด เทใส่แก้ว ยกไปวางไว้ให้ลู ถือเป็นการเริ่มต้นเช้าวันใหม่ก่อนออกเดินทางเพื่อไปแสดงในเมืองอื่นในค่ำคืนที่กำลังจะมาถึงนี้–โดยไม่รู้เลยว่ามันคือเช้าวันสุดท้ายที่เขาจะได้ใช้ชีวิตอย่างที่คุ้นเคยมาโดยตลอด

รูเบนก็เป็นเช่นเดียวกับมนุษย์คนอื่นๆ เขาใช้ชีวิตอิงแอบกับเสียงในชีวิตประจำวันซึ่งหมายรวมถึงบทบาทของเขาในฐานะมือกลองของวงอินดี้ที่มีแฟนสาวเป็นนักร้องนำ ความสำคัญของการได้ยินนั้นกลายเป็นหนึ่งเดียวกับชีวิตที่แยกออกจากกันไม่ขาด โลกของรูเบนจึงเอียงวูบเมื่อเช้าวันหนึ่งเขาพบว่าเสียงของการต้มกาแฟนั้นอื้ออึงกว่าที่เคย เสียงของแฟนสาวก็คล้ายว่าดับหายไปดื้อๆ นั่นเป็นสาเหตุให้รูเบนแอบไปพบแพทย์เพียงเพื่อจะได้คำตอบซึ่งเป็นเสมือนฝันร้ายที่สุดของเขาว่า ในอีกไม่นานหูของเขาจะดับสนิท หนทางเดียวที่จะประคองความสามารถในการได้ยินไว้ได้คือการหลีกเลี่ยงพื้นที่เสียงดัง รวมถึงเข้ารับการผ่าตัดฝังประสาทหูเทียมราคาสูงลิ่วเกินกว่าที่รูเบนจะฝันถึง โศกนาฏกรรมของรูเบนเริ่มขึ้นจากตรงนั้นเอง ตรงที่เขาตระหนักได้ว่าชีวิตจะไม่เหมือนเดิมอีกต่อไป ร่างกายที่ทรยศนี้กำลังจะแยกเขาห่างออกจากตัวตนและสิ่งที่เขารักจนกลายเป็นชีวิตอย่างการเป็นนักดนตรี

Sound of Metal (2019) คืองานกำกับหนังยาวเรื่องแรกของ Darius Marder ภายหลังจากที่กำกับ Loot (2008) สารคดีว่าด้วยช่วงเวลา 60 ปีหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ที่นายทหารสองคนหวนกลับไปยังสมรภูมิเพื่อขุดเอาสมบัติที่ฝังไว้กลับมา และเขียนบทร่วมเป็นครั้งแรกใน The Place Beyond the Pines (2012) ซึ่งส่งให้มาร์เดอร์กลายเป็นที่รู้จักในฐานะคนเขียนบทหน้าใหม่ทันที ทว่าหลังจากผลงานสองเรื่องนั้น เขาก็เว้นว่างไปนานและหวนกลับคืนสังเวียนอีกครั้งกับ Sound of Metal หนังที่เข้าชิงรางวัลออสการ์ 6 สาขา รวมถึงสาขาเขียนบทยอดเยี่ยม นักแสดงนำชายยอดเยี่ยม และภาพยนตร์ยอดเยี่ยม

หนังขับเน้นให้เห็นว่าภาวะหูหนวกที่รูเบนค่อยๆ เผชิญนั้นคุกคามเขาหลายระดับด้วยกัน ระดับแรกคือการใช้ชีวิตประจำวันซึ่งเขาต้องเรียนรู้ใหม่ทั้งหมด แม้แต่การสื่อสารกับลูที่ต้องผ่านการเขียนหวัดๆ บนกระดาษโน้ตหรือผ่านโทรศัพท์ที่สุดท้ายแล้วก็มีประโยชน์แค่ใช้ส่งข้อความ ระดับต่อมาคือความหวาดหวั่นว่าเขาอาจกลับไปประกอบอาชีพเป็นนักดนตรีไม่ได้อีก นำไปสู่การคุกคามระดับสุดท้าย คือการที่ความหมายของชีวิตที่สั่งสมมา สิ่งที่เขานิยามตัวเองว่าเป็นนักดนตรี เรื่องราวต่างๆ ที่เคียงคู่ร่วมวงกับลูอาจกลายเป็นแค่อดีตที่จับต้องไม่ได้อีกต่อไป และนั่นอาจหมายถึงความเปลี่ยนแปลงที่จะสั่นสะเทือนไปจนถึงระดับฐานรากของชีวิตรูเบน เพื่อจะแก้ไขปัญหานี้ ลูจึงส่งรูเบนไปอยู่กับชุมชนคนหูหนวกในป่ากว้าง ซึ่งแม้จะคัดค้านวิธีการนี้หัวชนฝา แต่รูเบนก็ไม่มีทางเลือกอื่นนอกจากจำยอมเข้าร่วมไปอยู่กับชุมชนดังกล่าว เฝ้ามองแฟนสาวที่ต้องแยกห่างเพื่อกลับไปใช้ชีวิตกับพ่อและครอบครัวเดิมของเธอ

ในชุมชนแห่งนั้น รูเบนได้เจอกับ Joe (Paul Raci) ชายสูงวัยที่เป็นเสมือนผู้นำชุมชนและสมาชิกที่บกพร่องทางการได้ยินอีกจำนวนหนึ่ง โจบอกว่าเขาเสียการได้ยินไปจากการออกรบในสงครามเวียดนามก่อนที่จะโดนเมียบอกเลิกพร้อมหอบลูกน้อยหนีหายไปจากชีวิต “แต่ไม่ใช่เพราะฉันหูหนวกหรอกนะ” โจบอก “เธอจากไปเพราะฉันติดเหล้าต่างหาก”

ในขณะที่รูเบนรังเกียจเดียดฉันท์ภาวะหูหนวกราวกับมันเป็นโรคร้ายของชีวิต โจ–และอาจจะรวมถึงคนอื่นๆ ในชุมชนกลับเปิดใจยอมรับจนกลายเป็นหนึ่งเดียวกันกับภาวะนี้ พวกเขาใช้ภาษามือในการสื่อสาร พบปะสังสรรค์ และร่วมไปโบสถ์ด้วยกันทุกสุดสัปดาห์เพื่อแสดงความขอบคุณพระเจ้าต่อสิ่งที่เกิดขึ้นกับชีวิต แน่นอนว่ารวมถึงอาการหูหนวกด้วย สวนทางกับรูเบนที่ต้องดิ้นรนต่อต้านทุกลมหายใจ และแม้ว่าจะเรียนรู้ภาษามือได้คล่องแคล่ว สนิทสนม และเป็นที่รักของคนในชุมชนแล้วก็ตาม แต่เป้าหมายเดียวที่เขาเก็บงำไว้ไม่บอกใครคือการเข้ารับการผ่าตัดฝังประสาทหูเทียม

มีฉากเล็กๆ ฉากหนึ่งที่น่าสนใจ นั่นคือหลังการเรียนภาษามือหรือสังสรรค์กับคนอื่นๆ ในชุมชน รูเบนก็ว่างจนหอบเอาอุปกรณ์ช่างออกมานอกอาคารไปยืนซ่อมหลังคาเพียงลำพังเพื่อฆ่าเวลาทิ้ง ในตอนนั้นเองโจได้เดินมาบอกเขาว่า “นายไม่จำเป็นต้อง ‘ซ่อม’ อะไรหรอก” ก่อนจะออกคำสั่งว่า นับตั้งแต่วันนั้นเป็นต้นไป รูเบนต้องไปใช้เวลาช่วงเช้านั่งนิ่งๆ ในห้องที่โจจัดเตรียมไว้ให้ พร้อมสมุดบันทึกหนึ่งเล่มที่รูเบนจะเขียนหรือวาดอะไรลงไปก็ได้ “ไม่มีใครอ่านหรอก” โจบอก “แต่คุณจงเขียนเถอะ” ในวันแรก รูเบนจึงต้องเผชิญกับ ‘ความเงียบ’ ที่ถั่งโถมเข้าหาเมื่อเขานั่งอยู่ลำพังในห้องเล็กๆ จนต้องระเบิดอารมณ์อย่างกราดเกรี้ยว ไม่อาจยอมรับความเงียบสงัดสุดขีดที่เกิดขึ้นในห้องนั้นได้แม้ตัวเองจะอยู่ในภาวะหูหนวกก็ตามที 

‘พระยาห์เวห์จึงตรัสกับโมเสสว่า ใครเล่าสร้างปากมนุษย์หรือทำให้เป็นใบ้ หูหนวก ตาดี หรือตาบอด? เรา ยาห์เวห์ เป็นผู้ทำไม่ใช่หรือ?’ อพยพ 4:11

สิ่งที่น่าสนใจคือ สำหรับโจและคนอื่นๆ ภาวะหูหนวกนั้นเป็นสิ่งที่พระเจ้ามอบให้และไม่ส่งผลอันใดต่อความพินาศต่างๆ ในชีวิต ไม่ว่าจะเป็นเรื่องเมียทิ้งหรือลูกหนีหายก็ตาม สิ่งที่สร้างความพินาศนั้นคือสิ่งที่ ‘มนุษย์’ เป็นคนลงมือทำเองอย่างการติดเหล้าต่างหาก ในมุมกลับกัน รูเบนซึ่งไม่ได้เชื่อในพระเจ้ามาตั้งแต่ต้น เล่าให้โจฟังว่าเขาเคยติดเฮโรอีนอย่างหนักก่อนจะเลิกขาดเมื่อสี่ปีก่อนสมัยที่เริ่มคบกับลู และชีวิตก็เริ่มไปได้สวยในเส้นทางดนตรีหรือแม้แต่มิติอื่นๆ ก่อนที่ทุกอย่างจะพังพินาศต่อหน้าเมื่อวันหนึ่ง ร่างกายของเขาก็ทรยศขึ้นมา ซึ่งเป็นสิ่งที่รูเบนไม่อาจยอมรับได้จนต้องดั้นด้นเอาทรัพย์สินที่มีไปจำนำเพื่อเอาเงินก้อนไปผ่าตัด 

ประโยค “นายไม่จำเป็นต้อง ‘ซ่อม’ อะไรหรอก” ของโจจึงไม่ได้หมายถึงแค่หลังคาหรือสิ่งก่อสร้างใดๆ เท่านั้น แต่มันยังหมายรวมถึงสิ่งที่รูเบนนิยามว่าเป็นความบกพร่องของชีวิต นั่นคือสภาวะหูหนวก สำหรับโจและคนอื่นๆ ในโบสถ์ ความเงียบงันที่เกิดขึ้นนั้นเป็นของขวัญที่พระเจ้ามอบให้และมนุษย์ไม่มีสิทธิใดไปเอื้อมมือเปลี่ยนแปลงมัน เพราะหากทำเช่นนั้นเท่ากับว่ามนุษย์ปฏิเสธพระประสงค์ของพระผู้เป็นเจ้า ตลอดจนสิ่งที่พระองค์อยากให้มนุษย์ได้เรียนรู้ “ทุกเช้าที่นายไปนั่งในห้องนั้นตามที่ฉันแนะนำ นายได้เรียนรู้ถึงความสงบเงียบ (stillness) บ้างไหม เพราะอันที่จริงแล้วนายพูดถูกเลย รูเบน” โจกล่าว “โลกนี้มันขยับไปเรื่อยๆ และมันก็อาจกลายเป็นพื้นที่อันโหดร้ายก็ได้ แต่สำหรับฉัน ช่วงเวลาแห่งความสงบนั้น พื้นที่แห่งนั้น คืออาณาจักรของพระเจ้า อันเป็นพื้นที่ซึ่งจะไม่มีวันทอดทิ้งนายเป็นอันขาด”

แต่ถึงที่สุดแล้ว รูเบนก็ตัดสินใจเดินออกจาก ‘อาณาจักรของพระเจ้า’ ด้วยการเข้ารับการผ่าตัดและนั่นทำให้เขาอยู่ในชุมชนผู้พิการทางการได้ยินไม่ได้อีกต่อไป

‘พวกเขาพาชายหูหนวกพูดติดอ่างคนหนึ่งมาเฝ้าพระองค์ และทูลขอให้พระองค์วางพระหัตถ์บนคนนั้น พระองค์จึงทรงพาคนนั้นออกห่างจากฝูงชนไปอยู่ตามลำพัง แล้วทรงเอานิ้วพระหัตถ์แยงเข้าที่หูทั้งสองของชายคนนั้น และทรงบ้วนน้ำลาย เอานิ้วพระหัตถ์จิ้มแตะลิ้นของคนนั้น แล้วพระองค์แหงนพระพักตร์ดูฟ้าสวรรค์ ถอนพระทัยและตรัสกับคนนั้นว่า เอฟฟาธา แปลว่า จงเปิดออก แล้วหูของคนนั้นก็ปกติ สิ่งที่ขัดลิ้นนั้นก็หลุดและเขาพูดได้ชัด’ มาระโก 7:32–36

สำหรับหลายคน การพยายามแก้ไข ดัดแปลงสภาวะบางอย่างของร่างกายนั้นถือเป็นการท้าทายธรรมชาติและอาจหมายถึงการล้ำเส้นความสามารถของพระผู้เป็นเจ้าอย่างที่เคยเป็นข้อถกเถียงกันว่าการทำศัลยกรรมนั้นถือว่าผิดหลักศาสนาคริสต์หรือไม่ หากเชื่อว่าพระผู้เป็นเจ้าคือผู้สร้างมนุษย์ มนุษย์มีสิทธิให้มนุษย์ด้วยกัน (แพทย์) ดัดแปลงร่างกายเราหรือไม่ ใครคือเจ้าของอภิสิทธิ์เหนือร่างกายเราอย่างแท้จริง

สำหรับโจ การที่รูเบนตัดสินใจเข้ารับการผ่าตัดประสาทหูเทียมเพื่อจะกลับไปยังโลกใบเดิมของเขาอีกครั้งจึงเท่ากับการไม่ยอมรับสิ่งที่พระเจ้ามอบให้ และทำให้เขาจำต้องขับรูเบนออกจากชุมชนผู้บกพร่องทางการได้ยินอย่างขมขื่น ฟากรูเบนนั้นก็ได้รู้ว่าแม้จะเข้ารับการผ่าตัดแล้ว แต่เสียงที่เขาได้ยินนั้นไม่ใช่เสียงเดิมอีกต่อไป และโลกใบเก่าของเขาก็ไม่อาจกลับมาได้อีกตลอดกาล

หากเราจะมองมันผ่านสายตาของโจผู้เคร่งครัดในศาสนา เราอาจบอกได้ว่าเป็นเรื่องธรรมดาที่มนุษย์ไม่มีทางทัดเทียมพระผู้เป็นเจ้าไม่ว่าจะในแง่ของการดัดแปลงหรือแก้ไขสิ่งใด และก็อาจจะบอกได้อีกเช่นกันว่าในภาวะช่วงเวลาแห่งการดิ้นรนต่อสู้กับความเงียบงันที่พระเจ้ามอบให้นั้น ที่สุดแล้วรูเบนก็ได้พบกับความสงบเงียบอย่างที่โจพยายามพร่ำบอกเขามาโดยตลอด เมื่อเขาดั้นด้นไปหาคนรักถึงฝรั่งเศสเพียงเพื่อจะพบว่าไม่มีอะไรจะกลับมาเหมือนเดิมอย่างที่เขาปรารถนาอีกต่อไปแล้ว ไม่ว่าจะเป็นการได้ยินของตัวเอง วงดนตรี หรือลู

ฉากสุดท้ายที่เขาตัดสินใจปล่อยมือจากโลกที่ ‘ขยับไปเรื่อยๆ และมันก็อาจกลายเป็นพื้นที่อันโหดร้าย’ ด้วยการปลดอุปกรณ์ผ่าตัดที่แนบติดอยู่กับหูออกแล้วปล่อยตัวเองล่องลอยอยู่ในความเงียบสงัดและนิ่งสงบ นั่นจึงอาจหมายถึงการที่เขาได้พบกับอาณาจักรของพระเจ้าที่โจเคยเอ่ยถึงแล้วก็เป็นได้

The post ความสงบเงียบบนโลกที่โหดร้าย ‘Sound of Metal’ ชีวิตของมือกลองที่ไม่อาจได้ยินเสียงใด appeared first on a day magazine.

ช่วงปี 1960s เป็นห้วงเวลาแห่งความเคลื่อนไหวทางการเมืองของสหรัฐอเมริกา มีกลุ่มคนหนุ่มสาวเป็นหัวขบวนเรียกร้องสิทธิมนุษยชน ทั้งสิทธิพลเมืองให้คนดำและสิทธิสตรี การลอบสังหารประธานาธิบดี John F. Kennedy อันอุกอาจ เรื่อยมาจนการต่อต้านสงครามเวียดนามที่สหรัฐฯ–ภายใต้การนำทัพของ Richard Nixon ที่กินเวลาจากปลายยุค 60s ขยับมาจนถึงยุค 70s อันเดือดดาล

Robert Allen Zimmerman เด็กหนุ่มจากย่านมินเนโซต้าเติบโตขึ้นมาโดยมีบรรยากาศเช่นนี้ล้อมรอบ พูดให้ถึงที่สุด เช่นเดียวกับเด็กชาวอเมริกันรุ่นเดียวกันอีกหลายคน เขาใช้เวลาในวัยเด็กแว่วเสียงเครื่องบิน ระเบิด และข่าวคราวผู้บาดเจ็บล้มตายหรือสูญหายจากสงครามโลกครั้งที่ 2 ซึ่งสหรัฐฯ เดินหน้าเข้าร่วม และเป็นประจักษ์พยานความบอบช้ำของผู้คนภายหลังจากผ่านสงคราม ความพินาศในนามของความกล้าหาญภักดีที่ชาติมอบให้ ในอีกยี่สิบปีต่อมาเขาเติบโตเป็นชายหนุ่ม คว้ากีตาร์ติดมือมาหนึ่งตัว ออกเดินทางมายังนิวยอร์กแล้วเรียกตัวเองว่า Bob Dylan ออกอัลบั้มแรกในชีวิต Bob Dylan (1962) ที่ก็ไม่ประสบความสำเร็จนัก

เป็นในปีเดียวกันนี้เอง ในบาร์เล็กๆ แห่งหนึ่ง ที่ชายหนุ่มก็ได้ทิ้งตัวนั่งลงแล้วเขียนเนื้อเพลงขยุกขยิกที่นึกได้ใส่กระดาษ คว้ากีตาร์ตัวหนึ่งเดินขึ้นบนเวที ขับร้องเพลงที่ยังไม่ได้ตั้งชื่อให้เป็นมั่นเป็นเหมาะด้วยซ้ำไป

How many roads must a man walk down, before you call him a man?

How many seas must a white dove sail, before she sleeps in the sand?

Yes, and how many times must the cannonballs fly, before they’re forever banned?

The answer, my friend, is blowin’ in the wind. The answer is blowin’ in the wind”

จะเพราะตั้งใจหรือไม่ก็ตาม เนื้อเพลงที่ว่าด้วยการตั้งคำถามถึงสงคราม สันติภาพ และความเป็นมนุษย์เพลงนั้นกลายเป็นที่สนใจในทันที ภายหลังมันถูกตั้งชื่อตามท่อนหนึ่งของเนื้อเพลงว่า Blowin’ in the Wind และทางสตูดิโอก็ได้หยิบมันมาเป็นซิงเกิลของ The Freewheelin’ Bob Dylan (1963) อัลบั้มลำดับที่สองของดีแลน จนส่งให้มันเป็นเพลงที่สร้างปรากฏการณ์ระดับประเทศ แทรกซึมจนกลายเป็นจิตวิญญาณของคนหนุ่มสาวผู้แสวงหาสันติภาพ ตัวดีแลนเคยร้องเพลงนี้ในการประท้วงเรียกร้องสิทธิเลือกตั้งให้คนผิวดำในกรีนวูด, มิสซิสซิปปี้ในฤดูใบไม้ผลิปี 1963 และในเดือนสิงหาคมปีเดียวกันนั้น วงดนตรีโฟล์ก Peter, Paul and Mary ก็ได้หยิบเอาเพลงของดีแลนไปขับร้องหน้าอนุสรณ์สถานลินคอล์น ช่วงเวลาไม่กี่ชั่วโมงก่อนหน้าที่ Martin Luther King, Jr. นักเคลื่อนไหวเพื่อสิทธิพลเมืองชาวแอฟริกัน-อเมริกัน จะกล่าววาทะในตำนานอย่าง “I Have a Dream”

Blowin’ in the Wind กลายเป็นเพลงประจำการประท้วงเรียกร้องสิทธิต่างๆ ในเวลานั้น สอดรับกับเจตนารมณ์เดิมของดีแลนซึ่งเคยเล่าที่มาของบทเพลงซึ่งถือกำเนิดขึ้นในบาร์เล็กๆ เพลงนั้นว่า “ผมเล่าอะไรเกี่ยวกับเพลงนี้ไม่ได้มากนัก เว้นเสียแต่ว่าคำตอบมันอยู่ในสายลม ไม่ได้อยู่ในหนังสือ ไม่ได้อยู่ในหนังหรือในโทรทัศน์หรือในวงเสวนาใดๆ หากแต่มันอยู่ในสายลม และโบยบินจากไปแล้ว พวกคนเท่ๆ มีคำตอบให้ผมหลากหลายอย่างแต่ผมไม่เชื่อเลย ผมยังคงเชื่อว่ามันอยู่ในสายลม มีล่องลอยไปราวกับเศษกระดาษซึ่งคงจะหล่นลงพื้นบ้างเป็นบางคราว แต่ปัญหาคือ เมื่อมันหล่นลงมาแล้วก็ไม่มีใครหยิบฉวยคำตอบนั้นขึ้นมาอีก คนอีกจำนวนมากเลยไม่ได้เห็นว่าคำตอบนั้นเป็นอย่างไร จนมันบินจากไปอีกครั้ง 

“ผมยังยืนกรานว่า อาชญากรรมที่รุนแรงที่สุดคือการที่คนพวกนั้นเบือนหน้าหนีจากสิ่งที่ผิด ซึ่งเขาก็รู้อยู่แก่ใจว่ามันผิด ผมอายุแค่ 21 ปียังรู้เลยว่าเรามีสงครามมากมายเหลือเกิน คุณอายุมากกว่า 21 คุณก็ควรจะฉลาดกว่าสิ”

บทเพลงของดีแลนก็ยังทำหน้าที่ปลุกระดมไปจนถึงปลอบโยนเหล่าคนหนุ่มสาวในอเมริกาที่ไขว่คว้าหาสันติภาพและแสวงหาคำตอบของชีวิตตลอดช่วงเวลาแห่งการเคลื่อนไหวที่กินเวลาลากยาวมาจนถึงยุค 70s จนมันกลายเป็นเพลงแห่งการประท้วง ซึ่งในเวลาต่อมาได้รับการบรรจุในหอเกียรติยศของแกรมมี่ในปี 2004 ในฐานะเพลงที่มีความสำคัญในเชิงประวัติศาสตร์และเปี่ยมคุณภาพมาอย่างยาวนาน

Blowin’ in the Wind ของดีแลนไม่ใช่บทเพลงเดียวที่ทำหน้าที่เป็นน้ำเสียงและเนื้อหาของการประท้วง อันที่จริงก็เช่นเดียวกับความเคลื่อนไหวหรือเจตนาอื่นๆ ที่สร้างความรู้สึกร่วมของผู้คนให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันขึ้นมาแบบ–ไม่ว่าจะโดยตั้งใจหรือไม่ตั้งใจก็ตาม–คุณสมบัติอันทรงพลังที่สุดอย่างหนึ่งของดนตรีคือมันเปี่ยมไปด้วยอารมณ์ความรู้สึก ซึ่งเป็นอีกสิ่งที่ขับเคลื่อนอยู่ในทุกการประท้วงทั้งเล็กทั้งใหญ่ ด้านหนึ่งมันจึงทำหน้าที่เป็นศูนย์รวมความรู้สึกหรือคำอธิบายห้วงอารมณ์ของผู้คนทางอ้อมในการชุมนุมแต่ละครั้ง อย่างที่เราเคยเห็นผู้ประท้วงจำนวนมากร่วมขับร้อง Do You Hear the People Sing? เพลงชาติแห่งการประท้วงที่ถือกำเนิดขึ้นจากละครเวที Les Misérables ในปี 1980

Do You Hear the People Sing?

Les Misérables หรือ เหยื่ออธรรม วรรณกรรมอมตะของ วิกเตอร์ อูโก ตีพิมพ์ครั้งแรกเมื่อปี 1862 และได้รับการพิจารณาว่าเป็นหนึ่งในวรรณกรรมที่ทรงคุณค่าที่สุดของศตวรรษที่ 19 โดยเล่าถึงชั่วชีวิตคนท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงการปกครองของฝรั่งเศส หนึ่งในฉากสำคัญของเรื่องคือการรวมตัวกันลุกฮือขึ้นมาของประชาชนในองก์ที่หนึ่งเมื่อ เอ็นญอร่า และกลุ่มนักศึกษาก่อปฏิวัติขึ้นกลางถนนระหว่างขบวนแห่ศพของนายพล ฌ็อง มักซีมีเลียง ลามาร์ก พร้อมขับร้องเพลง Do You Hear the People Sing? หรือ À la Volonté du Peuple ในภาษาฝรั่งเศส โดยได้ เคลาด์-มิเชล โชนแบร์ก คอมโพเซอร์เพลงให้ ขณะที่เนื้อร้องภาษาฝรั่งเศสได้ อาแล็ง บูบิลล์ และฌ็อง-มาร์ก นาเตล ประพันธ์ให้ ส่วนภาษาอังกฤษเป็นเวอร์ชั่นของแฮร์เบิร์ต เครตซ์เมอร์ และพวกเขาเองไม่อาจนึกฝันเลยว่าในอีกหลายทศวรรษต่อมา มันจะกลายเป็นเพลงชาติในพื้นที่ของการประท้วงนับตั้งแต่โลกตะวันตก ไล่เรื่อยมาจนถึงตะวันออก

Do You Hear the People Sing? กลายเป็นบทเพลงในการประท้วงยุคหลังนับตั้งแต่การชุมนุมต่อต้านพระราชบัญญัติวิสคอนซินเมื่อปี 2011 ที่ผู้ประท้วงกว่าแสนคนรวมตัวกันยังที่ว่าการรัฐวิสคอนซิน และการขับร้องบทเพลงนี้ก็เป็นหนึ่งในสัญลักษณ์ต่อต้านการตรากฎหมายโดยมิชอบ, การประท้วงที่สวนสาธารณะทักซิม เกซีในตุรกีปี 2013 ที่ประชาชนรวมตัวกันต่อต้านนโยบายของนายกฯ (ในเวลานั้น) ที่มุ่งมั่นจะเอาพื้นที่สาธารณะไปทำเป็นห้างสรรพสินค้า ซึ่งในเวลาต่อมาก็ได้เกิดเหตุการณ์เจ้าหน้าที่รัฐใช้การปราบปรามรุนแรงเกินกว่าเหตุ จนการประท้วงบานปลายกินเวลาอีกหลายเดือน ตลอดจนเหตุการณ์ที่ฮ่องกง เมื่อช่วงปลายปี 2019 ในภาวะที่ฮ่องกงพยายามปลดแอกตัวเองจากการปกครองของจีนแผ่นดินใหญ่ เหล่านักเรียนพากันขับร้องบทเพลงนี้กลบเสียงเพลงชาติก่อนเข้าชั้นเรียน จนมันส่งแรงกระเพื่อมรุนแรงไปสู่การประท้วงใหญ่ด้านนอกอันส่งผลให้จีนลบเพลงนี้ออกจาก QQ Music บริการสตรีมมิงรายใหญ่ของจีน เช่นเดียวกันกับในไทยซึ่งภายหลังจากการประท้วงในปี 2020 ที่ผ่านมา Do You Hear the People Sing? เป็นเพลงที่ถูกขับร้องเพื่อใช้ต่อต้านรัฐบาลและชนชั้นนำของไทย

Do you hear the people sing?

Singing a song of angry men?

It is the music of the people

Who will not be slaves again!

เครตซ์เมอร์ เจ้าของเนื้อเพลงเวอร์ชั่นภาษาอังกฤษ พูดถึงการที่บทเพลงจากปลายปากกาของเขานั้นเป็นศูนย์รวมใจของผู้ถูกกดขี่จากทั่วโลกว่า “ผมเขียนเนื้อเพลง Do You Hear The People Sing? ตอนอายุได้ 60″ เขาเล่า “เขียนขึ้นมาก่อนที่ Nelson Mandela จะถูกปล่อยตัวออกมาจากเรือนจำในปี 1990 และก่อนที่กำแพงเบอร์ลินจะพังทลายลงเสียอีก

“เวลามีคนมาถามว่า เหตุใดเพลงจึงเป็นที่นิยมมาอย่างยาวนานขนาดนี้ ผมก็จะตอบเสมอว่าผมเพียงแต่พยายามเล่าประเด็นสำคัญตลอดกาลเท่านั้น นั่นคือความอยุติธรรม ซึ่งสามารถแปรเปลี่ยนให้ชายและหญิงทั้งหลายกลายเป็นทาส สร้างความโกรธแค้นและอับอายทั้งยังบดขยี้จิตวิญญาณมนุษย์ หากแต่ทุกสิ่งก็จะสิ้นสุดลงตามท่อนที่ว่า ‘When tomorrow comes’ เพราะผมเชื่อว่าความหวังนั้นเป็นสิ่งที่ไม่อาจดับสูญไปได้” หลังจากนั้นเครตซ์เมอร์เสียชีวิตในปีต่อมาด้วยวัย 95 ปี

Bye Bye Badman

หากว่า Do You Hear the People Sing? เป็นบทเพลงที่ถือกำเนิดขึ้นก่อนแล้วจึงถูกหยิบไปใช้ในการประท้วง มุมกลับของมันคือ Bye Bye Badman ของวงจากแมนเชสเตอร์ The Stone Roses ที่ปล่อยออกมาในปี 1989 ท่วงทำนองเรียบเรื่อยทว่าเนื้อเพลงชวนเหวอ พร้อมปกอัลบั้มที่เป็นรูปซีกมะนาวฝานครึ่ง ใครจะไปเชื่อว่ามันได้รับแรงบันดาลใจมาจากการประท้วงอันเดือดดาลที่ฝรั่งเศสในปี 1968

I’m throwing stones at you man

I want you black and blue and

I’m gonna make you bleed

Gonna bring you down to your knees

ต้นธารของเพลงที่พูดถึงการขว้างปาอิฐและก้อนหิน สบถสาบานถ่มถุย ‘เจ้าคนชั่ว’ เกิดขึ้นในสมัยที่ Ian Brown ฟรอนต์แมนตัวเอ้ของวงไปเจอเข้ากับชายชาวฝรั่งเศสที่โบกรถเพื่ออกเดินทางไปทั่วยุโรป และเริ่มต้นบทสนทนาในรถด้วยการเล่าถึงความเดือดดาลของการประท้วงในบ้านเกิดของตัวเอง” หมอนี่เพิ่งกลับมาจากการประท้วงแหม็บๆ” John Squire มือกีตาร์เล่า “แล้วเขาก็เล่าให้เอียนฟังเป็นฉากๆ เลยว่าในการประท้วงนั่น มะนาวมันถูกเอามาใช้ประโยชน์ในฐานะสารล้างแก๊สน้ำตาได้ยังไงบ้าง”

ส่วนเอียนผู้ตื่นตาตื่นใจกับเรื่องเล่า พบว่าสหายร่วมทางหน้าใหม่พกมะนาวตลอดจนสารพัดของจุกจิกที่ต้องใช้ในม็อบติดตัวไว้อยู่เกือบตลอดเวลา “เขาบอกเราว่าน้ำมะนาวมันไปลดความรุนแรงของแก๊สน้ำตา แล้วก็ระแวงว่าสักวันรัฐบาลคงโยนเอาแก๊สน้ำตาใส่ฝูงชนอีกแน่ๆ เลยต้องพกมะนาวติดตัวไว้เสมอ จะได้บุกไปช่วยพวกแนวหน้าในการชุมนุมได้”

การประท้วงในปารีสปี 1968 นั้นเป็นหนึ่งในการประท้วงที่ได้รับการจดจำมากที่สุด เช่นเดียวกับอีกหลายๆ ประเทศทั่วโลก ฝรั่งเศสเองก็รับเอาบรรยากาศการเปลี่ยนแปลงและต่อต้านของประชาชนต่อรัฐในช่วงเวลาที่โลกกำลังเดินหน้าเข้าสู่สงครามเย็นอย่างเต็มตัว ประกอบกับความล้มเหลวของรัฐบาลฝรั่งเศสในเวลานั้นที่ไม่อาจรองรับความต้องการหรือคำเรียกร้องของคนหนุ่มสาว จนพวกเขารู้สึกถูกทอดทิ้งและไร้อนาคต นำมาสู่การก่อหวอดประท้วงในเดือนพฤษภาคมที่รั้วมหาวิทยาลัย และพบว่ารัฐโต้ตอบพวกเขาด้วยการพยายามจะปิดมหาวิทยาลัยซึ่งทำให้ฝั่งมวลชนไม่พอใจ จนเกิดการปะทะระหว่างผู้ชุมนุมกับเจ้าหน้าที่ ลงท้ายที่เหล่านักศึกษาถูกจับกุมนับร้อยชีวิต 

เช่นเดียวกันกับการประท้วงอื่นๆ เพราะการจับกุมนั้นไม่ได้แปลว่าเหล่าผู้ชุมนุมจะสงบยอม ตรงกันข้าม มันเทียบเท่ากับการโหมน้ำมันเข้ากองไฟ สหภาพนักเรียนมัธยมร่วมกันกับคุณครูและบุคลากรทางการศึกษาเข้าร่วมการประท้วงนี้ในวันที่ 6 พฤษภาคมบริเวณประตูชัยฝรั่งเศส พร้อมข้อเรียกร้องสามข้อคือ ต้องปล่อยตัวนักศึกษาทุกคนที่ถูกจับกุมในทันที, เจ้าหน้าที่ตำรวจต้องออกจากมหาวิทยาลัย และให้มีการเปิดมหาวิทยาลัยดังเดิม ซึ่งการเจรจาผ่านไปได้ด้วยดี เจ้าหน้าที่รับปากว่าจะเดินหน้าทำตามข้อเรียกร้องทั้ง 3 ข้อ เหล่าผู้ชุมนุมค่อยๆ ทยอยกลับโรงเรียนเพื่อจะพบว่า สิ่งที่ตำรวจรับปากในการประท้วงเมื่อวันที่ 6 นั้นไม่เป็นความจริงแม้แต่น้อย! (ฟังดูคุ้นๆ ยังไงไม่รู้) นำไปสู่การประท้วงครั้งใหญ่กว่าเดิมในวันที่ 10 พฤษภาคม โดยผู้ประท้วงยึดครองฝั่งซ้ายของแม่น้ำแซนใจกลางปารีส ขณะที่เจ้าหน้าที่ตำรวจตั้งกำบังไม่ให้พวกเขาข้ามแม่น้ำมายังอีกฝั่งได้ ฝูงชนจึงเริ่มปาข้าวของใส่กันวุ่นวายและปักหลักค้างคืนแถบนั้น ก่อนจะถูกตำรวจลอบโจมตีกลางดึกตอนตีสอง เกิดเป็นจลาจลนองเลือดครั้งใหญ่ที่มีผู้ได้รับบาดเจ็บและถูกจับกุมจำนวนมาก

สถานีวิทยุและสื่อมวลชนหลายแห่งรายงานการปะทะกันในครั้งนี้ ทำให้คนดังทั้งนักร้องและกวีหลายคนเข้าร่วมการชุมนุมครั้งนี้เพื่อต่อต้านการใช้ความรุนแรงเกินความจำเป็นของตำรวจ บวกกันกับเหล่าแรงงานที่นัดหยุดงานครั้งใหญ่เพื่อมาร่วมลงถนนเดินขบวนในปารีสเรือนแสน ทำเอา จอร์จ ปงปีดู นายกรัฐมนตรีภายใต้การบริหารของชาร์ลส เดอ โกล ประธานาธิบดีของฝรั่งเศสในเวลานั้นประกาศปล่อยตัวประชาชนที่ถูกจับกุมอย่างเร่งด่วน ทั้งยังอนุญาตให้เปิดมหาวิทยาลัยอีกหนหลังปิดมาตั้งแต่ต้นเดือน แต่ปรากฏว่าช้าไปแล้ว มวลชนยิ่งโหมความโกรธเคืองและรู้สึกว่าปงปีดูไม่จริงใจ ทั้งยังทอดทิ้งผู้คนจนเกิดจลาจลครั้งใหญ่ และเป็นหนึ่งในเหตุการณ์ที่ชายฝรั่งเศสที่เอียนเจอในคราวนั้นเข้าร่วมและเรียนรู้จะพกลูกมะนาวติดตัวไว้ตลอดเวลาเผื่อว่าเจ้าหน้าที่ตำรวจจะปาแก๊สน้ำตาข้ามมายังฝั่งประชาชน (ทั้งนี้ เหตุการณ์ในปี 1968 ลงเอยที่เดอ โกลขอลาออกจากตำแหน่งประธานาธิบดีและจัดการเลือกตั้งใหม่โดยเร็วที่สุด)

สู้ไม่ถอย

ตัดภาพกลับมาที่บริบทประเทศไทย เราอาจต้องพูดกันตรงๆ ว่าเพลงประท้วงในความหมายแบบไทยด้านหนึ่งมันหมายถึงเพลงเพื่อชีวิต เป็นที่น่าสนใจว่ายุคเรืองรองของเพลงเพื่อชีวิตไทยนั้นเกิดขึ้นในยุค 14 ตุลา 2516 ที่ดัดแปลงจากเพลงลูกทุ่ง พูดถึงคนชนชั้นแรงงาน ปากกัดตีนถีบในสังคมอันไม่เป็นธรรม มาสู่เพลงที่เสียดสีรัฐบาล เรียกร้องความเท่าเทียมและการต่อสู้

สู้เข้าไปอย่าได้ถอย

มวลชนคอยเอาใจช่วยอยู่

รวมพลังทำลายเหล่าศัตรู

พวกเราสู้เพื่อความยุติธรรม

เพลง สู้ไม่ถอย เขียนขึ้นโดย เสกสรรค์ ประเสริฐกุล นับเป็นบทเพลงที่ถือกำเนิดขึ้นมาเป็นลำดับต้นๆ ของยุค 14 ตุลา ภายหลังจากเกิดเหตุเฮลิคอปเตอร์ตกในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร จังหวัดกาญจนบุรี นำมาสู่การขุดคุ้ยหาความจริงว่าเหตุใดเฮลิคอปเตอร์ลำยักษ์พร้อมอาวุธสงครามล่าสัตว์จึงไปตกอยู่กลางเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า ตามมาด้วยการเปิดโปงข้อเท็จจริงครั้งใหญ่ว่าในการออกเดินทางไปยังค่ายพักแรมในทุ่งนเรศวรนั้น เป็นการออกเดินทางไปล่าสัตว์อย่างที่เห็นได้จากซากกระทิงและซากสัตว์ป่าจำนวนมากในเฮลิคอปเตอร์ 

เหตุการณ์นี้ทำให้นักศึกษาและประชาชนหลายฝ่ายไม่พอใจจนจอมพล ถนอม กิตติขจร นายกรัฐมนตรีต้องออกมาให้สัมภาษณ์แก้ต่างว่าเป็นการออกเดินทางเพื่อไปสืบราชการลับ (!!) ของเหล่าเจ้าหน้าที่ชั้นสูงในป่าใหญ่ ค้านกันกับหลักฐานที่นักข่าวและนักศึกษาตามไปขุดคุ้ยถึงท้องที่ และเพื่อจะโต้กลับคำตอบของถนอม นักศึกษาจึงรวมตัวกันพิมพ์หนังสือชื่อ บันทึกลับจากทุ่งใหญ่ ออกมาราวกลางปี 2516 ไล่เลี่ยกันกับที่นักศึกษาจากมหาวิทยาลัยรามคำแหง 9 คน ตีพิมพ์หนังสือ มหาวิทยาลัยที่ไม่มีคำตอบ เพื่อตำหนิรัฐบาลต่อการคอร์รัปชั่นและตั้งคำถามต่อสถาบันการศึกษาที่ไม่อาจให้คำตอบใดๆ ต่อความบิดเบี้ยวของสังคมได้ 

ภายหลังตีพิมพ์หนังสือได้ไม่นาน อธิการบดีมหาวิทยาลัยรามคำแหงในเวลานั้นจัดการออกคำสั่งปลดนักศึกษาทั้ง 9 คนออกจากรายชื่อบัญชีนักศึกษาทันที และกลายเป็นระเบิดลูกใหญ่ที่ทำให้เพื่อนนักศึกษาทั้งร่วมสถาบันและต่างสถาบัน ตลอดจนประชาชนหลากหลายฝ่ายไม่พอใจกับท่าทีเช่นนี้ของอธิการบดี ออกมารวมตัวกดดันที่อนุสาวรีย์ประชาธิปไตยให้รับนักศึกษาทั้ง 9 คนกลับเข้าเรียนอีกครั้ง และช่วงเวลานี้เองที่ก่อกำเนิดบทเพลง สู้ไม่ถอย ขึ้นมาเพื่อให้กำลังใจมวลชนในการต่อสู้กับอำนาจรัฐอันแสนไม่ชอบธรรม พร้อมกันกับที่การประท้วงนั้นเดินหน้าไปสู่เหตุการณ์ 14 ตุลาในอีกหลายเดือนต่อมาในที่สุด

น่าสนใจว่า เพลง สู้ไม่ถอย นั้นถูกนำมาใช้ในบริบทหลากหลายของการประท้วงเสมอ โดยเฉพาะในปี 2557 ที่กลุ่มผู้ประท้วง กปปส.นำมาใช้เป็นเพลงปลุกใจระหว่างเดินขบวนชัตดาวน์กรุงเทพฯ และมันได้เปลี่ยนบริบทของตัวเพลงในทันที กล่าวคือหากว่าเมื่อ 48 ปีก่อน เพลงนี้เคยรับใช้ประชาชนในฐานะการต่อสู้กับเผด็จการ มาสู่การใช้เป็นเครื่องมือในการกวักมือเรียกกองทัพให้เข้าแทรกแซงทางการเมืองในอีกหลายปีต่อมาได้อย่างน่าประหลาด และนับเป็นปรากฏการณ์อันแสนลักลั่นย้อนแย้งที่แสนจะชินตาในหน้าการเมืองไทยไปแล้ว

The post จาก ‘Blowin’ in the Wind’ ถึงความย้อนแย้งของ ‘สู้เข้าไปอย่าได้ถอย’ บทเพลงแห่งการประท้วง appeared first on a day magazine.

Shout To The Top ของวงสัญชาติอังกฤษ The Style Council ปล่อยออกมาในปี 1984 ในยุคสมัยที่สหราชอาณาจักรอยู่ภายใต้การปกครองของมาร์กาเรต แทตเชอร์ นายกรัฐมนตรีฝั่งอนุรักษนิยม ก่อนหน้านี้อังกฤษเองกำลังเผชิญหน้ากับปัญหาแรงงานมาตั้งแต่หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ซึ่งหลังจากที่แทตเชอร์ได้รับเลือกตั้ง การเมืองและสังคมอังกฤษก็ได้เกิดความขัดแย้งแตกขั้วกันอย่างรุนแรง โดยเฉพาะจากมาตรการจำกัดบทบาทของสหภาพแรงงานอย่างเข้มงวด ลดการให้ความช่วยเหลือแรงงานและสวัสดิการรัฐต่างๆ จนจำนวนคนตกงานพุ่งขึ้นมหาศาล เกิดเหตุจลาจลครั้งใหญ่ตามหัวเมืองต่างๆ โดยเฉพาะทางตอนเหนือ และถึงที่สุด มันก็ได้ก่อให้เกิดมวลความรู้สึกหนึ่งฝังแน่นอยู่ในชนชั้นแรงงานอังกฤษ นั่นคือความรู้สึกข้นแค้นต่อการถูกรัฐทอดทิ้ง ไม่แยแส จนพวกเขาตั้งฉายาให้แทตเชอร์ว่า ‘the witch’ หรือนังแม่มด

“When you’re down on the bottom there’s nothing else 
But to shout to the top
Well, we’re gonna shout to the top.”

Shout To The Top คือเพลงที่พูดถึงภาวะหลังชนฝาของชนชั้นแรงงานที่รัฐบาลไม่เหลียวแล โดยเฉพาะในปี 1981 ที่เกิดการจลาจลครั้งใหญ่ในอังกฤษ สืบเนื่องมาจากอัตราการว่างงานของชนชั้นแรงงานและชายขอบที่พุ่งสูงขึ้นเป็นประวัติการณ์จากนโยบายสุดเฮี้ยบของแทตเชอร์ โดยเฉพาะความตึงเครียดจากย่านแรงงานอย่างบริกซ์ตันในลอนดอน, ท็อกซ์เทธในลิเวอร์พูล และชาเปลทาวน์ในลีดส์ ซึ่งเป็นแหล่งอุตสาหกรรม ทำให้มีแรงงานอาศัยอยู่เยอะมาก และเป็นแหล่งที่ผู้อพยพหลากเชื้อชาติจากเครือจักรภพตั้งแต่ช่วง 50s-60s ปักหลักอาศัยอยู่ มันจึงเป็นพื้นที่ชายขอบจากการดูแลของแทตเชอร์โดยสมบูรณ์ ยิ่งเหตุการณ์เด็กวัยรุ่นผิวดำ 13 รายเสียชีวิตจากเหตุไฟไหม้ในลอนดอนเมื่อเดือนมกราคม 1981 และเจ้าหน้าที่ตำรวจรีบปฏิเสธว่า ‘(เหตุการณ์ครั้งนี้) ไม่น่าเกี่ยวข้องใดๆ กับชาติพันธุ์ของผู้ตาย’ ทำให้เหล่าคนดำและคนในพื้นที่เปราะบางนั้นแค้นเคืองยิ่งขึ้น บวกกับความตึงเครียดที่มีคนว่างงานกว่า 2.5 ล้านคน ซึ่งเป็นระดับที่เคยเกิดขึ้นในสหราชอาณาจักรสมัยเศรษฐกิจตกต่ำครั้งใหญ่ปี 1930 ทำให้ผู้คนโดยเฉพาะชนชั้นแรงงานแค้นเคืองแทตเชอร์ จนเกิดการจลาจลครั้งใหญ่ในบริกซ์ตันเดือนเมษายนปีเดียวกัน ก่อนขยายตัวจากบริกซ์ตันไปยังลิเวอร์พูลและลอนดอน 

ภายหลังการปราบปรามจลาจลในครั้งนั้น ชื่อของแทตเชอร์กลายเป็นชื่อที่ชาวแรงงานหลายคนในอังกฤษจงเกลียดจงชังทันที เพราะเธอไม่เพียงออกนโยบายอันเย็นชาและแข็งกระด้างเท่านั้น แต่มันยิ่งย้ำเตือนว่าพวกเขาซึ่งเป็นกำลังผลิตสำคัญของเมืองนั้นถูกทอดทิ้งมากแค่ไหน เหตุการณ์เหล่านี้เองที่เป็นแรงขับเคลื่อนสำคัญให้พอล เวลเลอร์ ฟรอนต์แมนแห่งวง The Style Council ที่เติบโตมาจากพ่อซึ่งเป็นคนขับแท็กซี่ กับแม่ที่เป็นพนักงานทำความสะอาด ทั้งยังผูกพันและแค้นเคืองแทตเชอร์ไม่ต่างจากแรงงานคนอื่นๆ ในสหราชอาณาจักร แต่งเพลง Shout To The Top ขึ้นเพื่อสะท้อนความอัดอั้นของชาวแรงงาน

“มันไม่ใช่เวลาจะมาวางตัวเป็นกลางอีกต่อไปแล้ว” เขาบอก “ตอนนั้นสถานการณ์มันย่ำแย่สุดขีด ผมอาจไม่ได้โบกธงแรงงานก็จริง แต่ธงแดงของสังคมนิยมนี่แน่นอนเลย ตอนอยู่วง The Jam ผมไม่ได้อยากเป็นส่วนหนึ่งของการเคลื่อนไหวใดๆ ทั้งนั้น แต่นี่มันต่างไปแล้ว แทตเชอร์ครองอำนาจในปี 1979 แล้วเธอก็เถลิงอำนาจมาตั้งแต่สงครามหมู่เกาะฟอล์กแลนด์ (สงครามชิงพื้นที่ระหว่างอาร์เจนตินาและสหราชอาณาจักร) เป็นต้นมา สหภาพแรงงานก็ย่ำแย่ลงเรื่อยๆ คนงานประท้วงครั้งใหญ่ มีคนตกงานจำนวนมหาศาล เรื่องมันเยอะขนาดนี้คุณก็ต้องสนใจสิ จะทำเป็นไม่รู้ไม่เห็นแล้วหนีความจริง หรือไม่สนคนอื่นแล้วเอาแต่ตัวเองได้ยังไงกัน มันไม่ใช่เวลามานั่งทำตัวเป็นกลางไม่เลือกข้างแล้วนะ สถานการณ์มันขาวกับดำมาก แทตเชอร์คือจอมวายร้าย คือเผด็จการเลยล่ะ”

เวลเลอร์ให้ความสนใจเรื่องการเคลื่อนไหวต่างๆ ในสังคมมาก ภายหลังเข้าร่วมกลุ่ม Red Wedge ซึ่งรวมศิลปินสัญชาติอังกฤษที่ออกมารวมตัวกันกระตุ้นให้เยาวชนออกไปเลือกตั้งพรรคแรงงานในปี 1987 เพื่อเอาแทตเชอร์ออกจากตำแหน่ง แม้ว่าที่สุดแล้วในการเลือกตั้งครั้งนั้นพรรคอนุรักษนิยมจะเป็นฝ่ายชนะอีกครั้งก็ตามที

ศิลปินอีกคนที่มองแทตเชอร์เป็นคู่กรณีคือบิลลี แบรกก์ นักดนตรีที่ครั้งหนึ่งถึงขั้นออกปากว่า “ก็แทตเชอร์นี่แหละที่ทำให้ผมกลายเป็นพวกสังคมนิยม” เขาคือผู้ก่อตั้งกลุ่ม Red Wedge ที่นักดนตรียุค 80s เข้าร่วมเพื่อเขี่ยเอาแทตเชอร์ออกจากตำแหน่ง เช่นเดียวกับนักดนตรีอีกหลายคนในรุ่นเดียวกัน แบรกก์เติบโตจากครอบครัวชนชั้นแรงงาน และทันเห็นเหล่าแรงงานในอังกฤษรวมตัวกันเรียกร้องสวัสดิการเพื่อชีวิตที่ดีขึ้น ไม่ว่าจะเป็นสุขภาพหรือการศึกษา ซึ่งทุกอย่างชะงักลงเมื่อแทตเชอร์ก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งนายกรัฐมนตรีในปี 1979 แบรกก์อายุได้ 22 ปี และเป็นประจักษ์พยานนโยบายสุดเขี้ยวของนายกฯ หญิงเหล็กของอังกฤษที่จุดชนวนให้เกิดการประท้วงในประเทศหลายต่อหลายครั้ง ไม่เพียงแต่ในปี 1981 หากยังหมายถึงการประท้วงครั้งใหญ่ของชาวแรงงานในปี 1984 และเป็นที่มาของเพลง There Is Power In A Union จากอัลบั้ม Talking with the Taxman About Poetry ในปี 1986

หลายคนอาจเคยได้ยินเรื่องราวการลุกขึ้นสู้ของเหล่าชนชั้นแรงงานในอังกฤษปี 1984 ผ่านภาพยนตร์อย่าง Billy Elliot (2000) และ Pride (2014) ที่มีฉากหลังเป็นเหตุการณ์ที่แทตเชอร์ออกนโยบายปิดเหมืองถ่านหินเพื่อลดอำนาจของสหภาพแรงงาน และเพื่อประหยัดงบประมาณต่างๆ ด้วย นโยบายนี้ส่งผลกระทบต่อแรงงานจำนวนมากโดยเฉพาะทางภาคเหนือที่เป็นแหล่งอุตสาหกรรม หลายครอบครัวเลี้ยงชีพได้ด้วยการรับจ้างเป็นคนงานในเหมือง ทำให้เกิดการประท้วงที่ระเบิดตัวขึ้นในเดือนมีนาคม 1984 ที่เหมืองถ่านหินคอร์ตันวูด, ยอร์กเชอร์ จนกลายเป็นการประท้วงครั้งใหญ่ที่กินเวลานานหลายเดือน ทั้งยังเกิดการปะทะกันระหว่างผู้ชุมนุมกับเจ้าหน้าที่ตำรวจอยู่เป็นระยะ เช่นเหตุการณ์ Battle of Orgreave เดือนมิถุนายน ที่มีผู้ได้รับบาดเจ็บนับร้อยและถูกจับกุมไป 95 คน จนท้ายที่สุดเหตุการณ์ก็ขมวดปมแน่นเข้าจนกลายเป็นความรุนแรงในช่วงปลายปี จนมีผู้เสียชีวิต 6 รายและถูกจับกุมนับหมื่น เหตุการณ์นี้กลายเป็นหนึ่งในหน้าประวัติศาสตร์แรงงานที่สำคัญของอังกฤษในยุคที่แทตเชอร์ดำรงตำแหน่ง และเป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้หลายคนยังจงเกลียดจงชังแม้ในวันที่เธอเสียชีวิตเมื่อปี 2013 (และมีผู้คนจำนวนมากออกมาร้องเพลง Ding Dong The Witch Is Dead หรือนังแม่มดตายแล้ว เพลงจากหนังเรื่อง The Wizard of Oz เพื่อแสดงความยินดีต่อการตายของแทตเชอร์ ผู้นำซึ่งครั้งหนึ่งออกนโยบายที่ทอดทิ้งพวกเขา)

“Now the lessons of the past
Were all learned with workers’ blood
The mistakes of the bosses we must pay for.”

There Is Power In A Union ของแบรกก์พูดถึงพลังและความสมัครสมานสามัคคีของชาวแรงงานในการลุกขึ้นสู้ต่อต้านการถูกกดขี่อันไม่เป็นธรรม เขาหยิบยืมชื่อเพลงมาจากเพลงชื่อเดียวกันในปี 1913 ของโจ ฮิลล์ นักเคลื่อนไหวชาวสวีเดน-อเมริกัน เป็นสมาชิกแรงงานอุตสาหกรรมแห่งโลกหรือ Industrial Workers of the World, IWW กลุ่มแรงงานที่มุ่งหมายต่อสู้ทำลายเส้นแบ่งทางชนชั้น เขาถูกประหารชีวิตในยูทาห์หลังจากต้องสงสัยว่าเป็นผู้สังหารพ่อค้าขายของชำรายหนึ่งในปี 1914 เนื้อเพลงเวอร์ชั่นของแบรกก์นั้นพูดถึงความข้นแค้นของแรงงาน รวมถึงเหตุการณ์ประท้วงในปี 1984 ด้วย จนในเวลาต่อมามันได้กลายเป็นเพลงที่ชนชั้นแรงงานในอังกฤษขับร้องเมื่อรวมตัวเรียกร้องสวัสดิการและผลประโยชน์จากภาครัฐอยู่เนืองๆ

ยังไงก็ดี ตัวอย่างการฟาดฟันชนชั้นผ่านบทเพลงนั้นไม่ได้มีแค่ตัวศิลปินกับรัฐหรือสังคม แต่มันยังเคยบอกเล่าผ่านวงดนตรีและบทเพลงด้วย อย่างที่เคยเกิดขึ้นมาแล้วในยุคสมัยที่บริตป๊อปเรื่องอำนาจ นั่นคือศึกระหว่าง Parklife ของ Blur กับ Common People โดย Pulp สองวงยักษ์แห่งยุคบริตป๊อป ซึ่งแม้ว่าที่ผ่านมาโลกอาจจะจดจำคู่กรณีของยุคนี้จาก Blur ปะทะวงพี่น้องจอมเกรียนอย่าง Oasis แต่หากพูดกันในเชิงการฟาดฟันกันทางวัฒนธรรมและชีวิตของคนต่างชนชั้น เพลง Common People ของวง Pulp ก็มักได้รับการพูดถึงอยู่เสมอๆ โดยเฉพาะเมื่อมันปล่อยตัวออกมาไล่เลี่ยกับ Parklife 

Blur เป็นวงจากลอนดอนที่เกิดจากการรวมตัวของเพื่อนๆ ในวิทยาลัย นำโดยฟรอนต์แมนอย่างดามอน อัลบาร์น เด็กหนุ่มจากย่านเอสเซกซ์ Parklife คืออัลบั้มลำดับที่ 3 ของวง กับซิงเกิลชื่อเดียวกันกับอัลบั้มมีเนื้อหาว่าด้วยชีวิตอันว่างวิเวกของชาวอังกฤษ งานการไม่มีทำกันเลยมาเดินแกร่วไปแกร่วมาในสวนสาธารณะ เอ้อระเหยลอยชายไปวันต่อวันอย่างไร้จุดหมาย พร้อมเสียงบรรยายชีวิตประจำวันอันเรื่อยเฉื่อยนี้ด้วยสำเนียงแสนจะค็อกนีย์โดยฟิล แดเนียลส์ นักแสดงที่มักรับบทเป็นชาวลอนดอนจ๋าในซีรีส์หลายๆ เรื่องทั้ง Quadrophenia และ Scum

เกรแฮม ค็อกซอน มือกีตาร์บอกว่ามันเป็นเพลงที่ตั้งใจเขียนมาเพื่อเสียดสีคนอังกฤษ “มันไม่ได้พูดถึงชนชั้นแรงงาน มันพูดถึงคนที่เราเจออยู่ตามสวนสาธารณะทุกวันอย่างคนเก็บขยะ นกพิราบ แล้วก็คนที่มาวิ่งออกกำลังกาย เพราะเราเดินผ่านพวกเขาทุกวันตอนต้องไปอัดเพลงที่สตูดิโอ (แถบฟูแลม)” ซึ่งมันดันกลายเป็นเพลงที่ชาวลอนดอนหลายคนรู้สึกว่าเหมือนเอาชีวิตประจำวันของพวกเขาไปเขียน 

เก้าเดือนต่อมาหลังจากนั้น Pulp วงที่มีฐานรากมาจากย่านแรงงานในเชฟฟีลด์ ปล่อยเพลง Common People ในปี 1995 กับเนื้อหาแสบคันเล่าถึงคนร่ำรวยที่โอดครวญอยากมีชีวิตแบบคนทั่วไป (common people) จนได้มาทดลองเป็นคนไม่รวยว่ามันสาหัสขนาดไหน ด้านหนึ่งมันสะท้อนความขุ่นเคืองที่คนจนต้องทนเห็นพวกชนชั้นกลางหรือคนรวย ‘ทำเป็น’ ลำบากลำบนโดยสวมรอยใช้ชีวิตแบบเดียวกันกับพวกเขา เบื่อหน่ายแล้วจะเลิกเล่นเมื่อไหร่ก็ได้ (Pretend you never went to school.) เพียงแต่พวกเขาหนีจากชีวิตแบบนี้ไม่ได้เลย กับบทลงท้ายเพลงที่เจ็บแสบเมื่อคนจนมองไปยังคนรวยที่ปรารถนาอยากจะมีชีวิตแบบคนทั่วไป แล้วได้แต่คำนึงในหัวใจว่า คนเหล่านี้จะไม่มีทางได้ ‘เป็นคนทั่วไป’ เหมือนคนอื่นๆ เพราะต่อให้พวกเขาล้มเหลว พวกเขาก็ยังล้มลงบนฟูกหนานุ่ม ชีวิตยังมีทางเลือกสำรองมากมายรอให้พวกเขาเลือกเดิน ขณะที่คนอีกจำนวนมากไร้หนทางเช่นนั้น 

“Never fail like common people
You’ll never watch your life slide out of view.”

ในเวลาต่อมา ซิงเกิลเหล่านี้ของทั้ง Blur และ Pulp จึงถูกนำมาใช้เป็นสัญลักษณ์แทนของสองชนชั้น ทั้งในแง่หนุ่มสาวคนเมืองที่ใช้ชีวิตเอ้อระเหย ไม่ทำงานทำการ ใช้ชีวิตไปวันๆ ในสวนสาธารณะ คนเก็บขยะ และเหล่าคนออกกำลังกายอย่างว่างเปล่า เช่นเดียวกันกับ Common People ที่เล่าผ่านแง่มุมคนจนที่มองดูคนรวยพยายามจะเป็นอย่างพวกเขา ทั้งสองเพลงเป็นเพลงเสียดสีสังคมเปี่ยมอารมณ์ขันและไหวพริบ แต่อีกด้านหนึ่งมันก็สะท้อนสภาวะเชิงสังคมบางอย่างผ่านเรื่องเล่าในนั้น ไม่ว่าจะในมุมมองของชนชั้นกลางผู้ว่างงานหรือชาวแรงงานที่ต้องมองดูคนรวยละเล่นเป็นพวกเขาก็ตามที

The post จาก ‘The Style Council’ ถึง ‘Blur’ และ ‘Pulp’ ประวัติศาสตร์ของบทเพลง ชนชั้น และการฟาดฟันของแรงงาน appeared first on a day magazine.

เหตุการณ์นั้นฝังอยู่ในความรู้สึกของฟิงก์และชาวอเมริกันส่วนใหญ่มานับแต่นั้น ในอีกสิบปีต่อมา เมื่อเขากลายมาเป็นมือเบสของวง Foster The People ฟิงก์และเพื่อนร่วมวงอย่าง Mark Foster และ Mark Pontius ร่วมกันแต่งเพลงที่บอกเล่าถึงบาดแผล ความรุนแรง และความเจ็บปวดของวัยรุ่นใน Pumped up Kicks จนกลายเป็นหนึ่งในบทเพลงที่บันทึกหน้าประวัติศาสตร์ความรุนแรง บอกเล่าความขมขื่นของคนรุ่นใหม่ ทั้งยังไต่ชาร์ตติดอันดับ 3 ของบิลล์บอร์ดอยู่นาน 8 สัปดาห์ กับเสียงวิจารณ์แง่บวกไม่ว่าจะในเชิงดนตรีหรือเนื้อหา ถึงขนาดมีคนบอกว่าเนื้อเพลงที่ว่าด้วยลูกกระสุนและความรุนแรงในเพลง เมื่อผสานกับเสียงซินท์ป๊อปและเสียงผิวปากแล้วให้ความรู้สึกขนลุกอย่างแปลกประหลาด

Yeah, he found a six shooter gun
In his dad’s closet, in a box of fun things.
And I don’t even know what
But he’s coming for you, yeah, he’s coming for you.

ฟิงก์เล่าถึงที่มาของบทเพลงนี้สั้นๆ ว่ามันกลายเป็นเพลงที่ช่วยเยียวยาเขาและญาติที่รอดชีวิตจากเหตุการณ์เมื่อปี 1999 ไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง “เธอสนิทกับผมมากจนเหมือนเป็นน้องสาวแท้ๆ เพราะงั้นมันเลยกระทบต่อผมด้วยเช่นกัน การมีเพลงแบบนี้มันเลยดีต่อเราทั้งสองนั่นแหละ” ส่วนฟอสเตอร์ ฟรอนต์แมนของวงและเป็นหัวเรือใหญ่ในการเขียนเพลงบอกว่า “ตอนนั้นผมเพิ่งอ่านบทความที่เล่าถึงกระแสความป่วยไข้ทางจิตใจของกลุ่มวัยรุ่นแล้วอยากเข้าใจเรื่องทางจิตวิทยาพวกนี้มากเพราะผมไม่รู้อะไรเกี่ยวกับมันเลย มันน่าตระหนกจริงๆ นะที่ในรอบทศวรรษที่ผ่านมามีสถิติวัยรุ่นป่วยไข้ทางจิตใจพุ่งขึ้นสูงมาก หากเราไม่ลงมือเปลี่ยนแปลงอะไรสักอย่าง โลกที่เราจะส่งต่อให้คนรุ่นถัดไปมันคงน่ากลัวมากๆ

“เพลงนี้เหมือนเป็นข้อสังเกตสิ่งที่เกิดขึ้นกับกลุ่มเยาวชนในทุกวันนี้ ผมอยากเล่าถึงเด็กที่หมดทางจะไปสักคน และพบว่าเพลงได้ทำหน้าที่นี้แล้วในตอนที่คนเริ่มพูดถึงมันจนกลายเป็นประเด็นขึ้นมา ซึ่งผมว่ามันดีมากเลย”

‘Pumped up’ หมายถึงรองเท้ารุ่น Reebok Pump ที่ปล่อยออกมาในปี 1989 หน้าตาฉูดฉาดและราคาแพงลิบลิ่ว เด็กที่จะมีมันในครอบครองได้จึงมักเป็นเด็กบ้านรวย หรือไม่ก็ถ้ามีรองเท้ารุ่นนี้ก็จะกลายเป็นที่นิยมชมชอบ และโด่งดังในหมู่เพื่อนๆ ทันที โดยบทเพลงเล่าถึงโรเบิร์ต (หลายคนตั้งสมมติฐานว่าน่าจะมาจากชื่อของ Robert Hawkins เด็กหนุ่มวัย 19 ที่กราดยิงในห้างสรรพสินค้าปี 2007 แต่ทางวงออกมาปฏิเสธว่าเป็นเรื่องบังเอิญเฉยๆ) เด็กผู้ชายเงียบๆ ที่ไปคว้าเอาปืนของพ่อแล้วบุกไปที่โรงเรียน ติดตามมาด้วยเนื้อร้องท่อน “All the other kids with the pumped up kicks / You better run, better run faster than my bullet.” ส่งสัญญาณให้เด็กบ้านรวยและเป็นที่รักของเพื่อนๆ เจ้าของรองเท้าผ้าใบแพงระยับนั่นหนีให้พ้นจากวิถีกระสุนของโรเบิร์ต 

ยังไงก็ดี เนื้อเพลงและสัญญะต่างๆ ในเพลงก็ไม่ได้เป็นที่พิสมัยของทุกคนนัก ช่อง MTV ซึ่งตอนนั้นยังเป็นหนึ่งในช่องทางหลักๆ ในการเผยแพร่เพลงตัดเอาคำว่า ‘ปืน’ และ ‘กระสุน’ ออกจากท่อนคอรัส ขณะที่วงและค่ายเพลงต่างก็ต้องรับมือกับจดหมายจำนวนมหาศาลจากคนฟังที่รู้สึกว่าเพลงสนับสนุนความรุนแรงจนกังวลว่าอาจทำให้เกิดโศกนาฏกรรมขึ้นอีก ซึ่งวงออกมาค้านอย่างหนักแน่นว่า “นี่ไม่ได้เป็นเพลงที่สนับสนุนให้มีความรุนแรงเกิดขึ้นอย่างแน่นอน ตรงกันข้ามเลยด้วยซ้ำ นี่เป็นเพลงที่ทำให้คุณได้มีช่องไปคุยกับลูกๆ เพื่อสำรวจประเด็นที่คุณอาจไม่เคยเห็นมาก่อนเพื่อคุยกับลูกอย่างสนิทสนมมากขึ้น” 

Pumped up Kicks ไม่ใช่เพลงแรกและเพลงเดียวที่มีต้นธารมาจากความเคลื่อนไหวในสังคม หลายต่อหลายครั้งที่บทเพลงทำหน้าที่บันทึกและถ่ายทอดเรื่องราวทั้งที่เกิดขึ้นในปัจจุบันหรือกระทั่งในอดีตมาบอกเล่าอีกครั้งด้วยจุดประสงค์อันหลากหลาย แต่บางเรื่องก็เป็นอดีตอันไกลลิบหลายร้อยปีก่อนอย่าง Children’s Crusade ของ Sting นักดนตรีสัญชาติอังกฤษที่หยิบเอาเหตุการณ์ชื่อเดียวกันกับเพลงเมื่อปี 1212 มาเขียนเป็นบทเพลงต่อต้านสงครามอันลือลั่นเมื่อปี 1985

Children’s Crusade หรือสงครามครูเสดเด็ก เป็นหนึ่งในเหตุการณ์ของมหาสงครามที่กินเวลานานหลายร้อยปีอย่างสงครามครูเสด ซึ่งโดยภาพรวมเป็นสงครามศาสนาระหว่างศาสนจักรคาทอลิกและมุสลิมในยุคกลาง กินเวลาตั้งแต่ศตวรรษที่ 11 เรื่อยมาจนศตวรรษที่ 14 ระหว่างนั้นมีสงครามครั้งใหญ่และสงครามย่อยสลับกันแพ้-ชนะอยู่เป็นระยะ รวมทั้งสงครามครูเสดเด็กซึ่งเป็นหนึ่งในหน้าประวัติศาสตร์ที่ชวนหดหู่อย่างที่สุด ว่ากันว่ามีนักบวชวัยเยาว์คนหนึ่งแถบฝรั่งเศส (บางที่ก็บอกว่าเยอรมนี) อ้างว่าเยซูมอบหมายมาที่เขาโดยตรงให้มุ่งหน้าไปยังครูเสดเพื่อไปให้โอวาทชาวมุสลิมในพื้นที่แห่งนั้นเปลี่ยนใจมานับถือศาสนาคริสต์ และด้วยอิทธิฤทธิ์ปาฏิหาริย์ เด็กชายก็ได้รับความร่วมมือจากเด็กๆ นับตั้งแต่เด็กเล็กไปจนถึงเด็กหนุ่มราว 30,000 คน ออกเดินทางลงใต้ไปสู่ทะเลเมดิเตอร์เรเนียนด้วยเชื่อว่าทะเลจะเปิดทางให้พวกเขาเดินทางไปถึงเยรูซาเล็มได้อย่างรวดเร็ว หากแต่การณ์กลับไม่เป็นดังนั้น พวกเขาติดอยู่ที่ชายฝั่งทะเลและถูกพ่อค้าจับไปขายเป็นทาส คนที่รอดจากเหตุการณ์นั้นหากไม่พายเรือไปจนถึงตูนีเซียก็แพแตกลงเสียก่อนกลางทะเล

ยังไงก็ตาม ประวัติศาสตร์ของสงครามครูเสดเด็กนั้นยังเป็นที่ถกเถียงกันว่าที่มาของการส่งเด็กออกเดินทางไปยังสงครามนั้นคืออะไร นักประวัติศาสตร์บางคนเสนอว่าเป็นแนวคิดเรื่องการบูชายัญเด็กให้แก่พระผู้เป็นเจ้า หรือบางคนเสนอว่ามันอาจเกี่ยวข้องกับสถานะทางสังคมของเด็กในยุคนั้นด้วย ที่คนที่ถูกเลือกให้ออกเดินทางนั้นเป็นเด็กยากจนและอยู่ชั้นล่างสุดในสังคม และอาจเป็นไปได้ว่าพระสันตะปาปาในช่วงเวลานั้นตัดสินใจลอยแพเด็กในเมืองเพื่อตัดปัญหาเรื่องปากท้องและเศรษฐกิจ

Young men, soldiers, nineteen fourteen
Marching through countries they’d never seen.
Virgins with rifles, a game of charades.

Sting เอาเรื่องเล่าจากสมัยโบราณมาผสมรวมกับสงครามร่วมสมัยอย่างสงครามโลกครั้งที่ 1 “โดยภาพรวมแล้ว มันเป็นเพลงที่ว่าด้วยความโง่เขลาของมนุษย์และความรุนแรงของสงคราม” เขาบอก “อเมริกามักมองกลับไปยังช่วงสงครามโลกครั้งที่ 1 ราวกับว่ามันเป็นการเดินทางที่งดงามเสียเหลือเกิน มีเครื่องยนต์ล้ำยุคเอาไว้ปกป้องผู้คนจากการโดนข่มเหงจากเผด็จการ แต่ในอังกฤษเราไม่เป็นอย่างนั้น สำหรับเด็กนักเรียนแล้วมันคือหายนะอย่างที่สุด มันคือโศกนาฏกรรมที่พาคนหนุ่มออกไปตายอย่างเปล่าประโยชน์ คนหนุ่มเป็นหมื่นๆ คนถูกส่งไปที่แนวรบด้านตะวันตกเพื่อให้ถูกกระสุนปืนกลฉีกทึ้งร่างออกเป็นส่วนๆ ยุทธวิธีแบบค่อยๆ บุกมันช่างไร้ประโยชน์ เราไม่เคยได้คืบไปไกลเกินหนึ่งนิ้วเลย

“สงครามโลกครั้งที่ 1 ของอังกฤษที่ผมจำได้นั้นราวกับมันเป็นเรื่องของคนที่พากันไปตายโดยไม่มีที่สิ้นสุด สงครามกลายเป็นสัญลักษณ์ของจุดจบความเกรียงไกรของจักรวรรดิอังกฤษ ทำลายศรัทธาที่ประชาชนมีต่อสติปัญญาของนายพลและนักการเมือง

“คุณอาจรับรู้มาว่าเรื่องของสงครามครูเสดเด็กคือการที่เด็กๆ เหล่านี้ถูกส่งไปยังดินแดนศักดิ์สิทธิ์ใช่ไหม แต่จริงๆ แล้วเรื่องพวกนี้เป็นอุบายชั่วของพวกนักบวชในศตวรรษที่ 11 พวกเขาไปดึงเอาเด็กยากจนมากมายมารวมเข้าด้วยกันแล้วส่งไปยังแอฟริกาเหนือ ใครที่ยังรอดจะถูกขายเป็นทาส เห็นหรือยังว่ามันคือเรื่องของผู้ใหญ่ชั่วที่หลอกลวงผู้คนด้วยแผนการอันแยบยลและน่ารังเกียจ” เขาบอกอย่างขมขื่น “ก็เหมือนคนหนุ่มในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 1 ที่ถูกหลอกให้เชื่อต่างๆ นานานั่นแหละ

“เพลงนี้สาปส่งให้ไอ้พวกที่หลอกลวงคนเข้าสู่สงครามไปตายซะให้หมด”

อีกเพลงหนึ่งที่มีฉากหลังเป็นเหตุการณ์ประวัติศาสตร์อันน่าเศร้าคือ Sunday Bloody Sunday ของวงร็อกจากไอริช U2 ที่ปกติก็พูดเรื่องการเมืองและประวัติศาสตร์ผ่านเนื้อเพลงอยู่บ่อยๆ อย่าง The Saints are Coming และ The Refugee แต่เพลงที่ถูกพูดถึงอย่างหนาหูคือ Sunday Bloody Sunday เพราะฉากหลังมันคือเรื่องของความรุนแรงที่รัฐบาลอังกฤษกระทำต่อประชาชนชาวไอร์แลนด์เหนือในปี 1972 ภายหลังเป็นที่รู้จักกันในชื่อ Bloody Sunday หรือวันอาทิตย์เลือด

ในช่วงเวลานั้น ความสัมพันธ์ระหว่างไอร์แลนด์เหนือและสหราชอาณาจักรไม่ค่อยดีนักเมื่อฝ่ายแรกพบว่าสหราชอาณาจักรเข้ามามีบทบาทในเชิงการเมืองและประวัติศาสตร์ ซึ่งกินเวลานับตั้งแต่อังกฤษยึดไอร์แลนด์เป็นส่วนหนึ่งของอาณานิคมตัวเองตั้งแต่ศตวรรษที่ 12 ท่ามกลางความขัดแย้งด้านเชื้อชาติและความเชื่อจนเกิดการลุกฮือของชาวไอร์แลนด์รอบแล้วรอบเล่า และชนวนสำคัญคือการปะทะกันที่บ็อกไซต์ปี 1969 ในเดร์รี ไอร์แลนด์เหนือ เมื่อสหภาพแรงงานก่อจลาจลปะทะกับเจ้าหน้าที่ตำรวจ เวลาผ่านไปสองวันก็ยังระงับเหตุไม่ได้ ทางสหราชอาณาจักรจึงส่งกองทัพลงมาปราบปรามและจับกุมผู้ชุมนุมซึ่งยิ่งทำให้ชาวไอร์แลนด์เหนือโกรธจัดขึ้นไปอีก กลายเป็นเชื้อเพลิงสำคัญให้ผู้คนลุกขึ้นต่อต้านมากขึ้นเรื่อยๆ และทางกองทัพก็จัดการอย่างรุนแรงมากขึ้นเรื่อยๆ เช่นกัน อย่างในปี 1971 เกิดเหตุการณ์สังหารหมู่ที่บัลลีเมอร์ฟี ย่านเล็กๆ ในไอร์แลนด์เหนือที่หน่วย The Parachute Regiment สังกัดทหารราบของอังกฤษยิงประชาชนเสียชีวิตไป 11 ชีวิต

ชาวไอร์แลนด์เหนือกอดเอาความขุ่นเคืองนี้ตั้งป้อมสู้กับสหราชอาณาจักรข้ามปี จนล่วงเข้าเดือนมกราคม 1972 สมาพันธ์สิทธิพลเมืองไอร์แลนด์เหนือและสมาชิกนับหมื่นคนออกมาเรียกร้องการใช้ความรุนแรงของเจ้าหน้าที่รัฐต่อประชาชนจนถึงย่านเดร์รี ย่านใหญ่เป็นอันดับสองของไอร์แลนด์เหนือ มีเจ้าหน้าที่ตั้งกองกำลังและเครื่องกีดขวางดักรออยู่ก่อนแล้วจนเกิดการปะทะระหว่างสองฝ่าย ตามมาด้วยกองทัพสหราชอาณาจักรโยนแก๊สน้ำตาและกระสุนจริงใส่ผู้ชุมนุมจนมีผู้เสียชีวิตในที่เกิดเหตุ 13 ราย ในจำนวนนี้เป็นเด็กวัยรุ่น 7 ราย ทั้งหมดไม่มีอาวุธเลย และแม้ว่าจะมีการไต่สวนว่ากองทัพอังกฤษทำเกินกว่าเหตุจริงหรือไม่ในเวลาต่อมา (มีหลักฐานว่านายทหารของสหราชอาณาจักร 21 คนยิงกระสุนจริงทั้งสิ้น 108 นัด) แต่ก็ได้รับคำตัดสินว่าไม่มีความผิด ซึ่งยิ่งบ่มเพาะความโกรธแค้นให้ชาวไอร์แลนด์เหนือมากขึ้นไปอีก (ทั้งนี้มีการรื้อคดีกลับมาไต่สวนอีกครั้งในปี 1998 โดยคณะกรรมการชุดใหม่ และพบว่าทหารเป็นฝ่ายใช้ความรุนแรงเกินกว่าเหตุ ในเวลาต่อมาเมื่อปี 2010 เดวิด แคเมอรอน นายกรัฐมนตรีอังกฤษในตอนนั้น ออกแถลงการณ์ขอโทษประชาชนชาวไอร์แลนด์เหนือกลางสภา ถึงสาเหตุอันไม่สมควรที่กองทัพอังกฤษเคยกระทำไว้ในปี 1972 และเสนอจ่ายเงินชดเชยให้แก่ผู้ได้รับความเสียหายและบาดเจ็บในครั้งนั้น นับเป็นการชำระประวัติศาสตร์ครั้งใหญ่ของสองประเทศ

How long, how long must we sing this song?
How long? How long?
‘Cause tonight
We can be as one
Tonight.

ครั้งหนึ่งมือกลองของวง U2 แลร์รี มัลเลน เคยออกมาเปรยๆ ว่าเพลง Sunday Bloody Sunday ไม่เพียงแต่พูดถึงเหตุการณ์จากหน้าประวัติศาสตร์ แต่มันยังชวนให้คนฟังตระหนักถึงความรุนแรงที่ห้อมล้อมเราอยู่ทุกเมื่อด้วย “อย่างเวลาพูดถึงไอร์แลนด์เหนือกับเหตุการณ์ Bloody Sunday คนก็จะคิดว่า ‘อ๋อ ครั้งที่มีชาวคาทอลิกถูกทหารอังกฤษยิงไป 13 คนนั่นใช่ไหม’ ซึ่งจริงๆ แล้วนั่นไม่ใช่สิ่งที่เพลงเราพูดถึงเลย เราพูดถึงตัวเหตุการณ์นั้นต่างหาก เหตุการณ์ที่รุนแรงที่สุดของไอร์แลนด์เหนือและเป็นวิธีสื่อสารว่า เราต้องเผชิญหน้ากับสิ่งเหล่านี้ไปอีกนานแค่ไหนได้อย่างทรงพลังที่สุด” 

แต่เพลงที่ขึ้นชื่อว่าแทบจะเอาตัวละครในหน้าประวัติศาสตร์มาเรียงเป็นเนื้อเพลงคือ We Didn’t Start the Fire จากอัลบั้ม Storm Front (1989) ของ Billy Joel ที่ทะลวงชาร์ตเพลงในสหรัฐอเมริกาขึ้นอันดับหนึ่งทันทีหลังจากปล่อยเพลง กับเนื้อเพลงที่หยิบเอาคนและเหตุการณ์ต่างๆ มาเล่าเป็นเนื้อเรื่อง และกลายเป็นการย่นย่อประวัติศาสตร์ยุค 50s-60s จำนวน 119 เหตุการณ์มาขมวดอยู่ในเวลาเพียง 4.29 นาที

เริ่มกันตั้งแต่ชื่อ Harry S. Truman อดีตประธานาธิบดีสหรัฐฯ และก่อตั้งสัทธิทรูแมนอันชวนเหวอในยุค 50s ตามมาด้วย Doris Day และ Marilyn Monroe นักแสดงสาวที่เป็นตัวแทนวัฒนธรรมกระแสหลักของยุคนั้น กระทั่งยังมีวรรณกรรมแสวงหาความหมาย The Catcher in the Rye โดย J. D. Salinger, เพลงบลูส์ชื่อดังแห่งยุค Rock Around The Clock, หนังอลังการของ David Lean ความยาวร่วม 4 ชั่วโมงอย่าง Lawrence of Arabia (1962) หรือความขัดแย้งระหว่างรัสเซียกับอัฟกานิสถาน

ที่มาของเพลงที่แทบจะยัดเอาเหตุการณ์ใหญ่ๆ ของทั้งทศวรรษเข้าไปในเวลาไม่ถึงห้านาทีนี้ โจเอลเล่าว่าเป็นช่วงที่เขากำลังจะอายุ 40 เข้าสตูดิโอไปอัดเพลงและเจอกับ Seán Lennon นักดนตรีหนุ่มวัย 21 ปี ลูกชายของ John Lennon กับ Yoko Ono ที่บ่นอิดออดกับเขาว่า “การอายุ 21 นี่มันแย่จริงๆ นะ” ซึ่งโจเอลพอเข้าใจได้เพราะเวลานั้นเป็นต้นยุค 90s ที่ทุกอย่างเปลี่ยนผ่านรวดเร็ว เขาเลยตอบกลับไปว่า “จริงแหละ จำได้เหมือนกันสมัยที่ตัวเองอายุ 21 ยังคิดอยู่เลยว่าเป็นช่วงที่แย่จัง แล้วตอนนั้นเรามีทั้งสงครามเวียดนาม ปัญหายาเสพติด ปัญหาความเท่าเทียม แล้วทุกอย่างมันดูแย่ไปหมดเลย”

หนุ่มน้อยเลนนอนบอกเขาว่า “ก็จริง แต่มันก็ต่างออกไปอยู่ดีไหมนะ เพราะสมัยที่คุณยังเด็กคุณอยู่ในยุค 50s แล้วทุกคนก็รู้ว่ายุค 50s มันไม่มีอะไรเกิดขึ้นสักอย่าง” และนี่เองที่ทำเอาโจเอลฉงนฉงายหนักถึงขั้นรุกไล่ถามเลนนอนไม่หยุด “เดี๋ยวนะพวก นายไม่เคยได้ยินเรื่องสงครามเกาหลีหรือวิกฤตการณ์สุเอซเหรอ” 

ยังไงก็ตาม มันได้กลายเป็นไอเดียให้เขาเอาเหตุการณ์ในยุค 50s มาเรียบเรียงเป็นบทเพลง ซึ่งเอาเข้าจริงๆ เขาไม่ปลื้มนัก (และออกจะงงงวยว่ามันฮิตขนาดนี้ได้ยังไงวะ) เพราะสำหรับเขา “มันไม่ค่อยจะเป็นเพลงเท่าไหร่ พอเอาชื่อมาต่อๆ กันมันก็มีทำนองของมันเองแล้ว แต่ฟังดูยังกะเสียงกรอฟัน” (แต่แม้จะเหม็นบูดเพลงตัวเองแค่ไหน เพลงที่ ‘ยังกะเสียงกรอฟัน’ ก็ได้เข้าชิงแกรมมีสาขา Record of the Year นะเออ)

We Didn’t Start the Fire กลายมาเป็นสัญลักษณ์หนึ่งของวัฒนธรรมกระแสหลักที่ใช้ในการบอกเล่าเหตุการณ์หรือรายละเอียดยาวเหยียดบางอย่าง หรือถูกเอาไปดัดแปลงเนื้อเพลงให้เข้ากับบริบท อย่างปี 2006 ที่เพลงกลับมาฮิตอีกครั้งหลังโคคา-โคลาใช้เพลงนี้เปิดตัวเวิลด์คัพ แต่เปลี่ยนเนื้อเพลงให้เป็นชื่อประเทศต่างๆ แทน หรือล่าสุดกับจักรวาลหนังมาร์เวลที่หยิบเอาทำนองเพลงมาใช้ แล้วเอาชื่อตัวละครในหนังใส่เข้าไปในเนื้อเพลงแทน

ในแง่หนึ่ง เพลงจึงกลายเป็นบทบันทึกหน้าประวัติศาสตร์ที่ย้ำเตือนไม่ให้เราหลงลืมความขมขื่นในเหตุการณ์เหล่านั้น ด้านหนึ่งอาจจะเพื่อเยียวยาบาดแผลส่วนตัวของคนทำเพลงเอง หรือในอีกด้านมันก็อาจเยียวยาหัวใจคนฟังที่อาจยังจมอยู่กับบาดแผลนั้นว่าพวกเขาไม่ได้เดียวดายแต่อย่างใด

The post จาก ‘Pumped up Kicks’ ถึง ‘Sunday Bloody Sunday’ ประวัติศาสตร์ของโศกนาฏกรรมและความขมขื่นในบทเพลง appeared first on a day magazine.

ท่ามกลางเสียงกู่ร้องตะโกนเชียร์นักเตะที่รักและเสียงก่นด่าสาปแช่งฝั่งตรงข้าม 

‘เพลงเชียร์’ คืออีกเสียงหนึ่งที่ดังขึ้นท่ามกลางเสียงต่างๆ เหล่านี้ ไม่ว่าจะเป็นเพลง Three Lions ของวง The Lightning Seeds ที่กลายเป็นเพลงประจำชาติอังกฤษทุกครั้งที่ลงแข่งเวิลด์คัพ เรื่อยมาจนถึงเพลงประจำสโมสรอย่างเพลง You’ll Never Walk Alone ของลิเวอร์พูล เพลง Blue Moon ของแมนเชสเตอร์ ซิตี้ และ Go West จากชาวอาร์เซนอล

สำหรับฟุตบอลฝั่งอังกฤษและในพรีเมียร์ลีกแล้ว เพลงเชียร์สลักสำคัญถึงขนาดที่ว่าเมื่ออังกฤษคลายล็อกดาวน์เมื่อเดือนกันยายน 2020 หลังไวรัสโควิด-19 ระบาด และอนุญาตให้แฟนบอลเข้าชมการแข่งขันในสเตเดียมได้โดยเว้นระยะห่างกัน แต่ห้ามร้องเพลงเชียร์ใดๆ ทั้งสิ้น มีคนออกมาโวยวายว่า “มันจะไปทำได้ยังไงกันล่ะวะ! ก็การร้องเพลงเชียร์น่ะมันอยู่ในจิตวิญญาณ!”

ต้นกำเนิดของเพลงเชียร์

คำถามคือ เพลงเชียร์เหล่านี้ผสานกลายเป็นเนื้อเดียวกับการดูฟุตบอลในอังกฤษตั้งแต่เมื่อไหร่กัน การจะถามคำถามนี้ได้ เราอาจต้องย้อนกลับไปตั้งแต่ศตวรรษที่ 19 สมัยที่การดูฟุตบอลเพิ่งจะกลายเป็นกิจกรรมที่นำผู้คนมารวมตัวกันได้มากที่สุด ขยับขยายจากการแข่งขันแค่ในเมืองตัวเองไปสู่เมืองข้างเคียงซึ่งได้รับความนิยมอย่างมากจากการที่เมืองใหญ่ๆ ในอังกฤษเชื่อมต่อถึงกันด้วยรถไฟ การเดินทางของทีมเยือน–ทั้งนักเตะและแฟนบอล ไปสู่เมืองของทีมเหย้าจึงมาพร้อมการแสดงอัตลักษณ์ที่ไม่ได้หมายถึงแค่สำเนียงพูดและชื่อเมือง แต่มันยังสะท้อนผ่านบทเพลงที่พวกเขาหอบไปร้องกันที่ต่างถิ่นด้วย (แน่นอนว่าในทางกลับกัน ฝั่งเจ้าบ้านก็มีเพลง มีเรื่องราวของตัวเองเช่นกัน) 

แต่ก่อนหน้าที่การร้องเพลงเชียร์เหล่านี้จะหยิบเอาบทเพลงดังๆ ของนักดนตรีมาใช้อย่างเป็นล่ำเป็นสัน ต้นกำเนิดของมันนั้นเรียบง่าย อันที่จริงเพลงเชียร์ยุคแรกๆ ใช้ศัพท์และท่วงทำนองเรียบง่ายเป็นหลัก (หรือจริงๆ คือเน้นให้ตะโกนออกไปแล้วได้อารมณ์มากกว่า) หากไม่หยิบฉวยจากเพลงพื้นบ้านของแต่ละถิ่นมาแปลงเป็นเพลงเชียร์ ชาวอังกฤษเมื่อหนึ่งร้อยปีก่อนก็มักแปลงเพลงจากละครเวทีเรี่องต่างๆ มาเป็นเพลงเชียร์ให้ทีมตัวเองแทน 

ในปี 1960 เพลงเชียร์ได้กลายเป็น ‘ประเพณีที่เกรียงไกร’ ของคนดูบอลอังกฤษ หลังจากนิยมร้องกันโดยไม่มีแบบแผนหรือไม่ได้ส่งต่อเนื้อร้องให้กันอย่างเป็นจริงเป็นจัง ถึงขั้นมีคนวิเคราะห์ว่าอะไรทำให้เพลงเชียร์ที่ร้องกันแค่ในสนามบ้านตัวเองกลายไปเป็น ‘ของที่ต้องทำ’ ประจำการดูบอลไปได้

อย่างแรกอาจจะเป็นที่ตัวกีฬาฟุตบอลเองไต่ระดับความนิยมไปสู่สากลโลก การันตีความนิยมด้วยการเปิดตัวสหภาพสมาคมฟุตบอลยุโรป (UEFA) ในช่วงปี 1954 ขณะที่ฟุตบอลอังกฤษเองก็ได้กลายเป็นยักษ์ใหญ่ของวงการ และกลายเป็นกีฬาของคนรุ่นใหม่ที่ทั้งต้องดูและลงเล่นเอง แต่สำคัญไปกว่านั้นคือการเติบโตของอุตสาหกรรมดนตรีในอังกฤษ ที่ระบบวิทยุและการกระจายเสียงทำให้เพลงป๊อปที่ดังระเบิดทุกเพลงในสหราชอาณาจักรกระจายตัวไปทุกๆ พื้นที่ จนทำให้แฟนบอลไม่จำเป็นต้องหยิบเอาเพลงพื้นบ้านมาแปลงเป็นเพลงเชียร์อีกแล้ว แต่ไปเอาเพลงดังๆ ที่ได้ยินจากวิทยุพวกนี้แหละมาเป็นเพลงของทีมตัวเองซะเลย! 

ขณะเดียวกันก็มีอีกทฤษฎีหนึ่งแย้งว่า เป็นไปได้ที่อังกฤษอาจรับเอาวัฒนธรรมการร้องเพลงเชียร์แบบนี้มาจากยุโรป สมัยแข่งฟุตบอลโลกปี 1962 และ 1966 ที่ทำให้พวกเขาได้เห็นว่าแฟนบอลอิตาลีหรืออเมริกาใต้ตะโกนเพลงเชียร์กันอย่างบ้าคลั่งแค่ไหน อย่างลิเวอร์พูลที่ไปเอาท่อน “Brazil, cha-cha-cha” ของแฟนบอลชาวบราซิลมาแปลงเป็นเพลงตัวเองด้วยท่อน “Li-ver-pool!” พร้อมปรบมือสามครั้งปิดท้าย หรือกระทั่งธีมเชียร์ Glory Glory ของฝั่งสหราชอาณาจักรก็ไปหยิบยืมมาจากท่วงทำนองเพลง Battle Hymn of the Republic ของสหรัฐฯ สมัยสงครามกลางเมืองโน่น โดยเปลี่ยนท่อน “Glory, Glory, Hallelujah” เป็น “Glory, Glory” ตามด้วยชื่อทีมแทน ไม่ว่าจะเป็น “Glory, Glory, Tottenham Hotspur” หรือ “Glory, Glory, Leeds United” (แถมได้รับความนิยมไปยันลีกรักบี้ในออสเตรเลียด้วยการที่กลายเป็นเพลงเชียร์ทีม South Sydney Rabbitohs ที่ลงแข่งเมื่อไหร่ก็จะได้ยินเสียงเพลงแว่วมาจากข้างสนามว่า “Glory, Glory, South Sydney”)

ยุคสมัยของความเฟื่องฟู

เพลงเชียร์เหล่านี้กลายเป็นที่นิยมถึงขั้นที่ว่า สโมสรตัดสินใจว่าต้องไม่ใช่แค่แฟนบอลร้องแต่นักเตะยังต้องร้องด้วย จนเกิดเป็นเพลง Back Home (1970) ที่ขนเอานักเตะทีมชาติอังกฤษจำนวน 22 คนถ้วนมาร้องเพลงก่อนเตรียมลงเตะในเวิลด์คัพ 1970 ซึ่งดันพุ่งพรวดขึ้นติดอันดับหนึ่งชาร์ตเพลงฝั่งสหราชอาณาจักรแบบเหมายกแผงนาน 3 สัปดาห์ติด (ยังไงก็ดี ในปีนั้นอังกฤษซึ่งเป็นแชมป์เก่าปี 1966 พ่ายให้เยอรมนีตะวันตกไปที่ 3-2 ตกรอบไปก่อนอย่างน่าเศร้า คนเลยปลอบใจหรือไม่ก็แซวๆ กันว่า เอาน่า อย่างน้อยเพลงพวกนายก็ติดชาร์ตตั้งนานนะ)

Back Home นี่เองที่กลายเป็นชนวนสำคัญให้สโมสรต่างๆ ทำเพลงให้ทีมตัวเองบ้าง เพราะในเวลานั้นทีมเดียวที่ดูจะมีเพลงเป็นของตัวเองคือลิเวอร์พูลกับเพลง You’ll Never Walk Alone ซึ่งเป็นเพลงของวง Carousel ในปี 1945 ที่ถูกหยิบมาคัฟเวอร์โดย Gerry and the Pacemakers วงจากเมืองลิเวอร์พูลในปี 1963 จนกลายเป็นเพลงสามัญประจำท้องถิ่นชาวเดอะคอปไปในที่สุด อีกทั้งยังติดชาร์ตเพลงสหราชอาณาจักรนาน 4 สัปดาห์ และขยับขยายกลายเป็นคติประจำทีมอย่างที่เราเห็นกันทุกวันนี้ไปโดยปริยาย และในปี 1964 ความอลังการของเพลงก็ยิ่งถูกขับเน้นเมื่อลิเวอร์พูลถล่มเอาชนะอาร์เซนอลไป 5-0 และคนเรือนหมื่นในสเตเดียมต่างครวญเพลงนี้พร้อมๆ กัน ภายหลังจากนั้น จอห์น มอร์แกน ผู้ประกาศข่าวที่เป็นพยานเหตุการณ์นั้นเล่าว่า “ผมไม่เคยเห็นอะไรเหมือนชาวลิเวอร์พูลมาก่อนเลย เดอะคอป 28,000 คนเริ่มร้องเพลงด้วยกันราวกับรู้อยู่แล้วว่าต้องเริ่มเพลงเมื่อไหร่”

ยังไงก็ดี ด้วยความสำเร็จของลิเวอร์พูลและแรงผลักดันสำคัญจากเพลง Back Home ของทีมชาติอังกฤษ สโมสรอาร์เซนอลเลยปล่อยซิงเกิลเด็ด Good Old Arsenal ออกมาบ้าง แต่ปรากฏว่าเสียงแตกเพราะแฟนทีมบางคนบอกว่าเพลงเนือยมาก เดาก็ง่าย แต่ก็มีฝ่ายที่บอกว่าเพลงง่ายสิดี จำง่ายจะตายไป โดยที่สุดท้ายเพลงนี้ก็ไต่ระดับชาร์ตไปได้แค่ที่ 16 เท่านั้น 

หรืออย่างทีมลีดส์ยูไนเต็ดก็ได้ปล่อยเพลงชื่อเดียวกันกับสโมสรออกมา แต่ปรากฏว่าเพลงหน้าบีอย่าง Marching On Together กลับได้รับความนิยมและเป็นที่จดจำมากกว่า แถมยังกลายเป็นสัญลักษณ์สำคัญเมื่อแฟนบอลพูดถึงทีมลีดส์ด้วยการลงท้ายประโยคด้วยตัวย่อ MOT ซึ่งมาจากชื่อเพลง แถมยังดังระเบิดข้ามไปยังฝั่งทีมรักบี้ถิ่นเดียวกันอย่างเจ้า ‘แรดลีดส์’ Leeds Rhinos อีกด้วย

ทว่าไม่มียุคไหนที่เพลงเชียร์จะกระหึ่มเท่ากลางยุค 90s สมัยอังกฤษเป็นเจ้าภาพจัดยูฟ่ายูโรปาลีก และเพื่อต้อนรับการเป็นเจ้าภาพฟุตบอลอันยิ่งใหญ่แบบชาวอังกฤษ วงดนตรี The Lightning Seeds เลยปล่อยเพลง Three Lions เพื่อตอกย้ำความอลังการของงานและของทีมชาติแบบเทหมดหน้าตัก เพราะไม่ได้ปล่อยเพลงออกมาแค่เพื่อต้อนรับยูฟ่าเท่านั้น แต่ทั้งชื่อเพลงทั้งสัญลักษณ์ยังแสนจะอังกฤษ เพราะความหมายของสิงโตสามตัวบนชื่อเพลงมาจากตราแผ่นดินของสหราชอาณาจักร มากไปกว่านั้นเนื้อเพลงยังแหกขนบ ‘เพลงเชียร์ฟุตบอล’ อย่างที่เคยๆ ได้ยินกันด้วยการไม่ได้เล่าถึงความยิ่งใหญ่เกรียงไกรของฟุตบอลอังกฤษ แต่เล่าถึงความพ่ายแพ้ บาดแผล และความหวังที่จะหวนกลับมารุ่งโรจน์อีกครั้ง (เพราะก่อนหน้านี้อังกฤษสร้างผลการแข่งขันระดับโลกไว้ชวนปวดหัวใจตั้งแต่ตกรอบยูโร ไล่มาจนถึงไปไม่ถึงฝั่งฝันตั้งแต่รอบคัดเลือกฟุตบอลโลก) บวกกันกับที่กระแสบริตป๊อปถล่มโลกในช่วงปี 1996 จึงส่งผลให้เพลง ‘สามสิงห์’ ประสบความสำเร็จแบบสุดขีดคลั่งถึงขั้นฟุตเทจที่แฟนบอลอังกฤษขับร้องเพลงนี้หลังถล่มสก็อตแลนด์และสเปนได้กลายเป็นภาพชวนช็อกของหลายๆ คน Jürgen Klinsmann ผู้จัดการทีมชาติเยอรมนีถึงกับเอ่ยปากว่าตอนที่อังกฤษเจอกับเยอรมนีรอบเซมิไฟนอล นักเตะแดนเบียร์ชอบใจเพลงนี้มากถึงขนาดไปติดชาร์ตเพลงบ้านเขาอีกด้วย โดยที่เพลงนี้ก็ยังกลับมาไต่ชาร์ตบ้านเกิดในสหราชอาณาจักรแบบลืมตายทุกครั้งเมื่อมีการแข่งฟุตบอลนัดใหญ่ๆ ทั้งเวิลด์คัพปี 2006 (กลายเป็นไวรัลอีกครั้งเมื่อแฟนบอลพากันขับร้องเพลงนี้เมื่ออังกฤษเอาชนะปารากวัย 1-0) เช่นเดียวกับอีก 4 ปีต่อมา และล่าสุดกับการชิงถ้วยฟีฟ่าปี 2018 ที่เพลงนี้ได้พุ่งทะลุอันดับหนึ่งชาร์ตเพลงในสหราชอาณาจักร

ในยุคหลังๆ ผู้คนเริ่มหยิบจับเอาเพลงดังมาดัดแปลงเป็นเพลงเชียร์ ทั้งในฐานะสโมสรหรือไม่ก็เชียร์นักกีฬาโดยตรง Love Will Tear Us Apart เพลงตั้งแต่ปี 1980 และได้ชื่อว่าเป็นเพลงที่ทรงอิทธิพลมากที่สุดเพลงหนึ่งจากวงร็อกสัญชาติอังกฤษ Joy Division ถูกแฟนแมนยูฯ นำมาปรับแต่งเนื้อเพลงเป็น Giggs will tear you apart เพื่อใช้บอกลามิดฟิลด์ผู้เป็นที่รักอย่าง Ryan Giggs ในปี 2014 หรือล่าสุดกับการอ้าแขนต้อนรับ Virgil van Dijk กองหลังของลิเวอร์พูลด้วยการแปลงเพลง Dirty Old Town ของวง The Pogues เป็นวีรกรรมการเป็นกำแพงของฟาน ไดจ์ก หรือขนาดเขียนเพลงขึ้นใหม่เพื่ออวยยศนักกีฬาแบบที่ดูโอ้ Sanjin & Youthman เคยเขียนเพลง Zlatan พูดถึงความสามารถของดาวยิงชาวสวีเดน Zlatan Ibrahimović

สำหรับสหราชอาณาจักร บทเพลงกับกีฬานั้นผสานกันอย่างแยกไม่ขาด มันได้กลายเป็นลมหายใจ เป็นเลือดเนื้อของผู้คนผ่านห้วงระยะเวลาอันยาวนาน ทั้งความรุ่งโรจน์ ความเจ็บช้ำ ชัยชนะ หรือพ่ายแพ้ จนมันได้กลายเป็นเบ้าหลอมจิตวิญญาณชาวอังกฤษ ท้ายที่สุด ใครกันจะปฏิเสธได้ว่ามนตร์ขลังอย่างหนึ่งที่เกิดขึ้นบ่อยๆ ระหว่างที่ดูฟุตบอลคือการได้ยินเสียงเพลงแว่วมาจากสเตเดียม ผสมผสานปนเปไปกับเสียงกู่ร้องหรือสบถสาบาน อันกลายเป็นมวลรวมของโลกกีฬาอย่างที่ใครก็ไม่อาจเลียนแบบ ซึ่งสิ่งนี้จะเกิดขึ้นไม่ได้เลยหากปราศจากสองสิ่งซึ่งเป็นหัวใจของคนอังกฤษ–ฟุตบอลและดนตรี

The post จาก ‘Glory, Glory’ ถึง ‘You’ll Never Walk Alone’ ว่าด้วยวัฒนธรรมเพลงเชียร์ฟุตบอลในอังกฤษ appeared first on a day magazine.

กระทั่งฮิตเลอร์ลั่นไกปลิดชีพตัวเองหนีความผิดเมื่อเยอรมนีพ่ายแพ้สงคราม โลกทั้งใบก็พลันรุมประณามการกระทำอันต่ำช้าของนาซี และบทเพลง Horst-Wessel-Lied ซึ่งครั้งหนึ่งเคยยึดครองพื้นที่ทางเลือดเนื้อของชาวอารยัน ก็กลายเป็นเพลงต้องห้ามของเยอรมนีและออสเตรียจนถึงทุกวันนี้

กรณีของนาซีนั้นไม่ใช่ครั้งแรกที่บทเพลงทำหน้าที่เป็นส่วนหนึ่งของการหนุนหลัง เสริมสร้างการโฆษณาชวนเชื่อ แต่มันเป็นเช่นนี้มาโดยตลอด ไล่มาตั้งแต่มนุษย์เริ่มมีสังคมเรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน ไม่ว่าจะในนามของเพลงมหาวิทยาลัย เพลงชาติ หรือกระทั่งเพลงอื่นใดที่กล่อมให้เราเชื่อมาหลายต่อหลายสิบปีก็ตามที

แต่อะไรทำให้เพลงทรงพลังมากพอจะโน้มน้าวมนุษย์ได้จนมันกลายเป็นเครื่องมือของการโฆษณาชวนเชื่อ (propaganda) ล่ะ? อาจเป็นอย่างที่โยเซฟ เกิบเบิลส์ คนสนิทของฮิตเลอร์ที่เป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงโฆษณาประชาสัมพันธ์ชวนเชื่อ (The Reich Ministry of Public Enlightenment and Propaganda) กล่าวถึงอำนาจของเสียงเพลงไว้ว่า “ดนตรีนั้นมีผลต่อหัวใจและความรู้สึกมากยิ่งกว่าความรู้เสียอีก ที่ซึ่งจิตวิญญาณความเป็นชาติเต้นระรัวเสียยิ่งกว่าเมื่ออยู่ในฝูงชน นั่นหมายความว่าจิตวิญญาณของชาติพบที่พักพิงที่แท้จริงแล้วใช่หรือไม่”

ฌาคส์ อีลลูน นักปรัชญาชาวฝรั่งเศสเคยนิยามเงื่อนไขที่จะทำให้โฆษณาชวนเชื่อได้ผลว่า “ต้องเป็นสิ่งที่อยู่กับประชาชน ‘ทั้งวัน’ และ ‘ทุกวัน’” ในแง่นี้ ดนตรีจึงเป็นสิ่งที่ตอบข้อเรียกร้องในทุกประการ 

ดนตรีเป็นสิ่งล่องหนโดยตัวมันเองแต่เรารับรู้ถึงมันอยู่เสมอ มันอยู่ในรูปแบบเสียงประกาศอันไกลโพ้น อยู่ในรายการโทรทัศน์ อยู่ในชีวิตประจำวันในทุกรูปแบบ มันกลายเป็นวัฒนธรรมร่วม ด้วยพื้นฐานเช่นนี้ ลำพังดนตรีจึงมีอิทธิพลมหาศาลในการหลอมรวมผู้คน แยกย่อยไปเป็นการสั่นสะเทือนความรู้สึกหรือปลูกสร้างความทรงจำ ดนตรีจึงกลายเป็นเครื่องมือในการต่อสู้ ปะทะ และช่วงชิงพื้นที่ในเนื้อตัวผู้คนจนเป็นหนึ่งในเบ้าหลอมสำคัญในการสร้างหรือแม้แต่ทำลายบางอย่าง ไม่ว่าจะด้วยน้ำเสียงเร่าร้อนหรืออ่อนโยน 

หัวเรือคนสำคัญของนาซีอย่างเกิบเบิลส์ตระหนักถึงอิทธิพลของดนตรีในประเด็นนี้ดี งานหลักนับตั้งแต่ช่วงปี 1933-1938 ของเกิบเบิลส์จึงเป็นการเผยแพร่ ‘ดนตรีที่ถูกต้อง’ ให้ชาวเยอรมัน ดนตรีแบบเยอรมันในนิยามของเขาและนาซีนั้นต้องไม่ด่างพร้อยหรือแปดเปื้อน ปราศจากเครื่องดนตรีที่ “ผิดแผกไปจากจิตวิญญาณความเป็นเยอรมัน” และต้องเป็นดนตรีที่มาจากคนเยอรมันเท่านั้นอย่างแอนตัน บรูกเนอร์, บีโธเฟน และโดยเฉพาะ ริชาร์ด แวกเนอร์ คีตกวีที่ในตอนนี้ก็ยังตกเป็นจำเลยข้อหาที่บทเพลงของเขามีส่วนในการสร้าง ‘จิตวิญญาณ’ แบบนาซีขึ้นมาจนกลายเป็นอาชญากรสงคราม ภายหลังจากที่ฮิตเลอร์ซึ่งชื่นชมแวกเนอร์มาอย่างยาวนานใช้แนวคิดของแวกเนอร์–ซึ่งบางส่วนเสี้ยวมีแนวคิดเหยียดคนยิว และดนตรีของเขาเป็นองค์ประกอบสำคัญในการสร้างนาซี สร้างชาติ และสร้างผู้คนเยอรมันในยุคสงครามโลกครั้งที่สอง (ฮิตเลอร์ยังเจาะจงเลือกเพลงโอเปร่า Rienzi, der letzte der Tribunen ของแวกเนอร์เป็นเพลงเปิดการแสดงสวนสนามนูเรมเบิร์ก “การได้ฟังบทเพลงอันงดงามนี้ สมัยเมื่อยังเป็นหนุ่มที่โรงละครในลินซ์ ข้าพเจ้าก็เห็นภาพตัวเองประสบความสำเร็จในการรวมจักรวรรดิเยอรมันและทำให้มันหวนกลับมายิ่งใหญ่อีกครั้งแล้ว”) บทเพลงของแวกเนอร์นั้นโดยทั่วไปแล้วเขียนถึงอัศวินหรือผู้กล้าที่รังสรรค์ความดีงามทั้งปวงให้หวนกลับมายังสังคมอีกครั้ง (Rienzi เล่าถึงความหาญกล้าของนักการเมืองกรีกในอดีต) ซึ่งฮิตเลอร์หยิบมาสร้างเป็นภาพลักษณ์ของเขาต่อสาธารณชนมาอย่างยาวนาน

เสียงเพลงยังแทรกซึมไปอยู่ในกลุ่มยุวชนฮิตเลอร์ โดยบทเพลงที่อื้อฉาวทว่ากลายเป็นเพลงที่เด็กหนุ่มขับร้องกันประจำคือ Es zittern die morschen Knochen ซึ่งพูดถึงชัยชนะ การปราบปราม และการเชื่อมั่นว่าพวกเขากำลังกอบกู้สิ่งที่เคยผุพังไปแล้วให้หวนกลับมารุ่งโรจน์อีกหน (ปล่อยให้คนเฒ่าและเด็กร่ำไห้ไป เพราะต่อให้โลกทั้งใบตัดสินใจจะสู้กับเรา เราก็ยังจะชนะและตั้งมั่นเดินขบวนต่อไปอยู่ดี) หรือกระทั่งเพลงชาติเยอรมันยุคนาซีเรืองอำนาจอย่าง Das Lied der Deutschen ก็ยังมีท่อนที่เปล่งเสียงร้องว่า ‘Deutschland, Deutschland über alles.’ (เยอรมนีนั้นดีกว่าชาติอื่นใด) มันได้กลายเป็นแรงผลักสำคัญที่หล่อหลอมให้คนเยอรมันในยุคนั้นเชื่อมั่นว่าพวกเขาอยู่เหนือและดีกว่าชนชาติอื่นๆ นำมาซึ่งวิธีคิดที่จะกำจัดผู้ที่ถูกประทับตราว่าต้อยต่ำกว่าออกไป… อันหมายรวมถึงการออกใบอนุญาตให้นาซีฆ่าล้างเผ่าพันธุ์มนุษย์ด้วยกัน

ในอีกซีกโลกหนึ่ง ภายหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 และตามมาด้วยสงครามเย็นอันเครียดเขม็ง อุดมการณ์ทางการเมืองของโลกแตกออกเป็นสองฝั่ง โดยที่หนึ่งในนั้นคือระบอบคอมมิวนิสต์ที่แผ่ขยายอิทธิพลอยู่ในแถบโซเวียตและสาธารณรัฐประชาชนจีน ที่ซึ่งประธานเหมากุมบังเหียนและออกคำสั่งอันจะกลายเป็นการพลิกประวัติศาสตร์ครั้งใหญ่ นั่นคือการปฏิวัติวัฒนธรรม (กำจัดระบบทุนนิยมและวัฒนธรรมแบบชนชั้นสูงซึ่งเหมามองว่าเป็นพิษร้ายออกไปจากสังคมให้หมด) ที่นำมาซึ่งการล้มล้างสิ่งเก่าและการปลูกสร้างสิ่งใหม่ แน่นอนว่า หนึ่งในวิธีการที่ได้ผลที่สุดคือการประกาศผ่านบทเพลง

The East Is Red (บูรพาแดง) เพลงแห่งการปฏิวัติที่เป็นเสมือนเพลงชาติจีนในยุคการปฏิวัติวัฒนธรรม ดัดแปลงมาจากเพลงรักพื้นบ้านแถบมณฑลส่านซี กับเนื้อเพลงที่เดิมทีเชิดชูคอมมิวนิสต์นิรนามที่ถูกสังหารในมณฑล ก่อนที่ในเวลาต่อมาเนื้อเพลงช่วงนั้นจะถูกแทนที่ด้วยชื่อของเหมา เจ๋อตง กับสีแดงซึ่งเป็นภาพแทนของคอมมิวนิสต์ (ซึ่งในทางประวัติศาสตร์การเมือง มันมีนัยของฝ่ายซ้ายมาอย่างยาวนานในการปฏิวัติและการต่อสู้หลายๆ แห่ง) เป็นเพลงบูรพาแดงนี่เองที่เป็นองค์ประกอบสำคัญในการสร้างลัทธิบูชาบุคคลของเหมา แม้ว่าเนื้อเพลงแทบไม่ได้พูดถึงการปกครองในระบบคอมมิวนิสต์เลยหากไม่นับวรรคสุดท้าย เพราะมันอุทิศพื้นที่ส่วนใหญ่ของเพลงในการพูดถึงเหมา เจ๋อตง ในฐานะผู้วิเศษผู้มาโปรดประชาชนชาวจีนให้พ้นจากความทุกข์ยาก และยิ่งในยุคสมัยแห่งการปฏิวัติวัฒนธรรม บูรพาแดงได้กลายเป็นหนึ่งเดียวกับชีวิตของผู้คน มันอยู่ในทุกตรอกซอกซอยของแผ่นดินจีน อยู่ในคลื่นวิทยุทุกช่องที่จะเล่นเพลงนี้วันละสองครั้งเช้า-เย็น บูรพาแดงและภาพของเหมา เจ๋อตง ยังคืบกรายไปยังสถาบันการศึกษา ก่อนขึ้นชั้นเรียนเด็กๆ จะต้องยืนตรงเพื่อแสดงความเคารพและร้องเพลง The East Is Red โดยพร้อมเพรียงกัน (ฟังดูคุ้นๆ นะ) 

เช่นเดียวกับบทเพลงอื่นๆ ที่กระจายอยู่ตามคลื่นวิทยุหรือใช้เป็นเครื่องมือประกอบการเดินสวนสนามของเหล่ายุวชนเรดการ์ด Sailing the Seas Depends on the Helmsman เปรียบความอัจฉริยะภาพของประธานเหมาเป็นดั่งแสงตะวันที่คอยนำทางผู้คน Long Live Chairman Mao ซึ่งชื่อเพลงก็เอามาจากสโลแกนของเหล่าเรดการ์ด เล่าถึงความยิ่งใหญ่เกรียงไกรของเหมา เจ๋อตง ผู้นำการปฏิวัติในครั้งนั้น ขณะที่เจียง ชิง อดีตนักแสดงสาวและเมียรักของเหมาก็สานต่ออุดมการณ์ของสามีด้วยการสร้างละครเวทีและเพลงโอเปร่าเพื่ออวยยศและสรรเสริญเหมาเป็นหลัก โดยมักเล่าเรื่องของชนชั้นกรรมาชีพที่ลุกขึ้นมีชัยเหนือชาวต่างชาติหรือคนจากชนชั้นสูง

ควบคู่ไปกับการใช้ดนตรีเป็นสะพานหลักในการเชื่อมอุดมการณ์ของรัฐกับประชาชน รัฐบาลจีนในยุคปฏิวัติวัฒนธรรมยังปิดกั้นดนตรีหรือวัฒนธรรมอื่นๆ จากโลกตะวันตก ชะตากรรมของดนตรีคลาสสิกหรือเพลงป๊อปจากอเมริกาช่วงยุค 60s เลยเป็นอันต้องประสบชะตากรรมเดียวกันกับภาพยนตร์ พวกแฟชั่นหรือสิ่งอื่นใดก็ตามที่แปะป้ายว่ามาจากอีกซีกโลกล้วนโดนสั่งแบนยาวไม่ได้ลืมตาอ้าปากแจ้งเกิดในแผ่นดินจีน โรงเรียนสอนดนตรีถูกสั่งปิด คุณครูถูกข่มขู่ เครื่องดนตรีคลาสสิกทั้งหลายถูกทุบหรือไม่ก็โยนเข้าเตาเผา ด้วยเหตุผลว่าดนตรีจากตะวันตกนั้นเป็นดนตรีของชนชั้นสูงซึ่งเป็นสิ่งที่ขัดแย้งกับแนวทางของพรรค 

ในโลกเสรีนิยม บทเพลงและดนตรีก็ทำหน้าที่รับใช้อุดมการณ์ไม่ต่างกัน ถ้าเราย้อนกลับไปยังการลงสมัครเลือกตั้งเป็นประธานาธิบดีของโดนัลด์ ทรัมป์ นักธุรกิจที่มาพร้อมความโฉ่งฉ่างเมื่อปี 2016 เราจะพบว่าเขาเลือกใช้เพลงหาเสียงที่เป็นภาพแทนของอุดมการณ์บางอย่างเสมอ นับตั้งแต่ God Bless the U.S.A. โดยศิลปินลี กรีนวูด ที่พูดถึงความงดงามของแผ่นดินสหรัฐฯ หรือในการลงเลือกตั้งปี 2020 ที่ผ่านมา ทรัมป์ก็ยังใช้เพลงตั้งแต่ยุค 70s อย่าง YMCA โดย Village People ขณะที่ฟากเดโมแครตขนเอาเพลงจากศิลปินรุ่นใหม่เข้าสู้ ทั้งเพลง High Hopes ของวง Panic! At The Disco หรือ We Take Care of Our Own ของบรูซ สปริงส์ทีน 

ยังไงก็ตาม บทความ “We are the world”: Music and propaganda in democracy ของหลุยส์ เวลอาสโก-พูเฟลา ตั้งคำถามถึงอุดมการณ์ของประชาธิปไตยกับการโฆษณาชวนเชื่อผ่านบทเพลง ในนามของความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรม (humanitarian aid) ได้อย่างน่าสนใจ พูเฟลาชี้ว่า โดยนิยามแล้วความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมคือการมอบความช่วยเหลือในระยะสั้น–ไม่ว่าจะอาหาร เครื่องนุ่งห่ม หรือทรัพย์สิน–ให้แก่ผู้ที่ต้องการอย่างเร่งด่วน ซึ่งส่วนมากแล้วเกิดขึ้นเมื่อประเทศใดประเทศหนึ่งประสบภัยทางธรรมชาติฉุกเฉินครั้งใหญ่ รัฐบาลของประเทศเยียวยาไม่ทันจนประเทศหรือองค์กรจากข้างนอกยื่นมือเข้ามาให้ความช่วยเหลือ

ภาวะอดอยากแร้นแค้นในเอธิโอเปียช่วงปี 1983-1985 ถูกยกขึ้นมาเป็นตัวอย่างที่เด่นชัดที่สุด มีคนที่ต้องอดตายอยู่ที่ราวๆ 1.2 ล้านชีวิต อีก 4 แสนคนกลายเป็นผู้อพยพออกนอกประเทศ และเด็กอีก 2 แสนคนกลายเป็นเด็กกำพร้าในช่วงเวลาไม่กี่คืน นักร้องนักดนตรีชาวอเมริกันหลายคนจึงอาสาให้ความช่วยเหลือโดยการระดมทุนผ่านการเล่นคอนเสิร์ตการกุศล Live Aid ในปี 1985 หัวเรือสำคัญคือบ็อบ เกลดอฟ เขียนเพลง Do They Know It’s Christmas? ให้เหตุการณ์อดอยากครั้งใหญ่ในเอธิโอเปียนี้เป็นพิเศษ จัดแสดงพร้อมกันที่สนามกีฬาเวมบลีย์ในลอนดอนและสนามกีฬาจอห์น เอฟ. เคนเนดีในฟิลาเดลเฟีย ระดมเงินไปได้ทั้งสิ้น 127 ล้านดอลลาร์สหรัฐ และการกระจายภาพการทำการกุศลของโลกเสรีเพื่อเยียวยาช่วยเหลือประเทศที่ยากลำบากที่อยู่ไกลโพ้น

ตัดภาพกลับมายังประเทศไทย น่าจะกล่าวได้ว่าเราล้วนอยู่กับโฆษณาชวนเชื่อและบทเพลงมาตั้งแต่วันแรกที่ลืมตาดูโลก มันอยู่ในโทรทัศน์ทั้งเช้า-เย็น อยู่ตรงหน้าเสาธง อยู่ในคลื่นวิทยุ ประกาศผ่านหอกระจายเสียง และไม่ว่าจะรู้หรือไม่รู้ตัวก็ตาม เราได้ซึมซับมันเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งในชีวิตจนมันได้กลายเป็นหนึ่งในเบ้าหลอมความเชื่อบางอย่างจากบางยุคสมัย 

ความเป็นไทยและความเป็นชาติที่เรารับรู้กันในปัจจุบันนั้นอาจต้องหวนกลับไปขอบคุณ หลวงวิจิตรวาทการ ที่เป็นหัวเรือหลักในการสร้างภาพจำและอุดมการณ์ความเป็นไทยที่รัฐไทยเองรับไม้ต่อมาจนทุกวันนี้ “ต้นตระกูลไทยใจท่านเหี้ยมหาญ รักษาดินแดนไทยไว้ให้ลูกหลาน สู้จนสูญเสีย แม้ชีวิตของท่าน เพื่อถนอมบ้านเมืองไว้ให้เรา” เนื้อเพลงท่อนแรกจากเพลง ต้นตระกูลไทย กับการใส่ตัวละครวีรบุรุษหรือวีรสตรีทางประวัติศาสตร์ในตำนานเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของบทเพลง (เช่น ‘พระราชมนูทหารสมัยกู้ชาติ’, ‘เจ้าพระยาโกษาเหล็ก ท่านเป็นแม่ทัพชั้นเอก ของสมเด็จพระนารายณ์’ และ ‘เจ้าคุณพิชัยดาบหัก ผู้กล้าหาญยิ่งนัก’) ภายใต้นโยบายชาตินิยมสุดขีดของจอมพล ป. พิบูลสงคราม ที่ดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีอยู่ในขณะนั้น

สิ่งที่ปฏิเสธไม่ได้เลยคือ รัฐไทยไม่ว่าจะในอดีตหรือปัจจุบันได้สืบทอดสิ่งที่หลวงวิจิตรวาทการสร้างไว้–แม้กระทั่งพ้นจากยุคสร้างชาติของจอมพล ป. ไปแล้วก็ตามที ทั้งยังสานต่อจนกลายเป็นตำราชาตินิยม งอกเป็นภาพยนตร์ ละครพีเรียดที่พูดถึงการสู้ศึกและความรักชาติ (ซึ่งเล่าถึง ‘ชาติ’ ในยุคที่ความเป็นชาติยังไม่ได้ถูกสร้างขึ้น และยังไม่มีเขตแดนเป็นตัวเป็นตนเลยนะ) พร้อมกันนั้นก็สร้างศัตรูซึ่งเป็นอื่นในหลายๆ มิติ ทั้งเป็นอื่นในเชิงเชื้อชาติ หรืออาจจะเป็นอื่นในความหมายของการเป็นมนุษย์เองก็ตามที โดยที่มันก็ได้ส่งผ่านอุดมการณ์บางอย่างมายังผู้คนอีกหลายต่อหลายรุ่น รับไม้ต่ออย่างเงียบเชียบและว่าง่าย กระทั่งเมื่อเวลาเดินทางมาถึงช่วงปี 2519 ที่การโฆษณาชวนเชื่อจากฝั่งรัฐได้พิสูจน์ตัวเองอีกครั้งว่าการกล่อมเกลาผู้คนนั้นทรงพลังมากเพียงใด เมื่อเสียงเพลง หนักแผ่นดิน ที่เขียนเนื้อเพลงโดย พ.อ. บุญส่ง หักฤทธิ์ศึก ดังขึ้นตลอดการปราบปรามประชาชน เช่นเดียวกันกับเพลงที่มีเนื้อหามุ่งจู่โจมโดยตรงอย่าง รกแผ่นดิน (รกแผ่นดิน รกแผ่นดิน กำจัดมันไปอย่าให้รกแผ่นดิน) กลายเป็นเสียงเพลงที่รัฐใช้แทนอุดมการณ์กวาดล้างคนเห็นต่าง

อุดมการณ์จากรัฐสมัยสงครามเย็นเหล่านี้ยังมีเนื้อตัว มีที่ทางอยู่ในโลกยุคปัจจุบันได้อย่างน่าฉงน มันอยู่ในเรื่องเล่ารักชาติที่ไม่เคยได้รับการพิสูจน์ทางวิชาการว่ามีตัวตนอยู่จริง อยู่ในบทเรียนที่ผลิตโดยรัฐ อยู่ในความรุนแรงผ่านคำพูดของอดีต ผบ.ทบ. เมื่อครั้งที่อ้างถึงเพลง หนักแผ่นดิน ไม่ว่าจะด้วยเจตนาใดก็ตาม และหากจะมีสักอย่างที่ยืนยันว่าเพลงจากการโฆษณาชวนเชื่อโดยรัฐมันทรงอิทธิพลมากขนาดไหน คำตอบอาจอยู่ในแววตากระเหี้ยนกระหือรือในการทำลายล้าง อยู่ในการจับกุม และการทุบทำลายที่รัฐไทยมอบให้ประชาชนมาอย่างยาวนาน

The post จาก ‘ฮิตเลอร์’ ถึง ‘หนักแผ่นดิน’ ประวัติศาสตร์ของเพลงโฆษณาชวนเชื่อ appeared first on a day magazine.