เพื่อทำความรู้จักเพลงไทยยุคหลังให้มากขึ้น กิจกรรมเสียงเพลงแห่งศตวรรษ ตอน ‘เพลงไทยในโลกไร้พรมแดน’ โดย OKMD ร่วมกับวิทยาลัยดุริยางคศิลป์ มหาวิทยาลัยมหิดล จึงจัดกิจกรรมเสวนาและสาธิตแบบมีส่วนร่วม เพื่อเป็นส่วนหนึ่งของมหกรรมเฉลิมฉลอง ‘ร้อยปีตึกเรา’ หรืออาคารมิวเซียมสยาม พาทุกคนไปสำรวจประวัติศาสตร์เพลงไทยที่อยู่ในยุคใกล้เคียงกับปัจจุบันมากที่สุด 

ก่อนหน้านี้กิจกรรมเสียงเพลงแห่งศตวรรษพาเราไปสำรวจเส้นทางดนตรีในรอบ 100 ปี เริ่มต้นจากดนตรีแจ๊ซ ร็อกแอนด์โรล ก่อนย้ายกลับมาที่ฝั่งไทยผ่านเรื่องราวของดนตรีไทยสากล อย่างเพลงลูกทุ่งและเพลงลูกกรุง แม้ว่าแนวดนตรีแต่ละประเภทจะมีเส้นเรื่องเป็นของตัวเอง แต่หลายๆ ครั้งเราจะเห็นว่าการเกิดขึ้นของแนวดนตรีใหม่ๆ มักมีการหยิบยืมองค์ประกอบหรือมีกลิ่นอายของเพลงในยุคก่อนๆ อยู่เสมอ

เช่นเดียวกับเพลงไทยในยุคหลังๆ ที่บางครั้งก็หยิบเอาวัฒนธรรมและสไตล์เพลงเก่าๆ เข้ามาผสมผสานกับเทคโนโลยีและมุมมองใหม่ๆ จนกลายเป็นเอกลักษณ์เฉพาะในยุคนี้ 

กิจกรรมนี้พาเราไปสำรวจบรรยากาศของวงการเพลงไทยตั้งแต่ปี พ.ศ. 2540 ไล่ขึ้นมาผ่านพัฒนาการของเทคโนโลยี ที่ทำให้เราเห็นกระแสเพลงที่เกิดขึ้นจากอิทธิพลของสิ่งต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นจากป๊อปคัลเจอร์ การฟื้นคืนของละครเวที กระแสเพลงสไตล์เก่า รวมไปถึงดาราหน้าใหม่จากรายการประกวดต่างๆ นำมาสู่วัฒนธรรมแฟนคลับ จนเกิดเป็นความพยายามสร้างดนตรี T-Pop เพื่อส่งออกให้กลายเป็นซอฟต์พาวเวอร์ของไทยอีกรูปแบบหนึ่ง ผ่านการบรรยายโดย ผศ. ดร.ธนพล เศตะพราหมณ์ และ อ.ธนชัย แซ่ซิ่น จากวิทยาลัยดุริยางคศิลป์ มหาวิทยาลัยมหิดล ร่วมพูดคุยและนำเสนอเหตุการณ์สำคัญ สลับกับการสาธิตการแสดงสดของวงดนตรี

แม้ว่าเพลงป๊อปไทยจะได้รับความนิยมจากกลุ่มวัยรุ่นทุกยุคทุกสมัย แต่เมื่อลองนำเพลงเมื่อ 25 ปีที่แล้วมาเปรียบเทียบกับเพลง ‘สมัยนี้’ จะพบว่าท่วงทำนอง และวิธีการร้องกลับแตกต่างกัน สิ่งนี้เกิดขึ้นได้อย่างไร คงต้องย้อนกลับไปสำรวจเส้นทางของเพลงไทยช่วงปลายศตวรรษที่ 20 ซึ่งเต็มไปด้วยการเปลี่ยนแปลงเทคโนโลยีส่งผลมาถึงวิธีการทำเพลงด้วยเช่นกัน

1

ก่อนที่เราจะไปรู้จัก T-Pop อย่างที่เรารู้จักทุกวันนี้ ผู้บรรยายพาเราย้อนกลับเข้าไปสู่บรรยากาศของโลกในปี 1997 เต็มไปด้วยป๊อปคัลเจอร์ในตำนาน ทั้งดิสนีย์ แอนิเมชั่นจากญี่ปุ่น เพลงสากล หรือแม้กระทั่งวิดีโอ ล้วนมีส่วนหล่อหลอมให้เพลงเริ่มหลากหลายขึ้น

ในวงการเพลงไทยก็เริ่มเคลื่อนไหวบ้างเช่นกัน ภายหลังจากการเกิดขึ้นของค่ายเพลงยักษ์ใหญ่อย่าง Grammy และ RS ทำให้ยุคนั้นเทปคาสเซ็ตต์มียอดขายถล่มทลาย หลักล้านก๊อปปี้ เพลงป๊อปในยุคนี้เป็นที่รู้จักในจังหวะเพลงสบายๆ ไม่หวือหวามากนัก 

ท่ามกลางการแข่งขันของ 2 ค่ายเพลงใหญ่ ช่วงเวลานั้นก็ได้มีค่ายเพลง Bakery Music (1994) เกิดขึ้นมาสร้างจุดเปลี่ยนใหม่ให้กับเพลงไทย จากเดิมที่มีโครงสร้างเพลงง่ายๆ แต่เพลง ใคร ของบอย โกสิยพงษ์ ก็ถูกนำมาร้องแบบ RnB ด้วยโครงสร้างเพลงที่ซับซ้อนขึ้น รวมถึงการอิมโพรไวซ์สไตล์แจ๊ซและการเปลี่ยนคีย์ในเพลงแบบที่ยุคนั้นไม่ค่อยทำ 

เมื่อเล่ามาถึงตอนนี้วงดนตรีจากวิทยาลัยดุริยางคศิลป์ก็หยิบเพลงใคร นำมาบรรเลงให้เรารับฟังแบบสดๆ เพื่อโชว์ความสดใหม่ของเพลงไทยในช่วงเวลานั้น

ไม่นานนักวัฒนธรรมการฟังเพลงไปพร้อมๆ กับดูเอ็มวีก็เกิดขึ้นในเวลาต่อมา จากรายการ Channel [V] Thailand ซึ่งเป็นช่องโทรทัศน์เคเบิลรายการเพลง ออกอากาศ 24 ชั่วโมง เปิดมิวสิกวิดีโอเพลงไทย เพลงเอเชีย และเพลงสากล ในยุคก่อนที่อินเทอร์เน็ตจะบูมขึ้น ช่องนี้ได้ทำให้คนได้รู้จักเพลงใหม่ๆ โดยเฉพาะเพลงต่างประเทศมากขึ้น อย่างไรก็ตามการเป็นช่องที่ไม่ได้ถูกฉายผ่านฟรีทีวีจึงทำให้กลุ่มคนฟังเพลงสากลยังคงเป็นกลุ่มเล็กๆ เท่านั้น

ในช่วงเวลานั้นเองก็เกิดวัฒนธรรม ‘เด็กแนว’ ในช่วงปี 2000 ซึ่งเริ่มก่อตัวมาตั้งแต่ยุคโมเดิร์นด็อกจากค่าย Bakery Music เป็นคำที่ใช้เรียกกลุ่มวัยรุ่นที่มีความสนใจนอกเหนือไปจากสื่อกระแสหลัก มีความเป็นตัวของตัวเองสูง เพลงนอกกระแสในช่วงนี้จึงได้รับความนิยมไปด้วย โดยเฉพาะค่ายเพลง Smallroom (1999) ค่ายเพลงอินดี้ ที่มีศิลปินแนวๆ อย่างที่หลายคนรู้จักดี เช่น สี่เต่าเธอ, Slur, Superbaker, Tattoo Colour, The Richman Toy ฯลฯ ที่ได้รับความนิยมและเริ่มเป็นที่รู้จักในวงกว้างมากขึ้น

2

ช่วงเวลาไล่เลี่ยกัน เพลงร็อกจากค่ายใหญ่อย่าง RS หรือ Grammy ก็กลายเป็นที่นิยมมากขึ้น หลายวงในยุคนี้กลายเป็นตำนานในวงการเพลงไทย ไม่ว่าจะเป็นวง Bodyslam, Clash, Silly Fools และอื่นๆ ก่อนที่ทั้งห้องจะสั่นสะเทือนไปด้วยเพลงร็อกที่วงดนตรีดุริยางคศิลป์เลือกนำแสดง อย่างเพลง จิ๊จ๊ะ ของ Silly Fools จังหวะกลองที่เร้าใจชวนทุกคนผงกหัวตามไม่ต่างจากคอนเสิร์ตขนาดย่อมๆ เล่นสลับกับเพลง ไม่รู้จักคำว่าพอ ของ ปาน ธนพร ศิลปินหญิงในยุคเดียวกัน เพลงที่โดดเด่นจากการเล่าเรื่องจากมุมมองของผู้หญิงในยุคที่เพลงส่วนใหญ่ถ่ายทอดจากมุมมองของผู้ชาย

ในเวลาต่อมา ปี 2003 ภาพยนตร์ แฟนฉัน ก็สร้างปรากฏการณ์โหยหาอดีต ทำให้ทุกคนพร้อมใจกันกลับไปย้อนฟังเพลงของศิลปินในยุคเก่าๆ ช่วงเวลาเดียวกับภาพยนตร์ ไม่ว่าจะเป็น 18 กะรัต, ชาตรี, สาว สาว สาว หรือรอยัลสไปร์ท ซึ่งผู้บรรยายได้ให้เหตุผลปรากฏการณ์นี้ว่าการถูกนำมาสร้างเป็นภาพยนตร์ก็เป็นอีกเหตุผลหนึ่งที่ทำให้เพลงเก่าๆ กลายเป็นที่นิยมอีกครั้ง นอกเหนือไปจากการนำไปคัฟเวอร์

เพลงไทยกลับมามีรสชาติแปลกใหม่ขึ้นอีกครั้ง พร้อมกับการกลับมาของละครเวทีที่ค่อยๆ กลับมาได้รับความนิยมอีกครั้งตั้งแต่ปี 1997 มีการเกิดขึ้นของโรงละครคล้ายกับโรงละครบรอดเวย์ของนิวยอร์ก ก่อนได้แสดงเรื่อง บัลลังก์เมฆ ซึ่งมีลักษณะเป็นการพูดผสมร้องเพลง หรือเรื่อง คู่กรรม ที่มีลักษณะเป็นการร้องทั้งหมด ในแบบออร์เคสตร้า 

สไตล์นี้ส่งผลมาถึงเพลง ไม่ใช่ผู้ชาย ของ doobadoo ด้วยสไตล์การร้องที่แตกต่าง ผสมผสานกันระหว่างแนวดนตรีป๊อป แจ๊ซ และโอเปร่า ที่มักใช้ในละครแบบบรอดเวย์ จนกลายเป็นเพลงสไตล์อินดี้ไม่เหมือนใคร แล้ววงดนตรีก็หยิบเพลงนี้มาแสดงให้เราฟังกันอีกครั้ง

3

ช่วงเวลาเดียวกันรายการเรียลิตี้โชว์ก็เข้ามาเขย่าวงการเพลงไทยให้เปลี่ยนไปอีกครั้ง ไม่ว่าจะเป็นรายการ True Academy Fantasia หรือรายการ The Star ที่สร้างความแตกต่างจากรายการที่ผ่านมาคือผู้ชมทางบ้านได้มีส่วนร่วมโหวตศิลปินด้วยตัวเอง จนนำมาสู่การเกิดเป็นกลุ่มแฟนคลับที่เหนียวแน่น 

นอกจากนี้โจทย์การร้องเพลงที่เปลี่ยนไปในทุกสัปดาห์ ยังทำให้เพลงเก่าๆ ถูกหยิบขึ้นมาร้องและได้รับความนิยมอีกครั้ง จากความสำเร็จของรายการทำให้มีศิลปินหน้าใหม่เกิดขึ้นเป็นจำนวนมาก แม้จะไม่ได้เป็นผู้ชนะในรายการก็ตาม 

กระแสแฟนคลับถูกส่งต่อมาเรื่อยๆ จนมาถึงยุคของ J-Pop และ K-Pop ที่ตีคู่กันมาในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน จนกระทั่งสื่อเกาหลีกลายเป็นที่นิยมของคนส่วนใหญ่ไว้ได้มากที่สุด เป็นผลมาจากช่วงปลาย 1990 รัฐบาลเกาหลีเริ่มสนับสนุนอุตสาหกรรมบันเทิงอย่างจริงจัง 

การสนับสนุนของรัฐบาลทำให้ทั้งวงการเพลงและซีรีส์เฟื่องฟูมาถึงไทย ไม่ว่าจะเป็น RAIN ดงบังชินกิ (TVXQ!) หรือ Super Junior หรือฝั่งซีรีส์เช่น แดจังกึม จอมนางแห่งวังหลวง, Full House สะดุดรักที่พักใจ หรือ My Sassy Girl ยัยตัวร้ายกับนายเจี๋ยมเจี้ยม ฯลฯ ที่หล่อหลอมให้แฟนด้อมของแฟนคลับเริ่มแข็งแรง และชัดเจนมากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นการชูป้ายไฟ การมีชื่อเรียกแฟนคลับของตัวเอง หรือการรวมตัวกันบนโลกออนไลน์

ส่งผลมาถึงการสร้าง Boy group และ Girl Group ของไทยที่เริ่มพัฒนาขึ้นให้มีท่าเต้นประกอบที่ซับซ้อนขึ้น มีกลุ่มคนเต้นคัฟเวอร์เป็นซับคัลเจอร์เล็กๆ เกิดขึ้นในยุคนี้ ท่าเต้นกลายเป็นเครื่องมือสำคัญที่ทำให้เพลงกลายเป็นที่รู้จักในวงกว้างขึ้น นักร้องถูกปลุกปั้นให้กลายเป็น idol จากการมีท่าเต้นประจำ ผลผลิตของเพลงจึงมีทั้งภาพและเสียงออกมาพร้อมกัน 

ตัวอย่างเพลงไทยหลังการเข้ามาของฝั่งญี่ปุ่น เกาหลี ที่เห็นชัดที่สุดคงไม่พ้น Kamikaze ค่ายย่อยภายใต้ RS ที่มีสไตล์เพลงเป็นเอกลักษณ์ ดึงกลุ่ม target เด็กหลังยุค 90 กลับมาได้สำเร็จ จนกระแส T-Pop ในช่วง 2010 ให้หลัง เริ่มปรับสไตล์ให้มีสีสันสดใสไม่ต่างจากวงในอดีต อย่างวงชาตรี หรือ Kamikaze ขณะเดียวกันเพลงในยุคนี้เริ่มมีเพิ่มท่อนแร็ปเข้ามา เนื้อเพลงโกงวรรณยุกต์ หรือบางท่อนอาจไม่มีสัมผัสเลยแต่สามารถลงจังหวะได้พอดี ทั้งยังเพิ่มท่อนภาษาอังกฤษเข้ามามากขึ้น 

จนถึงตอนนี้เพลง รักติดไซเรน ของ PARIS, PEARWAH ก็ถูกหยิบนำมาแสดงสด ให้ผู้ชมสังเกตถึงพัฒนาที่เปลี่ยนไปของ T-Pop ไทยจากช่วงต้น

สิ่งที่ปลุกกระแสเพลงไทยขึ้นมาอีกครั้งในเวลาไล่เลี่ยกันคือ Synthetizer Pop ที่กลายเป็นที่พูดถึงอีกครั้งจากเพลงของ Polycat ที่นำเสนอ 3 เพลง โดยมีเอ็มวีเป็นฟุตเทจจากภาพยนตร์เรื่อง พริกขี้หนูกับหมูแฮม ที่ออกฉายในปี 1989 ที่นำมาตีความใหม่ พร้อมผสมกลิ่นอาย City Pop ซึ่งถือเป็นความแปลกใหม่ที่ทะลุออกมาจากดนตรีอื่นๆ ในช่วงนี้ 

ช่วงสุดท้ายผู้บรรยายพาทุกคนไปสำรวจซอฟต์พาวเวอร์จากไทย อย่างการสร้างละคร Boy love ที่ไม่ว่าค่ายเล็กหรือค่ายใหญ่ต่างพยายามผลิตเพื่อส่งออก ไม่เพียงแต่ตลาดในประเทศเท่านั้น แต่ยังสามารถส่งออกไปถึงตลาดต่างประเทศ นอกจากนี้เพลงประกอบซีรีส์ที่ถูกแต่งขึ้นมาโดยเฉพาะยังทำให้ทั้งเพลงและภาษาไทยได้รับการพูดถึงในต่างประเทศมากขึ้นอีกด้วย

ช่วงเวลา 25 ปีที่ผ่านมา นับตั้งแต่ปี 2000 มีหลายปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นในวงการเพลงไทย ทั้งกระแสป๊อปคัลเจอร์ที่หลั่งไหลเข้ามาจนหลอมรวมกลายเป็นส่วนหนึ่งของเอกลักษณ์เพลงไทยอย่างแยกไม่ออก ซึ่งต้นสายปลายเหตุที่สำคัญคงไม่พ้นการมาถึงของเทคโนโลยี ที่เข้ามาปรับเปลี่ยนการออกแบบไป นับตั้งแต่การฟังเพลงพร้อม MV การพยายามปล่อยเพลงเป็นซิงเกิลแทนอัลบั้ม หรือแม้กระทั่งท่อนฮุกที่ติดหู จดจำง่ายพร้อมท่าเต้น ที่ทำให้เพลงไทยสามารถไปได้ไกลขึ้นกว่าที่เป็นมา และรอคอยให้เราติดตามว่าเพลงไทยจะมีอะไรใหม่ๆ เกิดขึ้นต่อไป

The post T-Pop เพลงป๊อปแบบไทยที่เปลี่ยนไปในโลกไร้พรมแดน appeared first on a day magazine.

คงเป็นเพราะดนตรีเป็นสื่อที่เข้าถึงทุกคน อยู่กับเราทุกช่วงเวลาของชีวิต ไม่แปลกถ้าเพลงเหล่านี้เป็นเหมือนเครื่องย้อนเวลาพาเรากลับไปหาความทรงจำเก่าๆ ที่ซุกซ่อนอยู่ ในขณะเดียวกันก็อาจทำหน้าที่เป็นเครื่องบันทึกประวัติศาสตร์ด้วยเช่นกัน

เพลงไทยสากลหรือเพลงที่เรามักได้ฟังกันบ่อยๆ ในทุกวันนี้ก็เป็นหนึ่งในเพลงที่ทำหน้าที่บันทึกความทรงจำและบอกเล่าเหตุการณ์สำคัญของไทยในช่วงเวลานั้นไปด้วย น้อยคนนักที่จะรู้ว่ามรดกเพลงเหล่านี้มีจุดเริ่มต้นมาอย่างไร

ที่มาที่ไปของเพลงไทยสากลจึงถูกหยิบมาบอกเล่าในงานเสวนา เสียงเพลงแห่งศตวรรษ ตอนที่ 3 ใช้ชื่อว่า ไทย x สากล หลังจากที่เราได้ทำความรู้จักดนตรีแจ๊ซและดนตรีร็อกแอนด์โรลในฟากฝั่งตะวันตกไปแล้ว กลับมาคราวนี้ OKMD และวิทยาลัยดุริยางคศิลป์ มหาวิทยาลัยมหิดล ชวนเราย้อนกลับมาสำรวจดนตรีไทยสากลในช่วงปี พ.ศ. 2500-2540  ช่วงเวลาหลังความรุ่งเรืองของละครเวที ละครวิทยุ และภาพยนตร์ของไทย โดย อ.กิตติ ศรีเปารยะ อ.สนอง คลังพระศรี และ ผศ. ดร.ธนพล เศตะพราหมณ์ พร้อมวงดนตรีจากวิทยาลัยดุริยางคศิลป์ ม.มหิดล ที่มาบอกเล่าเรื่องราวสลับกับการสาธิตการแสดงสดของวงดนตรีผ่านบทเพลงในยุคสมัยนั้น

ย้อนกลับยุคทองของเพลงไทยสากลช่วงปี พ.ศ. 2500 หรือประมาณ 60 ปีก่อน ตั้งแต่ที่ไทยเริ่มเข้าสู่การเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 เป็นต้นมา เพลงไทยสากลก็เริ่มเข้ามาอยู่ในชีวิตของคนไทยมากขึ้น ซึ่งสามารถแบ่งได้เป็น 2 สาย คือเพลงลูกกรุงและเพลงลูกทุ่ง พร้อมกับเหตุการณ์ทางสังคมที่ส่งผลต่อทิศทางของวงการเพลงไทยสากลจนถึงปัจจุบัน

เพลงที่มีความเป็นมายาวนานนี้เกิดขึ้นตั้งแต่เมื่อไหร่ แล้วทำไมจึงกลายเป็นที่นิยมของคนได้จนถึงปัจจุบัน บทความนี้จะพาทุกคนย้อนเวลาไปสำรวจเหตุการณ์ยุคนั้นผ่านบทเพลงลูกกรุงและลูกทุ่งไปพร้อมๆ กัน

เสียงใหม่ที่ไม่คุ้นเคย

งานเสวนาสลับการสาธิตการแสดงดนตรีสด เริ่มต้นด้วยการพาเราย้อนกลับไปถึงครั้งแรกที่ดนตรีสากลเข้ามาในสยามตั้งแต่สมัยอยุธยา

ทันทีที่โลกเข้าสู่ยุคแห่งการรู้แจ้ง ผลักดันให้ชาวตะวันตกออกเดินทางเพื่อค้นหาทรัพยากรใหม่ๆ กองเรือรบฝรั่งเข้ามาเทียบท่าในสยาม ไม่เพียงแต่เพื่อเจริญสัมพันธไมตรีเท่านั้น แต่ยังพาเสียงเครื่องดนตรีที่ชาวบ้านแถบคุ้งน้ำไม่เคยได้ยินมาก่อนเข้ามาด้วย 

การเข้ามาของชาติตะวันตกทั้งเพื่อทางการทูตและความเชื่อที่เริ่มหลั่งไหลเข้ามาในสยาม เช่นพราหมณ์อินเดียหรือคริสตศาสนา ทำให้คนไทยได้รู้จักเสียงเครื่องดนตรีใหม่ๆ ไม่ว่าจะเป็น แตรสังข์ แตรงอน แตรวิลันดา และแตรทรัมเป็ต 

จากบันทึกบอกว่าเสียงที่กองเรือพามาขณะล่องเรือผ่านไปตามลำน้ำ คือเสียงแตรวง การเข้ามาของชาติตะวันตกมีส่วนทำให้สยามรับเอาวัฒนธรรมใหม่ๆ อย่างการแต่งเพลงเข้ามาด้วย เพลงสากลจากชาวตะวันตกถูกนำมาใช้เพื่อสรรเสริญพระบารมีและฝึกทหารเดินแบบฝรั่ง อย่างเพลง God Save the Queen ซึ่งเป็นเพลงสรรเสริญพระบารมีและเพลงชาติของอังกฤษ

นับแต่นั้นเพลงไทยสากลก็ถูกเริ่มต้นใช้ในด้านการทหาร โดยเฉพาะสมัยรัชกาลที่ 5 ด้วยการมีแตรวงกองเรือ โดยมีกัปตัน เอม.ฟูศโก (Michael Fusco) เป็นผู้เขียนคำร้องภาษาไทยกับทำนองเพลงตะวันตก รวมถึงมิสเตอร์ จาคอบ ไฟต์ (Jacob Feit) ชาวเยอรมัน สัญชาติอเมริกา ที่เป็นครูฝึกประจำวังหน้า ก่อนที่ต่อมาวงดนตรีเหล่านี้จะถูกเรียกว่าวงโยธวาทิต (Military Band) 

การเข้ามาของชาวตะวันตกได้กลายเป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้คนไทยรู้จักการประพันธ์เนื้อเพลงไทยด้วยดนตรีแบบสากลมากขึ้น โดยมีสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต หรือพระบิดาแห่งเพลงไทยสากล ทรงเป็นผู้นำการแต่งทำนองเพลงตามมาตรฐานสากล สำหรับบรรเลงด้วยแตรวง โดยเฉพาะเพลงวอลซ์ปลื้มจิตในช่วงต้นรัตนโกสินทร์

ยุคแห่งการเปลี่ยนแปลงการปกครอง

เพลงไทยสากลยังคงได้รับความนิยมอย่างต่อเนื่องจากชนชั้นสูง ทั้งการเริ่มมีละครร้องและวงเครื่องสายฝรั่งหลวง ก่อนค่อยๆ เข้ามาสู่ชีวิตประจำวันของประชาชนมากขึ้นในช่วงเปลี่ยนแปลงการปกครองในปี พ.ศ. 2475 

เพลงไทยสากลในช่วงนี้ มักใช้โครงสร้างแบบเพลงฝรั่งทั้งเพลง แต่ยังคงลีลาอ่อนหวานแบบไทย เช่น เพลงบัวขาว เพลง ในฝัน และเพลง ลมหวน ที่แต่งโดยคุณหญิงพวงสร้อย อภัยวงศ์ และพระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคล

จนกระทั่งการเข้ามาของภาพยนตร์และแนวดนตรีจากต่างชาติ อย่างวงดนตรีมาเลย์สตริง ของชาวมลายู และเพลงคาวบอยที่มีการโห่เป็นเอกลักษณ์ ดำเนินไปพร้อมๆ กับความไม่ปกติสุขในบ้านเมือง สิ่งเหล่านี้มีอิทธิพลอย่างมากในการแต่งเพลงไทยสากล 

ช่วงเวลาหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง สังคมไทยต้องเจอกับปัญหาทั้งในประเทศและต่างประเทศ ทำให้เพลงปลุกใจเริ่มเข้ามาอยู่ในชีวิตของประชาชนมากขึ้น ถึงขนาดมีการเปิดเพลงประเภทนี้ก่อนชมภาพยนตร์ ผ่านบทเพลงที่หลวงวิจิตรวาทการประพันธ์ไว้จำนวนมาก เช่น รักเมืองไทย แหลมทอง แดนอีสาน ฯลฯ 

เพลงปลุกใจมีบทบาทมากขึ้นเมื่อถึงยุคสมัยจอมพล ป. พิบูลสงคราม เพลงประเภทรัฐนิยมเกิดขึ้นตามนโยบายเชื่อผู้นำชาติพ้นภัย วงดนตรีส่วนใหญ่จึงเป็นวงของหน่วยงานราชการเกือบทั้งสิ้น

หนึ่งในนั้นคือวงดนตรีลูกกรุง ซึ่งเริ่มก่อตัวขึ้นเป็นรูปเป็นร่าง จากวิลาส โอสถานนท์ อธิบดีกรมโฆษณาการ ที่ต้องการจัดตั้งวงดนตรีสำหรับวิทยุกระจายเสียงของกรมโดยเฉพาะ จนได้นักดนตรีจากวงไทยฟิล์มหรือจากบริษัทภาพยนตร์ที่ปิดตัวลงไปแล้วมาเล่นเป็นวงดนตรีโฆษณาการ หรือที่เรารู้จักกันในชื่อวงสุนทราภรณ์

วงดนตรีของกรมโฆษณาการโด่งดังเนื่องจากเป็นวงดนตรีวงเดียวที่ผูกขาดการออกอากาศทางสถานี ทั้งยังไม่สนับสนุนให้ประชาชนบรรเลงเพลงไทย ทำให้วงดนตรีของสุนทราภรณ์ โดยมีเอื้อ สุนทรสนาน เป็นหัวหน้าวงมีชื่อเสียงโด่งดังอย่างมาก

นับจากนั้นครูเพลงในยุคนั้นอย่าง เอื้อ สุนทรสนาน เวศ สุนทรจามร และแก้ว อัจฉริยกุล ก็ได้นำดนตรีสากลมาเปลี่ยนแนวให้เพลงไทยเดิมมีจังหวะสนุกสนานแบบดนตรีสากล ทำให้เข้าสู่ยุคเพลงไทยสากลอย่างสมบูรณ์แบบ

ช่วงเวลาคาบเกี่ยวกัน ฟากฝั่งเพลงลูกทุ่งช่วงต้นเริ่มก่อตัวขึ้นจากการหลอมรวมอิทธิพลทางวัฒนธรรมจากต่างประเทศ ไม่ว่าจะเป็นภาพยนตร์คาวบอย การเล่นดนตรีแบบวงแจ๊ซแบนด์ซึ่งเลียนแบบมาจากชาวมาเลเซีย นอกจากนี้ความเฟื่องฟูของการเล่นละครที่มีมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 4 มาสู่ละครวิทยุ ทำให้เกิดเป็นเพลงลูกทุ่งที่แตกต่างไปจากเพลงลูกกรุงอย่างมาก

ในยุคนั้นเพลงลูกทุ่งเกิดขึ้นด้วยการนำเพลงไทยเดิมหรือเพลงพื้นบ้านมาผสมกับดนตรีสากล กลายเป็นแบบฉบับของเพลงลูกทุ่งที่มีการร้องเต็มเสียง การเอื้อนจากสำเนียงท้องถิ่น มักกล่าวถึงธรรมชาติที่สวยงามและชีวิตของชาวชนบท รวมถึงความรักของหนุ่มสาวที่ยึดมั่นในศาสนาและขนบธรรมเนียมประเพณี นักร้องผู้ริเริ่มเสนอผลงานในยุคนี้ เช่น คำรณ สัมบุญณานนท์ ชาญ เย็นแข ส่วนนักร้องหญิง เช่น ผ่องศรี วรนุช หรือศรีสอางค์ ตรีเนตร เป็นต้น

ยุคเฟื่องฟูของดนตรีหลังสงครามโลกครั้งที่ 2

จากอิทธิพลของภาพยนตร์และดนตรีจากต่างชาติ หล่อหลอมให้วงการเพลงไทยมีทิศทางการเปลี่ยนแปลงที่ชัดขึ้น ช่วงเวลานี้มีความพยายามแบ่งประเภทเพลงต่างๆ ไม่ว่าจะเป็น เพลงเพื่อชีวิต เพลงผู้ดี เพลงตลาด โดยนักจัดรายการวิทยุ

ช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 เหล่าดนตรีและเพลงไทยได้ไปอยู่กับประชาชนทั่วไปตามงานวัด โดยเฉพาะในกรุงเทพฯ มีการประกวดร้องเพลงกันเกือบทุกวัด มีนักร้องเกิดขึ้นมากมาย มีการประกวดรำวงอย่างครึกครื้นตามการสนับสนุนของรัฐ ขณะเดียวกันกรมศิลปากรก็สร้างเพลงรำวงประกอบท่ารำวงมาตรฐานเพื่อเป็นต้นแบบจนถึงปัจจุบัน หรือแม้แต่การมีเพลงพระราชนิพนธ์จากพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ออกเผยแพร่ให้แก่ประชาชน เช่นเพลง ใกล้รุ่ง เพลง แสงเทียน เพลง ชะตาชีวิต ฯลฯ ยิ่งตอกย้ำความเฟื่องฟูของเพลงไทยสากลได้อย่างดี

ในปี พ.ศ. 2490 เพลงไทยสากลได้ขยับมาสู่ขอบเขตใหม่อีกครั้ง โดยเป็นส่วนหนึ่งในภาพยนตร์และละครเวที เพลงที่ได้รับความนิยมในยุคนั้น เช่น ชายสามโบสถ์ แม่ศรีเรือน สามหัวใจ จนมีการสร้างโรงละครถึง 6 แห่งทั่วกรุง

ความนิยมจากสื่อบันเทิงอย่างการละครและภาพยนตร์ ทำให้ดนตรีพลอยได้รับความนิยมไปด้วย จนเกิดเป็นอาชีพที่ชัดเจนขึ้นมากกว่าเดิม มีทั้งวงดนตรีเกิดขึ้นมากมาย รวมถึงนักจัดรายการเพลงทางสถานีวิทยุเกิดขึ้นในยุคนี้

ในเวลาต่อมาประเทศไทยมีโทรทัศน์เป็นครั้งแรกถือเป็นจุดเปลี่ยนครั้งใหญ่ ทำให้ไทยรับความนิยมแบบชาวตะวันตก เกิดเป็นการเต้นรำเพลงลีลาศ และทำให้ไทยมีบาร์และไนต์คลับเกิดขึ้นจำนวนมากในยุคนี้

ช่วงเวลานี้วงดนตรีได้พัฒนาขึ้นเป็นวงดนตรีขนาดใหญ่ ออกไปแสดงไปตามสถานที่ต่างๆ ทั่วประเทศ วงดนตรีบางวงเริ่มปรับเปลี่ยนการแสดงให้อลังการขึ้น เช่นมีหางเครื่อง ซึ่งได้รับอิทธิพลจากวงดนตรีแบบลาตินอเมริกัน ซาเวียร์ คูกัต (Xavier Cugat) มีคณะตลก มีการจัดการวงที่ซับซ้อนขึ้น รวมถึงมีการถ่ายทอดวิชาชีพกันอย่างเห็นได้ชัด

ความเป็นระบบและมีแบบแผนส่งผลให้เกิดการก่อตั้งสมาคมดนตรีแห่งประเทศไทย มีการประกวดเพลงยอดเยี่ยมหลายรูปแบบ โดยมีรางวัลเป็นแผ่นเสียงทองคำพระราชทานจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ ช่วงเวลานี้นับว่าดนตรีไทยสากลมีความเข้มข้นสูงสุด เพราะศิลปินมีความประณีตและแข่งขันกันสร้างผลงานเพื่อชื่อเสียงและเกียรติยศ 

ไม่ต่างไปจากวงการเพลงลูกทุ่งที่ถือว่าเป็นยุคทองเช่นกัน เพลงกลุ่มนี้ได้รับความนิยมจากผู้ฟังไปทั่ว นอกจากมีการจัดงานแผ่นเสียงทองคำพระราชทานแล้ว ยังมีการตั้งวงลูกทุ่งของมหาวิทยาลัย ทำให้กลุ่มคนเมืองที่ฟังแต่เพลงลูกกรุงหันมาสนใจเพลงลูกทุ่งมากขึ้น

ยุคภาพยนตร์เพลง

การแข่งขันระหว่างเพลงลูกกรุงและเพลงลูกทุ่งยังคงดำเนินไปอย่างต่อเนื่อง ยุคนี้เพลงลูกทุ่งเริ่มถูกนำไปประกอบในภาพยนตร์ มนต์รักลูกทุ่ง ซึ่งถือเป็นเรื่องแรกที่มีความโด่งดังมากที่สุด เนื่องจากเพลงมีความไพเราะ ท่วงทำนอง และเนื้อหาที่จับใจผู้ชม ส่งผลให้เรื่องต่อๆ มา กลายเป็นภาพยนตร์เพลงส่วนใหญ่ นอกจากจะพูดถึงชาวชนบทท้องทุ่งแล้วยังแทรกอารมณ์ขันและคารมเสียดสีด้วย

ขณะเดียวกันช่วงเวลานี้อิทธิพลทางดนตรีจากต่างประเทศก็ได้รับความนิยมอย่างสูสี โดยเฉพาะช่วงของดนตรีร็อกของ เอลวิส เพรสลี่ คลิฟ ริชาร์ด และวงเดอะบีเทิลส์ กำลังโด่งดังไปทั่วโลก จนเป็นที่คลั่งไคล้ของวัยรุ่นไทยในสมัยนั้น ทำให้ที่ไทยเองก็มีวงดนตรีแนวร็อกเกิดขึ้นหลายวง เรียกว่า วงชาโดว์ ในระยะหลังวงดนตรีชาโดว์มีจำนวนมากนับร้อยๆ วง จนในปัจจุบันดนตรีไทยสากลกลายเป็นผลพวงมาจากวงชาโดว์เกือบทั้งสิ้น

เมื่อฟังจนถึงตอนนี้ เพลง หยาดเพชร ที่แต่งโดยชาลี อินทรวิจิตร ก็ถูกขับร้องขึ้น โดยวงดนตรีดุริยางคศิลป์ สลับกับเพลง เป็นไปไม่ได้ ของวงดิ อิมพอสสิเบิล และเพลง รักในซีเมเจอร์ ของแกรนด์เอ็กซ์ ทันทีที่บรรเลงก็เรียกเสียงฮือฮาของผู้ชมในงานได้อย่างดี เนื่องด้วยเป็นเพลงอมตะที่เกิดขึ้นในยุคสมัยนั้นและยังอยู่ในความทรงจำของใครหลายคน

วิกฤตทางการเมืองกับเพลงเพื่อชีวิต

ในช่วงปลายยุคของเพลงลูกกรุงและเพลงลูกทุ่งเกิดขึ้นในช่วงวิกฤตทางการเมือง อย่างเหตุการณ์ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2516 ได้ผลักดันให้เพลงไทยสากลมีบทบาทอย่างที่ไม่เคยเป็นมาก่อน คือการกลายเป็นเพลงเพื่อชีวิต โดยนักร้องที่เราคุ้นหูถึงปัจจุบัน อย่าง พงษ์สิทธิ์ คำภีร์ คาราวาน คาราบาว หรือโฮป 

ในช่วงเวลาเดียวกันนี้ยังถือเป็นจุดเริ่มต้นของค่ายเพลงน้อยใหญ่เกิดขึ้นมากมาย ทำให้มีศิลปินยุคนี้โด่งดังอย่างมาก อย่างเพลง รักคือฝันไป ของ สาว สาว สาว ที่นำมาแสดงสด และทำให้หลายคนโยกไปตามจังหวะเพลงอย่างสนุกสนาน

เหตุการณ์ทางการเมืองไม่เพียงแต่ส่งผลต่อวงสตริงเท่านั้น แต่ยังมีผลไปถึงวงการเพลงลูกทุ่งเช่นกัน เนื้อหาเพลงก็เปลี่ยนไปเกี่ยวกับความทุกข์ยากของชาวนา กรรมกร ก่อนที่ต่อมาแนวเพื่อชีวิตจะมีน้อยลงจากการปิดกั้นของรัฐ ทำให้เพลงกลับมานิยมความรักของหนุ่มสาวอีกครั้ง ขณะเดียวกันเนื้อเพลงลูกทุ่งช่วงนี้ก็สะท้อนไปที่ปัญหาใหม่ๆ เช่น การขายแรงงานในต่างประเทศ การย้ายถิ่นฐาน การประกอบอาชีพของชาวชนบทเข้าสู่เมืองหลวง 

อิทธิพลจากดนตรีแนวสตริงและแนวร็อกจากต่างประเทศส่งผลมาถึงเพลงลูกทุ่งที่เริ่มปรับตัวให้เข้ากับยุคสมัยเช่นกัน ยุคนี้มีพุ่มพวง ดวงจันทร์ เป็นนักร้องลูกทุ่งหญิงที่ประสบความสำเร็จอย่างมาก เธอเป็นคนแรกที่บุกเบิกมิวสิกวิดีโอของวงการเพลงไทย และยังสามารถทำลายเส้นแบ่งรสนิยมของผู้ชมให้ทุกคนหันมาฟังเพลงลูกทุ่งมากขึ้น เนื้อเพลงเปลี่ยนบทบาทของผู้หญิงให้กลายเป็นคนกล้าเปิดเผยความรู้สึกของตัวเอง กลายเป็นมิติใหม่ของวงการเพลงลูกทุ่งไทยที่ทำให้กลายเป็นเพลงจังหวะสนุกสนานได้

ทันทีที่เพลง ตั๊กแตนผูกโบว์ ของพุ่มพวง ดวงจันทร์ ถูกบรรเลงขึ้น ก็ทำให้ทุกคนเข้าใจว่าทำไมเธอจึงกลายเป็นราชินีเพลงลูกทุ่งไทย และได้รับความนิยมอย่างมากในยุคนั้น

ช่วงสุดท้ายของการเสวนาค่อยๆ พาเรามาถึงความนิยมของเพลงไทยสากลในยุคที่ใกล้เคียงกับปัจจุบันมากขึ้น ในยุคที่กลุ่มวัยรุ่นหันมาชื่นชอบเพลงสตริง ทำให้ช่องว่างระหว่างผู้ฟังกลุ่มผู้ใหญ่ถ่างกว้าง จึงมีความพยายามนำเพลงเก่าแก่อย่างเพลงสุนทราภรณ์มาเรียบเรียงใหม่เพื่อปลุกกระแสความนิยมอีกครั้ง 

กระแสการอนุรักษ์เพลงเก่าได้แพร่เข้ามาไม่เว้นแม้แต่ฝั่งเพลงลูกทุ่ง หลังจากการเสียชีวิตอย่างกะทันหันของ พุ่มพวง ดวงจันทร์ ก็ยิ่งทำให้ความหวังที่จะฟื้นฟูเพลงลูกทุ่งลดน้อยลง จนได้นำนักร้องสตริงมาร้องเพลงลูกทุ่ง หรือการนำภาพยนตร์ มนต์รักลูกทุ่ง มาสร้างใหม่อีกครั้ง ทำให้เพลงลูกทุ่งได้รับความนิยมจนถึงปัจจุบัน ในขณะที่เพลงลูกกรุงค่อยๆ ถูกแทนที่ด้วยเพลงสตริงหรือเพลงที่เราคุ้นเคยอย่างทุกวันนี้

The post ไทยสากล จากเพลงปลุกใจของรัฐสู่เพลงกระแสหลักของประชาชน appeared first on a day magazine.

ร็อกแอนด์โรลก็คือดนตรีที่ปลุกให้ทุกคนลุกขึ้นเต้นอย่างบ้าคลั่งอีกครั้ง

แม้ปัจจุบันคนจะคิดว่าแนวดนตรีในตำนานนี้ตายไปแล้ว แต่ในช่วงหนึ่ง ร็อกแอนด์โรล เป็นเหมือนความหวังใหม่ของโลกดนตรี ต่อจากยุคปลายของดนตรีแจ๊ซที่นักดนตรีทำเพลงซับซ้อนขึ้น เต้นยากขึ้น แต่ไม่มีใครเลยที่ต้านทานจังหวะของร็อกแอนด์โรลได้ จนกลายเป็นเพลงขวัญใจของวัยรุ่นทั่วโลกในยุคนั้น

บทความนี้เราสรุปเนื้อหาจากงานเสวนา เสียงเพลงแห่งศตวรรษ จัดโดย OKMD และวิทยาลัยดุริยางคศิลป์ มหาวิทยาลัยมหิดล งานนี้ใช้ชื่อตอนว่า ‘Rock ‘n Roll ร็อคกันเถิดเรา’ พาเราย้อนกลับดูบรรยากาศของโลกในยุคที่ร็อคแอนด์โรลกำลังเบ่งบาน  สำรวจที่มาที่ไปของดนตรีร็อกแอนด์โรลในรอบ 100 ปี และเหตุการณ์ที่น่าสนใจในช่วงเวลานั้น ไม่ว่าจะเป็น จุดเริ่มต้นของวัฒนธรรมคลั่งไคล้นักร้องนำ ต้นแบบการเล่นวงแบบปัจจุบัน การเปลี่ยนดนตรีของคนผิวดำมาเป็นของคนผิวขาว ก่อนย้อนกลับมาดูจุดเริ่มต้นดนตรีประเภทนี้ในไทย

ทำไมดนตรีร็อกแอนด์โรลถึงกลายเป็นตำนาน คงต้องย้อนกลับไปราวต้นยุค 50 ในบรรยากาศแห่งชัยชนะของอเมริกาหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 เชื้อเชิญให้หนุ่มสาวออกมากระโดดไปตามจังหวะดนตรี และตั้งคำถามถึงโลกที่สงบสุขอีกครั้ง

การล่มสลายของวงดนตรี Big Band 

จะบอกว่าจุดเริ่มต้นของร็อกแอนด์โรลเกิดขึ้นได้เพราะดนตรีแจ๊ซเข้าสู่ช่วงขาลงก็คงไม่ผิดนัก

ย้อนกลับไปปี 1940 ยุคปลายของเพลงแจ๊ซยุครุ่งเรือง นักดนตรีมักเล่นเป็นวงใหญ่แบบที่เรียกว่า Big Band ซึ่งเป็นวิธีการเล่นที่เหมาะกับยุคสมัยเนื่องจากยังไม่มีการประดิษฐ์เครื่องขยายเสียง การเล่นแบบวงใหญ่จึงทำให้เสียงไปได้ไกลมากขึ้น 

แต่หลังจากนั้นไม่นาน วงดนตรี Big Band ก็ซบเซาอย่างรวดเร็ว ด้วยเหตุผลหลัก 3 ข้อคือ หนึ่ง นักดนตรีเบื่อหน่ายจากการเล่นดนตรีจังหวะเดิมๆ สอง นักดนตรีต่างถูกเรียกไปร่วมรบในสงครามโลกครั้งที่ 2 ส่งผลต่อมาในเหตุผลข้อที่สาม คือภาวะสงครามทำให้เศรษฐกิจตกต่ำ ขาดแคลนเงินจ้างนักวงดนตรีในวงใหญ่ๆ 

ผลที่ตามมาคือ นักดนตรีรวมตัวกันประท้วงหยุดงานกับค่ายเพลงเพราะไม่ได้รับค่าตอบแทนจากยอดขายแผ่นเสียง ลุกลามไปจนถึงการแบนสถานีวิทยุที่เปิดเพลงแต่ไม่จ่ายค่าลิขสิทธิ์ จนค่ายเพลงไม่มีเพลงใหม่ๆ ออกมา และวิทยุก็เล่นแต่เพลงเดิมซ้ำๆ วนไป

ขณะเดียวกันจากเดิมการเล่นเป็นวงใหญ่ มักมีจังหวะสนุกๆ แต่เพราะความเบื่อหน่ายของนักดนตรี จึงเริ่มมีการใส่ลูกเล่นและเทคนิคที่แพรวพราวขึ้น แลกมากับดนตรีมีจังหวะซับซ้อนจนคนไม่สามารถเต้นให้ลงจังหวะพอดีได้ มันจึงเหมาะกับการหยุดเพื่อนั่งฟัง ดนตรีที่ขาดคนเต้นก็อาจเป็นหนึ่งในสัญญาณช่วงขาลงของดนตรีแจ๊ซ

ไอดอลคนแรกของโลกถือกำเนิด

ขณะที่นักดนตรีกำลังได้รับผลกระทบอยู่นั้น อีกด้านหนึ่งคนที่ได้ประโยชน์จากเรื่องนี้คือ นักร้องที่ใช้เสียงร้องของตัวเอง 

ช่วง 4 ปีของการประท้วง จุดสนใจถูกย้ายมาอยู่ที่นักร้อง จากเดิมที่ความสำคัญมักตกเป็นของหัวหน้าวง และมองว่านักร้องนำเป็นเพียงพร็อพในวงเท่านั้น จากเหตุการณ์นี้จึงกลายเป็นครั้งแรกที่ตำแหน่งนักร้อง (Vocalist) ถูกจดจำและมีชื่อเสียงมากกว่านักดนตรีอื่นๆ 

ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมาจนถึงช่วงที่สงครามโลกครั้งที่ 2 สิ้นสุด นักร้องเหล่านี้กลายเป็นดาวเด่น ในขณะที่วงดนตรีค่อยๆ ถูกลดบทบาทลงเป็นเสียงที่อยู่เบื้องหลังเท่านั้น เหตุการณ์นี้นำมาซึ่งการเกิดขึ้นของ Teen Idol ยุคแรกนั่นคือ แฟรงค์ ซินาตรา (Frank Sinatra) 

ประจวบเหมาะกับเครื่องดนตรีที่ถูกคิดค้นเพื่อนักร้องนำอย่าง ไมค์หรือเครื่องขยายเสียง ทำให้แฟรงค์สามารถใช้สไตล์การร้องแบบ crooning หรือการฮัมเบาๆ ด้วยเสียงนุ่ม ทุ้มต่ำ คล้ายเสียงกระซิบกระซาบข้างหู โดยที่ผู้ชมยังได้ยินอย่างชัดเจนไม่ว่าจะนั่งอยู่ไกลแค่ไหน

สิ่งที่ทำให้แฟรงค์เป็นที่คลั่งไคล้ของแฟนเพลงนอกจากเสียงร้อง คือเนื้อเพลงที่สื่อถึง Poppy love ในมุมมองของเด็กหนุ่มที่ตกหลุมรักสาวในฝันอย่างหัวปักหัวปำ ด้วยความรู้สึกนี้เองที่ช่วยเติมเต็มความปรารถนาของสาวๆ ที่อยากถูกรักอย่างหมดใจในช่วงสงครามที่ไม่รู้ว่าคนรักจะกลับมาเมื่อไหร่ ทำให้เขาได้รับความนิยมอย่างถล่มทลายจากผู้หญิงวัยรุ่นในระดับมัธยมและมหาวิทยาลัย 

ด้วยความประสบความสำเร็จของนักร้องนำหน้าใสที่มีเพลงรักหวานซึ้ง ทำให้ดนตรีลักษณะนี้แยกจากดนตรีแจ๊ซอย่างชัดเจน กลายเป็น Traditional Pop หรือเพลงป๊อปแบบดั้งเดิม โดยมีนักร้องดาวเด่น เช่น Nat King Cole, Perry Como, Doris Day และ Patti Page แนวเพลงนี้เติบโตไปพร้อมๆ กับร็อกตลอดช่วงยุค 50 แต่ไม่ได้มีกลิ่นหรืออิทธิพลของเพลงร็อกอยู่ในดนตรี

การรีแบรนด์ครั้งใหญ่ จาก RnB สู่ Rock ‘n Roll

เพลงป๊อปแบบดั้งเดิมทำให้ผู้คนเริ่มคุ้นชินว่าวงดนตรีต้องมีนักร้องนำ อีกด้านหนึ่งดนตรีฝั่งคนผิวดำในอเมริกาก็เริ่มพัฒนาขึ้น จากเดิมมักถูกเรียกรวมๆ ว่า Race Records ซึ่งหมายถึงเพลงที่บันทึกจากคนดำ จนเปลี่ยนมาเป็น Rhythm and Blues ช่วงปี 1950s เพื่อเรียกดนตรีของคนผิวดำที่พัฒนาขึ้นมาจากแจ๊ซ ในจังหวะที่หนักหน่วงขึ้น 

Rhythm and Blues เป็นคำที่ถูกใช้โดยคนผิวขาวด้วยเหตุผลทางการตลาด เนื่องจากช่วงนั้นการแบ่งแยกสีผิวยังคงเข้มข้นในอเมริกา คนขาวยุคนั้นจะไม่ฟังเพลงของคนดำ ดังนั้นต่อให้เพลงฮิตๆ ของคนดำจะเป็นแนวเพลงอื่นๆ เช่น Blues, Motown & Soul, Soul & Funk หรือ Soul & Hip Hop ก็จะถูกรวมกันอยู่ในชาร์ตเพลงที่ชื่อ Rhythm and Blues หรือ RnB มาตลอด 

ในแง่หนึ่ง การเรียกดนตรีแบบรวมๆ คือหนึ่งในการลดทอนอัตลักษณ์ของคนผิวดำ ท่ามกลางบรรยากาศของการแบ่งแยกสีผิวอย่างรุนแรง โชว์ดนตรีของคนขาวและคนดำถูกแบ่งแยกอย่างชัดเจน หรือถึงจะดูโชว์ด้วยกันก็ต้องนั่งแบ่งฝั่งกัน จนมีการเดินขบวนเรียกร้องสิทธิพลเมือง (Civil Right Movement) เกิดขึ้นในช่วงนั้น มีมาร์ติน ลูเธอร์ คิง เป็นแกนนำการเรียกร้องความเสมอภาคโดยไม่แบ่งแยกสีผิวในอเมริกา

แม้ว่าช่วงทศวรรษ 50 จะมีนักร้องหรือมือกีตาร์คนผิวดำที่มีฝีมือ แต่พวกเขากลับไม่ประสบความสำเร็จเท่าที่ควร หลายคนเชื่อว่าศิลปินผิวขาวขโมยเพลงไปจากคนอเมริกันผิวดำ และทำให้ประสบความสำเร็จอย่างที่คนผิวดำทำไม่ได้ ตัวอย่างเช่น เพลง ‘Tutti Frutti’ ที่ลิตเติล ริชาร์ด (Little Richard) ซึ่งเป็นคนผิวสีได้ร้องไว้ ก่อนที่แพทบูน (PATBOONE) ศิลปินผิวขาวจะเอามาคัฟเวอร์จนติดอยู่ในอันดับต้นๆ บนชาร์ตเพลง แม้จะค้านสายตาหลายๆ คนว่าต้นฉบับร้องได้ดีกว่าก็ตาม

เช่นเดียวกับชัค เบอร์รี่ (Chuck Berry) มือกีตาร์ร็อกคนแรกๆ ที่สร้างวิธีการเล่น Rock Guitar ที่ถูกพัฒนาจนถึงทุกวันนี้ เขามีแฟนเพลงทั้งคนผิวขาวและผิวดำ แต่กลับไม่ได้รับชื่อเสียงเท่าที่ควรในสมัยนั้น เช่นเพลง Johnny B. Goode

นั่นทำให้ลีโอ มินซ์ (Leo Mintz) โปรโมเตอร์ดนตรีของคนผิวดำที่อยากขายเพลง RnB ให้คนผิวขาว แต่หากบอกว่าเป็นเพลง RnB คงไม่มีใครฟัง เขาเลยบอกให้ อลัน ฟรีด (Alan Freed) ซึ่งเป็นดีเจอยู่ขณะนั้นคิดคำขึ้นใหม่ จนได้คำว่า ‘Rock ‘n Roll’ มีที่มาจากการเคลื่อนไหวของเรือตามจังหวะคลื่น ซ้ายที ขวาที เหมือนการเต้นในเพลงร็อกแอนด์โรล

แล้วนับจากนั้นร็อกแอนด์โรลก็กลายเป็นดนตรีที่หมู่วัยรุ่นผิวขาวคลั่งไคล้ แม้แต่นักร้องผิวขาวใหม่ๆ ก็นำ RnB มาปรับใช้ด้วย จนถึงทุกวันนี้ภาพจำเมื่อพูดถึงดนตรีร็อกแอนด์โรล ก็ยังเป็นคนผิวขาว อย่างไรก็ตามก็ต้องไม่ลืมว่าจริงๆ แล้วศิลปินผิวดำเองที่เป็นคนให้กำเนิดแนวนี้

ดนตรีของเหล่าวัยรุ่นหัวขบถ

นับตั้งแต่เปลี่ยนชื่อมาเป็นร็อกแอนด์โรลก็ตกแฟนเพลงวัยรุ่นได้จำนวนมาก สไตล์เพลงมีเอเนอจี้ที่ตอบโจทย์ต่อความดื้อและหัวขบถของวัยรุ่นหัวทองสมัยนั้น ภาพของ James Dean, Marlon Brando และ Elvis Presley กลายเป็นภาพแทนของวัยรุ่นยุคนั้นได้อย่างดี

ราชาเพลงร็อกแอนด์โรลที่ไม่พูดถึงไม่ได้เลยคือ เอลวิส เพลสลีย์ (Elvis Presley) คนขาวที่หลงใหลดนตรีแบบคนดำ ซึ่งถูกผลักดันโดยแซม ฟิลิปส์ (Sam Phillips) โปรดิวเซอร์เพลง Black music ที่ต้องการให้คนขาวได้ฟังดนตรีของคนผิวดำแบบออริจินัลโดยไม่ต้องปรับเพื่อเอาใจคนขาว เขาเห็นออร่าบางอย่างของเอลวิสจึงปลุกปั้นให้เขาเป็นตัวแทนของดนตรีคนผิวดำเพื่อลดแรงต้านจากคนผิวขาวด้วยกัน จนกลายเป็นไอคอนคนสำคัญที่ทำให้เพลงร็อกแอนด์โรลไปได้ไกลขึ้น และเป็นภาพลักษณ์ที่อยู่กับ Pop Culture ถึงทุกวันนี้ 

ช่วงปลายยุค 50 เพลงร็อกแอนด์โรลคือการผสมผสานระหว่างเพลงร็อกและแนวเพลงฮิลล์บิลล์ลี (Hillbilly) หรือเพลงคันทรี เราเรียกเพลงแบบนี้ว่า Rockabilly

ลักษณะเด่นของเพลงคันทรีคือ มีคอร์ดแบบง่ายๆ ฟอร์มเพลงจะเน้นเล่นซ้ำ (repetition) เนื้อเพลงจำง่าย มีท่อนคอรัสติดหู เสียงร้องแปร่งๆ จากการใช้สำเนียงทางใต้ เนื้อหามักพูดถึงเรื่องราวในชีวิตประจำวัน ความรัก ความสูญเสียที่เกิดขึ้นจากตัวเองหรือคนรู้จัก ศิลปินที่โด่งดังจากแนวเพลงนี้ คือ Hank Williams นักดนตรีที่มีอิทธิพลต่อแนวเพลง Rockabilly ในเวลาต่อมา

การผสมผสานระหว่างเพลงจังหวะหนักหน่วงอย่างร็อก และเพลงสบายๆ อย่างคันทรี จนได้แนวดนตรีเฉพาะตัวอย่าง Rockabilly มีลักษณะเด่นคือการเล่นเป็นวง โดยมีกีตาร์เป็นตัวนำและให้จังหวะ ตามด้วยเบส และเสียงร้อง บางครั้งก็ไม่มีกลองเพราะใช้เบสแทนได้ มีเสียง Echo Delay และ Reverb ชัดเจน พัฒนาจังหวะ Blues ให้เร็วขึ้น มีเสียง deep และ overheated อย่างเพลง Be-Bop-A-Lula ของ Gene Vincent and His Blue Caps 

เอลวิสเองก็ได้สร้างรากฐานให้แนว Rockabilly ด้วย จาก 2 เพลงแรกที่เขาได้บันทึกเสียงเอาไว้ และนั่นก็ทำให้นักดนตรีที่เคยไปดูเอลวิสแสดงทั้งหมดต่างหันมาเล่นเพลงแบบ Rockabilly ไปด้วย แม้แต่ศิลปินคันทรีอย่าง Buddy Holly ก็มาเล่นแนวนี้ด้วยเช่นกัน 

แนวเพลงนี้ได้สร้างรูปแบบ Band music อย่าง Pop-Rock ในปัจจุบัน และมีอิทธิพลโดยตรงกับแนวเพลง British Invasion ในเวลาต่อมา

ถึงเวลาบอกลาร็อกแอนด์โรล สู่เส้นทางร็อกแบบใหม่ๆ

ตั้งแต่เข้ายุค 60 เป็นต้นมาร็อกแอนด์โรลก็ไม่ใช่ดนตรีที่ได้รับความสนใจเหมือนเมื่อก่อนอีกแล้ว เพราะความจำเจและการพูดถึงความรักไม่ได้เซ็กซี่เหมือนที่ผ่านมา ในบริบทที่คนหันมาสนใจเรื่องการเมืองมากขึ้น ด้วยฉากหลังในยุคนี้เป็นสงครามเวียดนาม ผู้คนจึงหันมาตั้งคำถามและพูดถึงสิทธิมนุษยชนแทน ยุคนี้มี Bob Dylan เป็นตัวแทนของเพลง Folk หรือเพลงเพื่อมวลชนในยุคนี้

อย่างไรก็ตาม ร็อกแอนด์โรลก็ยังไม่ถือว่าเป็นกองไฟที่มอดดับลงไปเสียทีเดียว เพราะถูกจับไปผสมผสานกับดนตรีแบบต่างๆ จนเกิดเป็นร็อกแบบใหม่ๆ ขึ้นมา อย่าง British Invasion, Folk Rock, Psychedelic, Progressive Rock และ Hard Rock

แนวดนตรีแบบ British Invasion เกิดขึ้นนับตั้งแต่ที่ฝั่งอังกฤษหันหยิบเอาดนตรีร็อกแอนด์โรลมาปัดฝุ่น สวมเสื้อผ้าใหม่ให้ดูสุภาพมากขึ้น จนได้ The Beatles หรือวง The Rollin Stones ผู้คนพร้อมใจให้ความสนใจถล่มทลายและกลายเป็นวงที่โด่งดังมาจนถึงทุกวันนี้ 

นอกจากนี้ยังมีการเกิดขึ้นของ Folk Rock ในเวลาใกล้ๆ กัน ที่ผสมผสานระหว่างเพลง Folk ของ Bob Dylan และ British Invasion ของ The Beatles จนถือกำเนิดวง The Byrds เช่นเพลง Mr.Tambourine Man (Bob Dylan) เพลง Folk Rock เพลงแรกที่สามารถทะยานขึ้นอันดับ 1 บนบิลบอร์ดภายใน 3 เดือน

จนกระทั่งช่วงกลางยุค 60 วัยรุ่นชาวฮิปปี้รักในเสรีภาพ ความรัก และความสงบสุข เริ่มต้นตั้งคำถามต่างๆ ไม่ว่าจะเป็น ทำไมต้องมีสงคราม? ทำไมเราถึงส่งเสียงมากกว่านี้ไม่ได้ (ตามหลักการของ Free speech)? ทำไมประเทศถึงขับเคลื่อนด้วยผู้ชาย? โลกเรามีแค่ 2 เพศจริงหรือ? และทำไมยาเสพติดถึงเป็นเรื่องผิดกฎหมาย? แม้จะดูเป็นการตั้งคำถามที่สุดโต่งก็นำมาสู่การสร้างแนวดนตรีแบบที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน อย่าง Psychedelic Rock

แนวดนตรีนี้คือการที่นักดนตรีใช้ประสบการณ์เมื่อเล่น LSD มาแต่งเพลง ผสมกับดนตรีร็อก ส่งผลให้ดนตรีที่ได้มีความเมา เคลิบเคลิ้มไปกับจังหวะดนตรีที่ไร้กฎเกณฑ์ คล้ายอาการเมายา ซึ่งนั้นก็เป็นจุดเริ่มต้นของเทศกาลดนตรีอย่าง Woodstock และ Monterey ด้วย 

ดนตรีร็อกในเวลาต่อมานับตั้งแต่ปลายปี 60 – 70 เริ่มกลายเป็นเพลงร็อกที่เรารู้จักมากขึ้นเรื่อยๆ อย่างดนตรี Progressive Rock ช่วงปลาย 60 ที่เริ่มใช้เทคโนโลยี ซาวนด์แปลกๆ และแนวดนตรีที่ไม่ใช่ร็อกช่วงเริ่มแรกมาผสมด้วย อย่างเพลง 21st Century Schizoid Man โดย King Crimson 

จนถึงช่วงต้น 70 ดนตรีร็อกกลายเป็นดนตรีที่ชาวร็อกเชื่อกันว่าความหนวกหูคือจิตวิญญาณ และเล่นกีตาร์ไฟฟ้าด้วยคอร์ดปีศาจ ร็อกประเภทนี้ถูกเรียกว่า Hard Rock อย่างเพลง Black Sabbath โดย Black Sabba

ย้อนกลับมาที่ไทยเองก็เริ่มได้รับอิทธิพลจากดนตรีร็อกช่วงยุค 60 – 70 แล้ว โดยเฉพาะสงครามเวียดนามที่สหรัฐอเมริกาไม่ได้เข้ามาสร้างฐานทัพและค่ายทหารเพียงอย่างเดียว แต่ยังนำดนตรีร็อกแอนด์โรลเข้ามาด้วย ซึ่งก็ได้รับความนิยมในไทยไม่แพ้กัน โดยมีการจ้างวงท้องถิ่นมาเล่นคัฟเวอร์เพลง และเป็นจุดเริ่มต้นตำนานร็อกแอนด์โรลในเมืองไทย อย่างวิสูตร ตุงคะรัต, วง V.I.P หรือแหลม มอริสัน

ร็อกแอนด์โรลเป็นดนตรีที่อยู่เคียงข้างกับการต่อสู้ในช่วงเวลาต่างๆ มาโดยตลอด ขณะเดียวกันแม้หลายคนจะเชื่อว่ามันตายไปแล้ว แต่ตราบใดที่โลกเรายังมีวัยรุ่นหัวขบถอยู่ก็เชื่อได้ว่าดนตรีร็อกจะยังไม่ตายไปง่ายๆ และหาที่ทางอยู่เป็นเพื่อนไปกับพวกเขาเหมือนอย่างที่เป็นมา

ขอบคุณภาพจาก OKMD สำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้ (องค์การมหาชน)

The post ร็อกแอนด์โรล จากดนตรีของคนดำ สู่สัญลักษณ์แห่งความขบถและการต่อสู้เพื่อเสรีภาพ appeared first on a day magazine.

ในช่วงทศวรรษ 1920 โลกขณะนั้นเต็มไปด้วยเสียงไชโยโห่ร้องหลังสิ้นสุดสงคราม เสียงเครื่องยนต์และเครื่องจักร รวมถึงเสียงดนตรีแจ๊ซที่ชวนทุกคนมาเต้นรำอย่างสนุกสนาน

ขณะเดียวกันการเติบโตของเทคโนโลยีและไลฟ์สไตล์ของผู้คนก็เริ่มเปลี่ยนแปลงไป ไม่ว่าจะเป็นการเริ่มใช้รถยนต์ โรงภาพยนตร์ที่เริ่มเปิดให้บริการ มีวิทยุ และผู้คนออกมาเคลื่อนไหวเรียกร้องสิทธิต่างๆ โดยเฉพาะสิทธิของผู้หญิงที่เริ่มมีบทบาทมากขึ้นเรื่อยๆ จนยุคนี้ถูกขนานนามว่า ยุค Roarin’ 20’s หรือยุคสมัยแห่งการคำราม แสดงถึงความเฟื่องฟูของดนตรี สิ่งประดิษฐ์ และการที่มนุษย์เรียนรู้ที่จะรักตัวเองมากขึ้นหลังผ่านการสูญเสียมามากมาย

เราได้เรียนรู้เรื่องราวดนตรีแจ๊ซ ในงาน ‘เสียงเพลงแห่งศตวรรษ’ ที่จัดขึ้นโดย OKMD ร่วมกับวิทยาลัยดุริยางคศิลป์ มหาวิทยาลัยมหิดล เพื่อบอกเล่าเรื่องราวของดนตรีแต่ละยุคสมัยที่แตกต่างกัน

กิจกรรมถูกจัดขึ้นภายในอาคารมิวเซียมสยาม ซึ่งตั้งโดดเด่นมาอย่างยาวนานไม่แพ้ดนตรีแจ๊ซ ในกิจกรรมบอกเล่าถึงจุดเริ่มต้นของดนตรีแจ๊ซ เพลงแจ๊ซในสไตล์ต่างๆ ก่อนย้อนกลับมาดูบทบาทของแจ๊ซในเมืองไทย โดยมี ผศ.กฤษติ์ บูรณวิทยวุฒิ และ ผศ. ดร.ธนพล เศตะพราหมณ์ พร้อมวงดนตรีแจ๊ซจากวิทยาลัยดุริยางคศิลป์ มาบรรเลงบทเพลงเพื่อให้ทุกคนเรียนรู้บรรยากาศในยุคสมัยที่แจ๊ซเฟื่องฟูไปด้วยกัน 

เรื่องราวเหล่านี้เริ่มต้นขึ้นหลังเสียงปืนของสงครามและโรคระบาดเงียบสงบลง แล้วเสียงกลอง เปียโน ทรัมเป็ต ทรอมโบน และแซกโซโฟนก็เริ่มดังขึ้น 

ดนตรีของชนชั้นแรงงานและการถือกำเนิดขึ้นของดนตรี Ragtime

หากจะเล่าถึงที่มาของดนตรีแจ๊ซคงไม่สามารถเริ่มเล่าเพียงเฉพาะทศวรรษ 1920 แต่ต้องย้อนกลับไปก่อนหน้านั้นราวปี 1865 ช่วงบ่มเพาะแนวทางดนตรีก่อนมาเป็นแจ๊ซอย่างเต็มตัว

ช่วงเวลานั้นคือช่วงเวลาหลังสงครามกลางเมืองสงบลง จุดเริ่มต้นมาจากแรงงานคนผิวดำชาวแอฟริกันซึ่งเป็นแรงงานทาสในย่านนิวออร์ลีน สหรัฐอเมริกา ซึ่งเต็มไปด้วยคนฝรั่งเศสอาศัยอยู่ในอเมริกา 

เพลงในช่วงเริ่มต้นถูกใช้เพื่อผ่อนคลายความทุกข์ของแรงงานขณะทำงานในไร่ฝ้าย ลักษณะดนตรีมีการด้นสดและผสมผสานเครื่องดนตรีจากตะวันตก หรือจากวงมาร์ชชิ่งแบนด์ที่ถูกทิ้งหลังจากใช้แล้วในสนามรบมาประกอบด้วย จึงเกิดเป็นดนตรีแนวใหม่ที่ผสมผสานระหว่างจังหวะแบบแอฟริกัน และเครื่องดนตรีของตะวันตกไปพร้อมๆ กัน

หลังจากนั้น 30 ปีต่อมา (ปี 1895) คือช่วงการปลดปล่อยทาสเป็นอิสระ ทำให้คนผิวดำเปลี่ยนสถานะจากคนชนชั้นล่างเลื่อนขึ้นมาเป็นชนชั้นกลางมีความรู้ด้านดนตรีมากขึ้นและสามารถแต่งเพลงได้ จนกลายเป็นดนตรี Ragtime ที่ได้รับความนิยมมาก

แต่ในสมัยนั้นยังไม่มีการประดิษฐ์วิทยุ ทำให้เพลงถูกเผยแพร่ผ่านกระดาษโน้ตเพลง เพื่อนำไปเล่นกับเปียโนสำหรับให้ความบันเทิงภายในบ้าน เพลงที่ได้รับความนิยมมากที่สุดคือเพลง Maple Leaf Rag ของ Scott Joplin ซึ่งถูกขายไปกว่าล้านก๊อปปี้ จุดเด่นคือการเล่นแบบมือซ้ายลากไปมาเพื่อให้เสียงเบส ในขณะที่มือขวาเล่นจังหวะขัด เพื่อให้ได้เสียงที่มีจังหวะต่างกันอยู่ร่วมกัน 

แม้ดนตรี Ragtime จะได้รับความนิยมในช่วงสั้นๆ จนถึงปี 1915 หรือเพียง 20 ปี แต่ก็เป็นรากฐานด้านการเล่นดนตรีแบบด้นสด ซึ่งสำคัญมากในการสร้างดนตรีแจ๊ซในเวลาต่อมา

นิวออร์ลีน ถิ่นกำเนิดของดนตรีแจ๊ซ

ดนตรีแจ๊ซเกิดจากการหลอมรวมความหลากหลายเข้าไว้ด้วยกัน และอาจเรียกได้ว่ามีจุดกำเนิดนิวออร์ลีน เมืองท่าที่มีทั้งคนขาวและคนดำอาศัยอยู่ อย่างไรก็ตาม เมืองนี้ยังคงถูกแบ่งแยกระหว่างคนรวยและคนจนด้วยแม่น้ำมิสซิสซิปปี้

แต่สิ่งที่ทำให้กลุ่มคนเหล่านี้มาเจอกันได้ คือสถานบันเทิง ในช่วงเวลาไล่เลี่ยกัน (ปี 1897) เมืองนิวออร์ลีนออกกฎหมายให้มีย่าน Red District หรือย่านค้าประเวณี ตั้งอยู่ใจกลางเมืองเรียกว่า สตอรี่วิลล์ (Storyville) ก่อนที่ต่อมาสถานบันเทิงเหล่านี้ก็ได้ขยายไปยังเขตอื่นๆ ด้วย

โดยแหล่งให้ความบันเทิงนี้กลายเป็นศูนย์รวมการถือกำเนิดของแนวดนตรีใหม่ๆ และก่อให้เกิดนักดนตรีแจ๊ซอีกหลายคน ไม่ว่าจะเป็น Buddy Bolden ที่ถูกเรียกว่าราชาแห่งเพลงแจ๊ซ, Jelly Roll Morton และ King Oliver แต่น่าเสียดายที่พวกเขาไม่ได้ถูกบันทึกเสียงไว้ ส่วนนักดนตรีแจ๊ซที่ถูกบันทึกเป็นวงแรกในเวลาต่อมากลับเป็นคนขาว ที่มีชื่อวงว่า The Original Dixieland Jazz Band ซึ่งได้รับความนิยมอย่างมาก และกลายเป็นตำนานแจ๊ซยุคแรก จากเทคโนโลยีการบันทึกเสียงและการมาถึงของวิทยุ ทำให้เข้าถึงคนฟังได้มากขึ้น ไม่ต่างจากโซเชียลเน็ตเวิร์กในปัจจุบัน

จุดเด่นของดนตรีแจ๊ซในนิวออร์ลีนคือ วงดนตรีที่มีแตรเล่นเมโลดี้ และคาริเน็ตเป็นเสียงสอดแทรก รวมถึงทรอมโบน ขณะเดียวกันก็มี rhythm จากกลอง และสแนร์เป็นเบื้องหลัง บวกกับเสียงเบสเข้ามาผสมผสานและเล่นทุกอย่างนี้ไปพร้อมๆ กัน

การอพยพไปทางเหนือครั้งใหญ่

จนกระทั่งสงครามโลกครั้งที่ 1 เมื่ออเมริกาตัดสินใจเข้าสู่สงครามโลก ทำให้สตอรี่วิลล์ซึ่งเคยเป็นศูนย์กลางของดนตรีแจ๊ซต้องปิดตัวลง นักดนตรีและคนที่ทำงานอยู่ย่านนี้ต้องตกงานไปตามๆ กัน

นักดนตรีเหล่านี้จึงต้องโยกย้ายไปที่ต่างๆ ส่วนหนึ่งขึ้นไปทางเหนือ ในรัฐชิคาโก หรือรัฐนิวยอร์ก ซึ่งขณะนั้นเป็นแหล่งอุตสาหกรรมที่เฟื่องฟูมาก ส่วนนักดนตรีบางส่วนตัดสินใจย้ายไปฝั่งยุโรป ไม่ว่าจะเป็นอังกฤษหรือฝรั่งเศส เรียกว่าเป็นการอพยพครั้งใหญ่ของนิวออร์ลีนเลยทีเดียว

ช่วงขณะนี้ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของดนตรีแจ๊ซโดย Louis Armstrong กลายเป็นนักดนตรีคนสำคัญที่เข้ามาเปลี่ยนแปลงสไตล์การเล่นของดนตรีแจ๊ซอีกครั้ง จากเดิมที่เป็นการเล่นแบบวงที่ผสมผสานเครื่องดนตรีหลากชนิด ให้เหลือเพียงการเล่นแบบโซโล่ เพลงที่แนะนำคือเพลง Struttin’ With Some Barbeque

แจ๊ซสไตล์ Swing และ Bebop

หลังจากนักดนตรีนิวออร์ลีนมาอยู่ที่ชิคาโกไม่นาน ก็เริ่มมีการรวมตัวกับนักดนตรีชิคาโก จนทำให้ภายในวงมีนักดนตรีมากขึ้น กลายเป็นวงขนาดใหญ่ที่มีเครื่องดนตรีกว่า 16 ชิ้น เช่น คอร์เน็ต ทรอมโบน เปียโน จำนวนหลายๆ ชิ้น และแซกโซโฟนที่เริ่มเข้ามามีบทบาทมากขึ้น

เพื่อจัดระเบียบให้นักดนตรีที่อยู่ในวงขนาดใหญ่สามารถเล่นได้สอดคล้องกันมากขึ้น จึงมีการเรียบเรียงเสียงประสาน รวมถึงมีคอนดักเตอร์ (ซึ่งเล่นดนตรีไปด้วย) ในหลักการเดียวกับวงออร์เคสตร้า

ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นกับวงดนตรีขนาดใหญ่คือ ทำให้มีการนำทฤษฎีดนตรีและการเขียนและอ่านโน้ตเข้ามาใช้อย่างจริงจัง นักดนตรีต้องเล่นให้ถูกต้อง ไปในทิศทางเดียวกันมากขึ้น จุดเด่นของการเล่นแบบ Swing หรือ Big Band คือทำให้วงมีเสียงที่ดังขึ้น เร้าจังหวะชวนให้ทุกคนลุกขึ้นมาเต้นรำ อย่างเพลง If Don’t Mean A Thing if it Ain’t Got That Swing 

แต่วงดนตรีแจ๊ซแบบ Swing หรือ Big Band อยู่ได้ไม่นานนัก เนื่องจากสภาวะสงครามทำให้นักดนตรีต่างต้องทยอยกันไปเกณฑ์ทหาร บวกกับเศรษฐกิจตกต่ำ จึงทำให้ไม่สามารถจ้างนักดนตรีแบบวงใหญ่ๆ แบบเดิมได้ จนเกิดเป็นดนตรีแจ๊ซสไตล์ใหม่ เรียกว่า Bebop (ปี 1940) สันนิษฐานว่ามีที่มาจากเสียงโซโล่ของเครื่องเป่าที่ออกเสียงคล้าย ‘บีบอบ’ แจ๊ซสไตล์นี้หดตัวกลับมาเป็นวงดนตรีเล็กๆ อีกครั้งเหมือนช่วงแรก 

นอกจากเหตุผลเรื่องความตกต่ำของเศรษฐกิจแล้ว ความเบื่อหน่ายของนักดนตรีจากการเล่นเป็นวงใหญ่ที่ไม่ได้ใช้ทักษะมากนัก ก็เป็นสาเหตุทำให้ Bebop เป็นสไตล์การเล่นเพลงแจ๊ซแบบใหม่จากการรวมตัวของนักดนตรีที่มีโชว์ฝีมือกัน

ลักษณะเด่นของสไตล์ Bebop คือการโชว์เทคนิคการเล่นที่ซับซ้อนขึ้นของนักดนตรี จนไม่เหมาะกับการเต้นรำอีกต่อไป ขณะเดียวกันเพลงที่นำมาเล่นก็เป็นเพลงป๊อปที่มีอยู่เดิมมาผสมผสานการเล่นขึ้นใหม่ เช่นเพลง Anthropology ของ Charlie Parker แต่เพราะเป็นสไตล์ที่รวบรวมเทคนิคชั้นยอดของนักดนตรีไว้ จึงทำให้สไตล์ Bebop กลายเป็นสไตล์ที่มีอิทธิพลของดนตรีแจ๊ซในปัจจุบัน

แล้วดนตรีแจ๊ซก็ได้รับความนิยมมาตลอดทศวรรษ 1920 – 1940 โดยเฉพาะที่นิวยอร์กนับตั้งแต่การปลดล็อกการห้ามขายเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ทำให้ไนต์คลับกลายเป็นสถานที่รวมเหล่านักดนตรีผลัดเปลี่ยนมาบรรเลงเพลงและประชันฝีมือในทุกค่ำคืน

ดนตรีแจ๊ซกับประเทศไทย

ย้อนกลับมาที่ดนตรีแจ๊ซในประเทศไทย เริ่มเข้ามาตั้งแต่ปลายรัชกาลที่ 6 (ราว ปี 1910) หรือช่วงที่ดนตรีแจ๊ซอพยพจากรัฐนิวออร์ลีนไปยังชิคาโก นิวยอร์ก 

ช่วงแรกเริ่มของดนตรีแจ๊ซมักเป็นแนวดนตรีต้องห้ามสำหรับนักเรียนสายเพลงคลาสสิกในกรมมหรสพ เนื่องจากความกังวลว่าการเล่นดนตรีโดยไร้แบบแผนของดนตรีแจ๊ซจะทำให้ดนตรีคลาสสิกเสียหายได้

แต่เพราะท่วงทำนองที่สนุกสนานดนตรีแจ๊ซกลับได้รับความนิยมอย่างมากสำหรับคนทั่วไป ตัวอย่างเช่นโรงแรมหลายแห่งนิยมเปิดแผ่นเสียงเพลงเต้นรำให้แก่แขกที่มาพัก ตั้งแต่ 3 ทุ่มจนถึงเที่ยงคืน

แจ๊ซได้รับความนิยมมาเรื่อยๆ จนเกิดการตั้งวงดนตรีแจ๊ซในไทยขึ้นช่วงรัชกาลที่ 7 ซึ่งคู่ขนานไปกับดนตรีแจ๊ซฝั่งตะวันตกที่เกิดสไตล์การเล่นแบบ Swing และ Big Band ขณะเดียวกันคนไทยเริ่มมีค่านิยมการดื่มเบียร์และการเต้นรำจากฝรั่งมากขึ้น จนทำให้ไทยตั้งโรงงานผลิตเบียร์และสถานบันเทิงขึ้นมาเอง ซึ่งเป็นแหล่งบ่มเพาะนักดนตรีไม่ต่างจากฝั่งตะวันตกเช่นกัน 

วงดนตรีแจ๊ซในยุคนี้จึงกลายเป็นที่ต้องการและเกิดการผสมผสานระหว่างนักดนตรีไทยและนักดนตรีจากฟิลิปปินส์เข้าไว้ด้วยกัน โดยวงดนตรีแจ๊ซที่เกิดขึ้นในยุคนั้นเช่น วงเรนโบว์ และวงมานิตแจ๊ส ซึ่งสมาชิกเป็นผู้หญิงทั้งหมด 

ความนิยมของดนตรีแจ๊ซในไทยเริ่มมีอิทธิพลต่อดนตรีแนวอื่นๆ ในเวลาต่อมา ไม่เว้นแม้แต่วงการเพลงไทยมากขึ้น ทั้งด้านการแต่งเพลง เช่น เพลงของสุนทราภรณ์ รวมถึงการก่อตั้งวงดนตรีลายคราม หรือการตั้งวงในมหาวิทยาลัยต่างๆ เริ่มจาก KU Band CU Band หรือ TU Band

แม้ดนตรีแจ๊ซจะเกิดขึ้นท่ามกลางความวุ่นวายของโลกที่เต็มไปด้วยความสิ้นหวัง แต่ท่วงทำนองของดนตรีแจ๊ซกลายเป็นเสียงดนตรีแห่งความฝันและความหวังใหม่ของมนุษย์ที่ต้องการปลดเปลื้องความทุกข์และความกังวลทิ้งไป ในห้วงเวลาของสงครามและความยากลำบากที่ทิ้งบาดแผลไว้มากมาย 

ขอบคุณภาพจาก OKMD สำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้ (องค์การมหาชน)

The post ยุคสมัยแห่งแจ๊ซ ดนตรีที่ประกาศว่า ‘เราจะขอใช้ชีวิตอย่างอิสระ’ appeared first on a day magazine.