แม้ไม่ได้ศึกษาอย่างลงลึก แต่เพียงแค่สังเกตจากการที่เพื่อนๆ ในแก๊งนัดเจอที่ร้านกาแฟไม่ซ้ำกันในแต่ละวัน สนทนาเรื่องกาแฟทุกครั้งที่เจอกัน เราพบว่าวัฒนธรรมการกินกาแฟของคนอุบลฯ นั้นเติบโตและลงลึกกับกระบวนการผลิตมากขึ้น

หนึ่งในร้านที่เป็นคล้ายหลักฐานที่ว่ามาคือ Anna Coffee Micro Roasters ร้านกาแฟที่มีผู้สาวชาวอุบลฯ อย่าง แอน–มานิตา จารุกขมูล และผู้บ่าวเชียงใหม่อย่าง อาเทน–อุเทน สมบูรณ์ค้ำชู ร่วมกันก่อตั้งขึ้นมาด้วยความรักของหนุ่มสาว ความหลงใหลในกาแฟ และความสุขที่ได้ทำกาแฟที่ดีให้คนดื่ม

เทนคือเจ้าของสวนกาแฟ Lica coffee estate ที่บ้านแม่แดดน้อย อำเภอกัลยาณิวัฒนา จังหวัดเชียงใหม่ ส่วนแอนคือเจ้าของร้านกาแฟเล็กๆ ในจังหวัดอุบลฯ นั่นเป็นเหตุผลให้กาแฟที่จะได้ดื่มใน Anna Coffee Micro Roasters มีกระบวนการผลิตตั้งแต่ต้นน้ำ

และนี่อาจเป็นเหตุผลให้เราเห็นผู้คนเดินเข้า-ออกร้านสีขาวของ Anna Coffee Micro Roasters ไม่ขาดสาย แต่ใครจะรู้ว่าเมื่อ 3 ปีที่แล้ว แอนและเทนเริ่มต้นเปิดร้านกาแฟ specialty โดยใช้ moka pot ชงกาแฟให้ลูกค้าเท่านั้น ซึ่งแน่นอนว่ากลายเป็นคัลเจอร์ช็อกให้บางคนที่เดินเข้าร้านของพวกเขาไม่น้อย

แอนและเทนจึงค่อยๆ เปิดพื้นที่ให้คนอุบลได้รู้จักการดื่มกาแฟแบบใหม่ๆ โดยเปิดเวิร์กช็อปเพื่อพูดถึงกาแฟ specialty และกระบวนการผลิตที่เทนลงมือเองทุกครั้งจนทำให้กาแฟจากคาเฟ่ที่นี่เป็นที่สนใจมากขึ้น 

ช่วงนี้อากาศยามเช้าในอุบลฯ กำลังดี เราจึงอยากชวนทุกคนไปสูดอากาศดีๆ พร้อมชิมกาแฟอร่อยๆ เริ่มต้นเช้าวันใหม่กันที่ร้านกาแฟของผู้บ่าวเชียงใหม่และผู้สาวอุบลฯ กัน

ร้านกาแฟที่เกิดจากความรักของผู้บ่าวผู้สาว

6 ปีที่แล้วเทนเคยประกอบอาชีพเป็นฟรีแลนซ์กราฟิกดีไซน์ ทำงานด้านการออกแบบและสร้าง 3D โมเดล แต่เพราะรู้ว่าอาชีพนี้ทำให้สุขภาพถดถอยลงเรื่อยๆ เขาจึงหันมาสนใจต้นทุนของที่บ้านนั่นคือ กาแฟ

เทนพยายามศึกษาและพัฒนาการแปรรูปกาแฟด้วยการไปร่วมคัปปิ้งกับคนในวงการกาแฟเพื่อรับฟีดแบ็กผลผลิตการแปรรูปกาแฟของตัวเองเสมอ

ส่วนแอนทำงานในร้านกาแฟแบบสปีดบาร์มานานกว่า 8 ปีตั้งแต่เรียนมหาวิทยาลัย ทำให้เธอเก็บแต้มประสบการณ์มาเปิดร้านของตัวเอง หลังจากนั้นก็พยายามไปเรียนรู้การเป็น basic beginner barista เรียนรู้กาแฟ specialty และเรียนการคัปปิ้งจนได้เจอกับเทน

“กลายเป็นว่าคุยกันถูกคอ เราเลยให้เทนมาช่วยเป็นที่ปรึกษาร้านกาแฟ” แอนพูดพร้อมรอยยิ้ม

“คุยไปคุยมาชอบๆ เลยมาเป็นผู้บ่าวผู้สาวกัน” คำตอบของเทนสร้างเสียงหัวเราะให้วงสนทนาของเรา

หลังจากนั้นเทนย้ายมาอยู่อุบลฯ กับแอน และช่วยปรับปรุงร้านกาแฟเล็กๆ บนถนนอุปลีสาน แต่แล้วไม่นานพวกเขาก็มาเจอทำเลทองบนถนนพิชิตรังสรรค์ จึงตัดสินใจเช่าหน้าร้านใหม่ทันที

“ตอนนั้นมีคอมประกอบอยู่ตัวหนึ่งก็เอาไปจำนำมาตกแต่งร้าน เปิดร้านวันแรก เราจำได้ว่ามีเงินในลิ้นชักอยู่ 70 บาท เพราะคุณแม่แอนให้เงินมา เราเอาไปซื้อวัตถุดิบแล้วเหลือเท่านั้นเลย” เทนเล่าย้อนถึงวันแรก

ไม่มีเครื่องชงกาแฟตัวใหญ่ มีแต่ moka pot เครื่องบดอันเก่า และเครื่องชงแบบ syphon พร้อมเมล็ดกาแฟที่คั่วแล้วจากเพื่อนๆ พี่ๆ ในวงการกาแฟที่เทนส่งสารกาแฟให้

“ลูกค้าเข้ามาที่ร้านตกใจมาก เขาถามว่าเราจะอยู่กันได้จริงๆ เหรอ เพราะเส้นนี้ร้านกาแฟเยอะ แล้วเรามีแค่ moka pot ตัวเดียว ลูกค้ามาก็ต้องรอ ยิ่งถ้าเราไปทำออร์เดอร์อย่างอื่นด้วย แล้ว moka pot มันเดือดเราก็ต้องทำใหม่ ลูกค้าต้องเสียเวลาไปอีก” เทนย้อนนึกถึงช่วงนั้น

แอนช่วยเสริมว่าตอนแรกเธอและเทนอยากให้ร้านเป็นสโลว์บาร์ และเลือกใช้กาแฟ specialty ทำให้ชื่อร้านในตอนนั้นคือ Anna Coffee Specialty Ubon Ratchathani

“แต่ก่อนเราจะมีภาพเมนูให้คนเลือกว่าอยากให้ชงแบบไหน แบบ moka pot, trinity one, drip หรือ syphon พาร์ตต่อมาคือการเลือกเมล็ด เวลาลูกค้าที่ไม่เคยสั่งเข้ามา เราก็ต้องบอกทีละขั้นตอนเลย”

การเปิดร้านกาแฟแบบ specialty ในอุบลราชธานีเมื่อ 3 ปีที่แล้วใช่ว่าจะเป็นเรื่องง่าย จริงอยู่ที่คาเฟ่เล็กๆ ไปจนถึงร้านใหญ่ก็เริ่มเติบโตมากขึ้นแล้ว แต่ยังมีคนจำนวนไม่น้อยที่ยังไม่ได้ลงลึกเรื่องกาแฟจริงๆ

“มีคนเข้ามาถามเยอะ ถึงแม้กาแฟ specialty ในอุบลฯ ยังมีคนรู้จักเฉพาะกลุ่มเล็กๆ เราเลยทำกิจกรรมคัปปิ้งฟรีให้กับผู้ที่สนใจ เพื่อให้คนรู้จักร้านเรามากขึ้น และสอนให้เขากินกาแฟเป็น เลือกเมล็ดที่ชอบ ให้เขารู้จักกาแฟเก่า กาแฟใหม่ เอาเรื่องคุณภาพมาพูดกันเลย สอนเขาทำกาแฟที่บ้าน จะทำให้อร่อยได้ยังไง ทำให้คนมาสนใจร้านเรามากขึ้น” 

ส่วนเมนูซิกเนเจอร์ที่แอนภูมิใจนำเสนอเพราะเริ่มต้นคิดมาตั้งแต่ตอนเปิดร้านแรกๆ จนมีถึงตอนนี้คือ cold brew ที่ผสมผสานกับผลไม้ตามฤดูกาล รวมถึงน้ำผึ้งป่าหมักพิเศษจากไร่ และดูเหมือนว่าจะเป็นเมนูถูกใจของใครหลายคน อย่างเช่น ในฤดูที่มังคุดออกผลเต็มที่ แอนก็หยิบเอามาผสมกับ cold brew ทำให้หลายคนติดใจรสชาติสดชื่นๆ จากกาแฟแม่แดดน้อยผสมกับผลไม้สดๆ

จากกาแฟต้นน้ำที่เชียงใหม่สู่ร้านกาแฟปลายน้ำที่อุบลฯ

ถ้าจะบอกว่าสวนกาแฟของเทนเป็นจุดแข็งให้คนสนใจร้านกาแฟแห่งนี้คงไม่เกินจริงนัก ด้วยความรู้ความสามารถในการแปรรูปกาแฟของหนุ่มเชียงใหม่นานกว่า 6 ปี ทำให้เขาทุ่มเททุกกระบวนการผลิตกว่าที่กาแฟจะมาถึงหน้าร้าน แม้ว่าสภาพแวดล้อมที่บ้านแม่แดดน้อยจะเป็นข้อจำกัดการทำงานของเขาไม่น้อย

“เราทำกาแฟด้วยวิธี natural เป็นหลัก เพราะเราค่อนข้างคุมสภาพแวดล้อมยาก ที่บ้านแม่แดดน้อยขาดแคลนน้ำและมีแดดน้อย”

แต่ถึงอย่างนั้นเทนก็ยังเป็นนักแปรรูปกาแฟที่มักทดลองกับข้อจำกัด เขาพยายามหาวิธีการแปรรูปกาแฟที่เข้ากับพื้นที่และทำงานได้ไว อย่างเช่น wet-hulling ซึ่งช่วยลดปริมาณการทำงานให้สั้นลง และลดต้นทุนแรงงานได้

“wet-hulling ทำเหมือน natural ทุกอย่าง แต่จะตากกาแฟจนความชื้นเหลือ 30 แล้วค่อยไปสี จากนั้นเอาไปตากอีกครั้งในเขตที่ไม่โดนแดดร้อยเปอร์เซ็นต์ มันทำให้กาแฟแห้งไว้ขึ้น จาก 30 วันเหลือ 20 วัน แล้วรสชาติที่ออกมาก็ไม่แย่”

ความสามารถของเขาทำให้โรงคั่วกาแฟอย่าง Roots และ School Coffee ยังคงเลือกซื้อผลผลิตจากสวน Lica coffee estate อยู่เสมอ ทั้งยังสนับสนุนการทำงานของเทนและแอนให้พวกเขาได้แปรรูปกาแฟดีๆ ออกมา

“ทุกครั้งที่เราส่งสารกาแฟให้โรงคั่ว เขาจะมีฟีดแบ็กกลับมา นี่เป็นข้อดีเพราะมันทำให้เราได้พัฒนาตัวเอง รู้ว่าคุณภาพกาแฟเราเป็นยังไงและควรทดลองทำอะไรอีกบ้าง”

“มีครั้งหนึ่งที่ Roots บอกว่าอยากให้เราทำ wash process แต่เราบอกไปว่ามีปัญหาเรื่องน้ำ ทางนั้นเลยเข้ามาช่วยสนับสนุนแทงก์น้ำเพื่อให้เราทำงานได้ เพราะ Roots จะมีงบส่วนหนึ่งที่ขายผลิตภัณฑ์หน้าร้านมาช่วยเหลือเกษตรกรในพื้นที่ด้วย กลายเป็นว่าไม่ใช่แค่สวนกาแฟเรา แต่ชาวบ้านก็ได้ใช้แทงก์น้ำด้วย”

แน่นอนว่ากาแฟที่ขายอยู่หน้าร้านของเทนและแอนย่อมมีคุณภาพที่ดีตามการสนับสนุนของโรงคั่วใหญ่ๆ ด้วย ยิ่งตอนหลังเมื่อเทนเริ่มคั่วเมล็ดกาแฟด้วยตัวเอง พวกเขาก็อยากสื่อสารบอกลูกค้าทุกคนว่ากาแฟร้านเล็กๆ สีขาวนี้มีกาแฟที่ผลิตเองทุกกระบวนการ

“เราเลยเปลี่ยนชื่อร้านเป็น Anna Coffee Micro Roasters เพราะเราอยากให้คนรู้ว่าเรื่องต้นน้ำ กลางน้ำ ปลายน้ำเราทำทั้งหมด อีกอย่างคือคำว่า specialty มันทำให้เราอยู่กับเซฟโซนบางอย่าง เราอยากขายเมนูอื่นๆ บ้าง ไม่ใช่แค่กาแฟเมล็ดคัดพิเศษอย่างเดียว” 

แต่ใช่ว่าพวกเขาจะไม่เปิดโอกาสให้ผู้มาแวะเวียนได้ลองชิมกาแฟจากการชงแบบสโลว์บาร์ แอนบอกว่าลูกค้ายังสามารถเลือกได้เหมือนเดิม เพียงแต่อาจจะต้องแบ่งช่วงเวลาที่คนไม่แน่นมากนักเพื่อให้ตอบโจทย์กับลูกค้าทุกคน

ความสุขที่ได้ทำกาแฟที่ดีให้คนดื่ม

ข้อความหนึ่งที่ร้าน Anna Coffee Micro Roasters มักลงท้ายในโพสต์เฟซบุ๊กประจำคือ ‘หวังว่าทางร้านยังคงมีพื้นที่กาแฟเล็กๆ ที่มอบความสุขและสบายใจให้กับลูกค้าได้อยู่เช่นเคย’ เพราะเป็นคอนเซปต์หลักที่เทนและแอนอยากทำงานด้วยความจริงใจต่อลูกค้ามากที่สุด

“ความเชื่อมั่นของลูกค้าคือสิ่งที่สำคัญมาก” เทนบอกกับเรา

“เราอยากให้คนที่กินกาแฟได้ดื่มกาแฟที่มาจากต้นน้ำที่มีคุณภาพจริงๆ เราส่งผ่านทุกๆ ขั้นตอนตั้งแต่การคั่ว การเก็บ การปลูก การคัด การ process จนถึงหน้าร้าน เราคุมคุณภาพเองทั้งหมด ทำให้มั่นใจได้ว่ากาแฟที่ลูกค้าได้กินมาจากความตั้งใจของเรา” หนุ่มเชียงใหม่อธิบายในสิ่งที่เขาทำให้ฟัง

นั่นเป็นเหตุผลที่ว่าถึงแม้เขาจะต้องมาเป็นเขยอุบลฯ แต่เทนจะต้องขึ้นดอยไปควบคุมการผลิตกาแฟด้วยตัวเองทุกปี ลงแรงพัฒนาเมล็ดกาแฟของตัวเอง รวมไปถึงมองหาความเป็นไปได้ใหม่ๆ ในธุรกิจที่จะสร้างกาแฟให้ตอบโจทย์ลูกค้า

“คุณภาพที่ลูกค้าไว้วางใจคือเราต้องกลับไปดู ถามว่าที่บ้านทำได้ไหม ทำได้ แต่ถึงยังไงก็ต้องตรวจคุณภาพจากเราอีกที ดังนั้นทุก 6 เดือนเราจะกลับบ้านไปพร้อมๆ กับแอนและลูก ไปอยู่ดูแลกระบวนการตลอด 6 เดือนนั้น ถือโอกาสว่าพาลูกกลับไปหาปู่กับย่าด้วย” เทนต่อท้ายคำตอบด้วยเสียงหัวเราะอย่างมีความสุข

ส่วนพาร์ตหน้าร้าน แอนบอกกับเราว่าพวกเขาพยายามเล่าเรื่องกาแฟให้กับลูกค้ามากที่สุด และคอยสนับสนุนให้ทีมทุกคนช่วยดูแลผู้แวะเข้ามาชิมกาแฟได้สิ่งที่ดีกลับไปด้วย

“ถ้ากาแฟล็อตของปีนี้หมด เราจะบอกลูกค้าว่า กาแฟล็อตใหม่จะออกแล้วนะ รสชาติอาจจะมีการปรับเปลี่ยน เราบอกเขาเพราะวัตถุดิบล็อตใหม่ที่จะออกมามีการเปลี่ยนแปลง ถ้ามีอะไรผิดเพี้ยนไปจากที่คุณเคยดื่ม คุณสามารถแจ้งบาริสต้าได้เลย” 

ในอนาคตพวกเขายังวางแผนที่จะสร้างโรงคั่วที่อุบลฯ แอนบอกว่าคล้ายๆ เป็นแล็บรวมกระบวนการทำกาแฟที่จะให้ผู้มาเยือนได้เห็นทุกขั้นตอนที่พวกเขาทำงาน และเป็นการยืนยันว่าพวกเขาใส่ใจกาแฟเพื่อลูกค้าทุกคน

“เทนกับแอนทำร้านกาแฟนี้ขึ้นมาเพราะเรามีความฝันกันแบบนี้ แล้วเราอยากทำตรงนี้เพื่อดูแลคนที่เรารักได้ นั่นรวมถึงลูกค้าที่รักและชื่นชอบในกาแฟของเรา เวลาที่เราได้เห็นเขาแฮปปี้เมื่อได้ดื่มกาแฟ สำหรับแอนและเทนถือว่าประสบความสำเร็จในการได้ทำสิ่งที่รักแล้ว” แอนทิ้งท้ายด้วยรอยยิ้ม 

ภาพ: Anna Coffee Micro Roasters

The post Anna Coffee Micro Roasters ร้านกาแฟที่เกิดจากความรักของผู้บ่าวเชียงใหม่และผู้สาวอุบลฯ appeared first on a day magazine.

5 เดือนแล้วที่ สิตานัน สัตย์ศักดิ์สิทธิ์ ไม่ทำงาน และออกเดินทางจากอุบลฯ ตามหา วันเฉลิม สัตย์ศักดิ์สิทธิ์ น้องชายผู้ถูกอุ้มหายจากที่พัก หลังจากเขาลี้ภัยในประเทศเพื่อนบ้าน เหตุเพราะวิพากษ์วิจารณ์การเมือง และถูกเรียกให้ไปรายงานตัวตามคำสั่ง คสช.

10 ปีที่แล้วคือจุดเริ่มต้นของความทรงจำต่อเหตุการณ์ล้อมปราบคนเสื้อแดงในกรุงเทพฯ และความเจ็บปวดของครอบครัวที่ถูกดำเนินคดีเผาศาลากลางจังหวัดอุบลฯ

44 ปีมาแล้วที่ ชุมพล ทุมไมย เดินทางจากอุบลไปนครปฐมกับพ่อ เพราะเห็นข่าวในหนังสือพิมพ์ว่าศพของชุมพร ทุมไทย น้องชายของเขาถูกแขวนหน้าประตูกับ วิชัย เกษศรีพงศ์ษา หลังจากติดประกาศคัดค้านการกลับเข้าประเทศของผู้นำเผด็จการอย่างถนอม กิตติขจร

87 ปีที่แล้ว ทองอินทร์ ภูริพัฒน์ ลงสมัครเป็น ส.ส.จากอุบลฯ คนแรก หลังจากประเทศไทยเปลี่ยนระบอบเป็นประชาธิปไตย เขารับผิดชอบขบวนการเสรีไทยในอุบลฯ และได้เป็นรัฐมนตรีในสองรัฐบาล ภายหลังจากการทำงานขัดขาผู้มีอำนาจ เขาถูกลอบสังหารพร้อมรัฐมนตรีคนอีสานอีก 3 คน

119 ปีกับเหตุการณ์ล้อมปราบกบฏผีบุญด้วยปืนใหญ่โดยรัฐสยาม หลังจากพยายามควบรวมพื้นที่ลาวฝั่งขวาของแม่น้ำโขงเข้าอยู่ใต้อาณัติการปกครองของสยาม ซึ่งปัจจุบันคือตำบลสะพือ อำเภอตระการพืชผล จังหวัดอุบลราชธานี

สำหรับคนอุบลฯ อย่างเรา เรื่องราวทั้งหมดนี้ไม่ใช่เพียงเหตุการณ์ประวัติศาสตร์ที่บอกว่าเกิดอะไรขึ้นตลอดร้อยกว่าปีที่ผ่านมา แต่เป็นเครื่องตอกย้ำถึงการกดทับและความพยายามดิ้นหลุดออกจากพันธนาการอำนาจ ซึ่งไม่เคยถูกบอกเล่าในหนังสือเรียนเล่มไหนในโรงเรียน

แต่ตอนนี้เรื่องราวเหล่านี้กำลังมีชีวิตอีกครั้งผ่านนิทรรศการศิลปะ UBON AGENDA : วาระวาริน 2020 ซึ่งจัดขึ้นบนพื้นที่เก่าของโรงเรียนตั้งใจอนุกูลศึกษา โดยมี ถนอม ชาภักดี มารับบทเป็นภารโรงผู้เปิดปฏิบัติการศิลปะในพื้นที่ประวัติศาสตร์ พร้อมนักปฏิบัติการศิลปะอีกหลายคนที่มาสร้างมุมมองงานศิลปะใหม่ๆ ในจังหวัดอุบลฯ

หาก พ.ศ.นี้การเบิกเนตรเป็นกระแสที่คนรุ่นใหม่สนใจ การรู้จักและเรียนรู้ประวัติศาสตร์ท้องถิ่นอุบลฯ ผ่านนิทรรศการนี้คงเป็นหนึ่งวาระตาสว่างที่เราอยากชวนทุกคนไปสัมผัสพร้อมกัน 

เปิดพื้นที่ประวัติศาสตร์ที่ถูกลืม

เมื่อ 2 ปีที่แล้ว ถนอมเคยสร้างปรากฏการณ์ใหม่ในวงการศิลปะ ด้วยการจัด Khonkaen Manifesto งานศิลปะบนตึก GF ที่ถูกทิ้งร้างบนถนนมิตรภาพ จังหวัดขอนแก่น หลังงานนั้นเสร็จสิ้นลง เขาก็เริ่มมีไอเดียทำงานศิลปะบนพื้นที่ประวัติศาสตร์ในจังหวัดอุบลราชธานี 

“เราเลือกพื้นที่ปฏิบัติการศิลปะจากเรื่องราวประวัติศาสตร์ท้องถิ่นนั้นๆ” ถนอมให้เหตุผล 

“อุบลฯ เป็นจังหวัดเดียวที่ลงท้ายด้วยคำว่า ‘ราชธานี’ ซึ่งมีความหมายว่าเมืองของพระราชา แต่ประวัติศาสตร์การต่อต้านรัฐของคนอุบลฯ มีมาตั้งแต่ยุครัชกาลที่ 5 ทั้งกบฏผู้มีบุญ, 4 ส.ส.อีสาน, หรือแม้กระทั่ง 6 ตุลา 19” 

นักวิจารณ์ศิลปะผู้มีพื้นเพอีสานจึงชักชวนกัลยาณมิตรคนอุบลฯ มาร่วมค้นหาพื้นที่ร้างต้อนรับงานศิลปะ จนมาเจอกับโรงเรียนตั้งใจอนุกูลศึกษา ซึ่งเป็นโรงเรียนเอกชนที่คนพื้นที่ก่อตั้งขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2485 แต่ปัจจุบันปิดตัวไปแล้ว

ถนอมบอกว่าการมาเจอพื้นที่โรงเรียนร้างแห่งนี้ถือเป็นประเด็นสำคัญ เพราะหนึ่ง ความหมายโดยทั่วไปของโรงเรียนคือพื้นที่ที่รัฐสมัยใหม่หล่อหลอมและบ่มเพาะให้คนมีความคิดตามแบบรัฐส่วนกลาง ยึดถืออุดมการณ์รักชาติ และเดินตามกรอบที่รัฐกำหนด การใช้พื้นที่โรงเรียนจึงเสมือนพูดถึงกลไกของรัฐ 

และสอง ความหมายเฉพาะตัวของโรงเรียนตั้งใจอนุกูลศึกษานั้นพันผูกกับประวัติศาสตร์ท้องถิ่นอุบลฯ อย่างลึกซึ้ง

“โรงเรียนตั้งใจอนุกูลฯ ตั้งอยู่บนถนนเบ็ญจะมะฯ ซึ่งรายล้อมด้วยศูนย์ราชการและพื้นที่สำคัญ เช่น ทุ่งศรีเมือง แต่เดิมเคยเป็นลานประหารกบฏผีบุญ ถัดมาทางทิศเหนือทุ่งศรีเมือง คือพื้นที่เก่าวังสงัดของกรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์ ผู้ดูการประหารกบฏจากที่นี่ ส่วนทิศใต้ทุ่งศรีเมือง คือคุกเก่าที่มีห้องขังนักโทษกบฏอยู่ใต้ดิน ปัจจุบันถูกเปลี่ยนเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติแล้ว”

กบฏผู้มีบุญ หรือที่รัฐบันทึกว่าเป็นกบฏผีบุญ คือเหตุการณ์ลุกฮือต่อต้านอำนาจรัฐสยามที่ใหญ่ที่สุดในภาคอีสาน เกิดขึ้นครั้งแรกในสมัยรัชกาลที่ 5 หลังการล่าอาณานิคมของชาติตะวันตก ขณะที่สยามกำลังจะก่อร่างเป็นรัฐสมัยใหม่ภายใต้การบีบคั้นของการเมืองโลก

“แต่ก่อนมันยังไม่มีสิ่งที่เรียกว่าชาติ มันเป็นเรื่องเจ้าเมืองหัวเมือง นครรัฐที่โบราณมาก สยามไม่เคยคิดจะรวมลาวฝั่งขวาแม่น้ำโขงหรืออีสานในปัจจุบันเข้าเป็นสยามเลย แต่พอโลกเปลี่ยน ทุกที่ต้องกำหนดพรมแดน เพราะเริ่มมีเจ้าอาณานิคมเข้ามาแล้ว อย่างเช่นฝรั่งเศสที่เข้ามาฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง” ธีระพล อันมัย อาจารย์ประจำคณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี หนึ่งในผู้ร่วมจัดงานเล่า

“ทีนี้สยามจะอยู่ตรงไหน เขาก็ตีเขตแดนมาถึงอุบล โดยใช้แม่น้ำโขงแบ่งกับฝรั่งเศส แต่พื้นที่เหล่านี้มีเจ้าเมืองปกครองอยู่แล้ว และส่งส่วยให้สยามมาก่อน พอถูกควบรวมให้อยู่กับสยามก็ถูกบังคับมากขึ้น มีกำหนดการส่งส่วยที่เข้มงวดขึ้น เจ้าท้องถิ่นก็เสียประโยชน์ ราษฎรท้องที่ถูกกดขี่ขูดรีดมากขึ้น”

หลังปี พ.ศ. 2444 ความไม่พอใจต่อสยามเริ่มคุกรุ่น รวมกับว่าแต่เดิมคนลาวฝั่งขวาแม่น้ำโขงมีวิธีคิดแบบพุทธที่เชื่อในโลกพระศรีอริยเมตไตรย ที่ซึ่ง ‘ผู้มีบุญ’ จะมาโปรดให้ราษฎรได้อะไรก็ตามที่เนรมิตคิดฝัน ผู้คนจึงลุกขึ้นมาถ่ายทอดเรื่องราวการถูกกดขี่และพูดถึงผู้มีบุญที่จะนำพาทุกคนไปสู่ชีวิตที่ดีกว่าผ่านกลอนลำ หมอลำพื้นถิ่น จนเมื่อมีคนร่วมต่อต้านอำนาจสยามมากถึง 400 คน รัชกาลที่ 5 จึงส่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์ มาล้อมปราบกบฏผู้มีบุญด้วยปืนใหญ่ที่ตำบลสะพือ อำเภอตระการพืชผล และจับบางส่วนมาประหารที่ลานทุ่งศรีเมือง 

หากให้บอกเล่าจากประสบการณ์จริง ในฐานะคนที่เคยเรียนในโรงเรียนประจำจังหวัด เราไม่เคยได้เรียนเรื่องราวประวัติศาสตร์เหล่านี้ในชั่วโมงเรียน ไม่ว่าจะเป็นการทำงานของ 4 ส.ส.อีสาน, ขบวนการคอมมิวนิสม์, การต่อสู้ของคนเสื้อแดง กระทั่งความพยายามตามหาการหายตัวไปของรุ่นพี่ในโรงเรียนอย่าง วันเฉลิม สัตย์ศักดิ์สิทธิ์ เรายังได้ยินจากน้องในโรงเรียนว่าเรื่องนี้ถูกทำให้เงียบไปโดยปริยาย

“ระบบการศึกษานั่นแหละที่ทำให้เรื่องเหล่านี้หายไป ประวัติศาสตร์ในตำราไทยคือประวัติศาสตร์ราชาชาตินิยม ถูกเขียนโดยชนชั้นที่ปกครอง สร้างประวัติศาสตร์เพื่อให้ผู้ปกครองดูดี ในขณะที่ประวัติศาสตร์ท้องถิ่นแทบจะไม่ถูกบรรจุ แต่มันถูกเล่าผ่านมุขปาฐะ จำต่อๆ กันมา ผ่านกลอนลำ ผ่านนิทานพื้นบ้าน” ธีระพลอธิบาย

เปิดพื้นที่สุนทรียศาสตร์แห่งการต่อต้าน

จากเรื่องราวทั้งหมดในประวัติศาสตร์ ถนอมเลือกอธิบายงานนิทรรศการครั้งนี้ด้วยคำว่า ‘จากกบฏผีบุญถึงต้าร์ วันเฉลิม’ และเรื่องราวเหล่านี้ยังเป็นวัตถุดิบการทำงานศิลปะให้กับนักปฏิบัติการศิลปะส่วนหนึ่งที่มาร่วมงานครั้งนี้ อย่างเช่น ภาพท้องฟ้าสีฝุ่นในห้องเรียน ซึ่งศิลปิน นิพันธ์ โอฬารนิเวศน์ ใช้บอกเล่าเรื่องราวก่อนเกิดเหตุการณ์ล้อมสังหารนักศึกษาเมื่อ 6 ตุลา 

“ผมถ่ายภาพต้นแบบของท้องฟ้าที่หน้าบ้านในวันที่ 24 มิถุนาของปีนี้ ตอนนั้นแค่รู้สึกว่าต้องบันทึกวันสำคัญของหลายปีที่แล้วไว้หน่อย เพิ่งมาคิดตอนหลังว่าน่าหยิบสัญญะหรือภาษาบางอย่างมาเรียงร้อยกันเพื่อเปิดพื้นที่ให้คนได้คิด เพราะถ้า UBON AGENDA คือวาระของการเปิดประเด็นอะไรสักอย่าง โดยใช้พื้นที่ที่เคยเป็นพื้นที่ทางการศึกษา 6 ตุลาฯ ก็เป็นจุดหนึ่งในประวัติศาสตร์ที่ไม่เคยถูกจำ” 

เราจึงได้เห็นเอกสารสองชิ้นวางอยู่ในตู้หน้าห้องเรียนอันเป็นที่จัดแสดงภาพท้องฟ้าสีฝุ่น ตู้นั้นอยู่ห่างกัน สื่อนัยถึงความแตกต่างของเนื้อหาในเอกสารสองชิ้น

ชิ้นแรกคือบันทึกถ้อยคำของ ป๋วย อึ๊งภากรณ์ ที่พูดถึงเหตุการณ์ 6 ตุลาหลังจากลี้ภัยทางการเมืองไปอยู่ประเทศอังกฤษแล้ว ใส่กรอบเอาไว้พร้อมผงดินข้างใน ส่วนภาพฟ้าสีฝุ่นนิพันธ์คัดเฉพาะข้อความส่วนที่พูดถึงวิชัย เกษศรีพงศ์ษา และชุมพร ทุมไมย ช่างไฟฟ้าที่ถูกพบศพบนประตูแดง เพราะได้ดูสารคดีสองพี่น้องที่ทีมงานโครงการบันทึก 6 ตุลาได้ไปสัมภาษณ์ชุมพล ทุมไมย พี่ชายของชุมพรเอาไว้

“ผมคิดว่าประตูแดงคงเป็นกรณีเดียวกันกับวันเฉลิม มันเป็นคนละเรื่องเดียวกันที่ยังคงคลุมเครืออยู่ เป็นเรื่องที่เราควรจะย้อนกลับไปดู เพื่อที่จะพูดคุยกัน และเพื่อให้มันกระจ่าง” ศิลปินอธิบาย

ส่วนชิ้นที่สองคือเอกสารที่ฝ่ายปฏิรูปการปกครองแผ่นดินบันทึกข้อเท็จจริงในวันนั้น ซึ่งเป็นข้อเท็จจริงแบบไหน นิพันธ์บอกให้เราลองอ่านดูเอง ส่วนในเชิงภาษาของศิลปะ เขาเลือกปรินต์เอกสารนี้แบบบลูสกรีน ซึ่งเป็นการเคลือบภาพด้วยสีฟ้า เพื่อกระตุ้นให้ผู้ชมมองเห็นเลเยอร์อะไรบางอย่าง ซึ่งเขาหมายเหตุว่าการใช้บลูสกรีนก็เพื่อประเด็นนี้เท่านั้น ไม่ได้ต้องการสื่อถึงประเด็นอื่นๆ แต่อย่างใด

ถัดจากงานของนิพันธ์ ห้องข้างๆ กันมีงาน ‘อยู่บ้านท่านอย่านิ่งดูดาย’ ของธเนศ อ่าวสินธุ์ศิริ ซึ่งหยิบเรื่องราวตั้งแต่ช่วงแบ่งเขตแดนของสยามกับการต่อสู้ของคนเสื้อแดงมาเรียงร้อยเข้าด้วยกัน

“ถ้าเราบอกว่าคนไทยไม่ได้เป็นเจ้าของประเทศ เรามาอาศัยเขาอยู่ คนอีสานหนักกว่านั้นอีก เพราะเขาถูกล่าอาณานิคมตามความหมายของตะวันตกเลย” ธเนศเริ่มต้นเล่า

“ตั้งแต่รัชกาลที่ 5 วัฒนธรรมคนลาวถูกรวบให้เป็นคนไทย เปลี่ยนชื่อให้เป็นคนอีสาน ชื่อเมืองอุบลราชธานีก็มาจากการเอาภาษากรุงเทพฯ มาคลุมทับ เพื่อกดทับตัวตน เราเลยนึกถึงสุภาษิตไทยที่บอกให้เรานอบน้อมในลำดับชั้นคือ ‘อยู่บ้านท่านอย่านิ่งดูดาย ปั้นวัวปั้นควายให้ลูกท่านเล่น’

ประกอบกับว่าคนอีสานหรือคนเสื้อแดงมักถูกกดทับว่าเป็นควายแดง ธเนศจึงถามเรื่องคนเสื้อแดงจากธีระพลจนได้รู้จักกับครอบครัวของสมศักดิ์ ประสานทรัพย์ ซึ่งถูกตัดสินให้จำคุกตลอดชีวิตจากคดีเผาศาลากลางจังหวัด ระหว่างที่สมศักดิ์อยู่ในเรือนจำ พ่อแม่ของเขาเสียชีวิต ส่วนลูกชายที่เป็นมะเร็งก็ไม่ได้เจอหน้ากันในวาระสุดท้าย ต่อมาเขาเป็นอัมพฤกษ์-อัมพาตและได้รับการปล่อยตัวในช่วงนโยบายการปรองดองของรัฐบาล คสช.

“ผมเลยชวนครอบครัวเขาซึ่งมีภรรยาและลูกสาวมาปั้นควาย โดยใช้ดินจากแม่น้ำมูล ก่อนวันเปิดงานเขามานั่งปั้นไปก็ร้องไห้กันไป

“แล้วในภาษาอีสานคำว่าควายคือ ควย ซึ่งมันเป็นคำด่าอย่างที่เรารู้ ถ้าพูดตรงๆ คือ มันเป็นการเอาสุภาษิตที่กดทับเรามาให้ควยกับฝั่งนู้น” 

ในชั้นเดียวกันกับงานของศิลปินทั้งสองคน ยังมีเสื้อผ้า แว่นตา และหมวกของวันเฉลิมที่จัดแสดง พร้อมพื้นที่เล็กๆ สำหรับวางดอกไม้ให้กับนักกิจกรรมทางการเมือง เพื่อตอกย้ำให้เห็นถึงการต่อสู้ของคนอุบลฯ ที่จะไม่ยอมถูกกดขี่จากอำนาจรัฐ

เปิดพื้นที่ศิลปะของท้องถิ่น

นอกจากนี้ในงาน UBON AGENDA ยังมีอีกหลากหลายศิลปินมาร่วมจัดแสดงผลงาน รวมทั้งมีงานศิลปะที่พูดถึงการต่อต้านอำนาจรัฐในพื้นที่อื่นๆ ของไทยอีกด้วย เช่น ผลงานของ อำพรรณี สะเตาะ ที่พูดถึงการสลายการชุมนุมที่อำเภอตากใบ, การเอาสิ่งของป้องกันการสลายชุมนุมของม็อบปี 2020 มาจัดแสดงโดยดุษฎี ฮันตระกูล หรืองานของศิลปินจาก Human ร้าย Human Wrong ที่ลงพื้นที่พูดคุยกับเด็กชายขอบในจังหวัดเชียงใหม่

แม้ UBON AGENDA จะเปิดพื้นที่ศิลปะใหม่ๆ ให้กับเมืองอุบล และยังเปิดพื้นที่เรียนรู้ประวัติศาสตร์ที่รัฐไม่อยากให้จำ แต่ถนอมยอมรับว่างานยังไม่บรรลุเป้าประสงค์แรกที่เขาและทีมวางไว้

“มีข้อทวงติงมาเยอะเรื่องพื้นที่งานไม่ค่อยเกี่ยวโยงกับศิลปินท้องถิ่น อันนี้เห็นด้วย และเราเปิดให้คนวิพากษ์วิจารณ์ได้เลย

“แต่ประเด็นที่เราอยากเน้นคือ ลักษณะการทำงานในพื้นที่หรือ site-specific ไม่ง่าย ซึ่งจะแตกต่างกับการทำงานในหอศิลป์ เพราะมีการต่อรองในพื้นที่หลายระดับมาก หนึ่ง–คุณต้องเข้าใจชุมชนก่อน สอง–คุณต้องเข้าใจพื้นที่ว่ามีคอนฟลิกต์อะไร สาม –ศิลปินต้องทำการบ้านอย่างหนักเพื่อจะได้เข้าใจบริบทของพื้นที่ และสี่–คุณจะใช้งานพื้นที่ให้คนมีส่วนร่วมแบบไหน เพื่อให้เกิดการมีส่วนร่วมให้ได้มากที่สุด ไม่งั้นงานมันก็จะตาย” ถนอมทบทวนภาพรวมของงานนี้

ส่วนทีมงานคนอื่นๆ มองว่าการโปรโมตให้คนมาเข้าร่วมยังไม่เยอะเท่าที่ควร ทำให้เป้าหมายที่อยากให้คนเข้ามามีส่วนร่วมกับปฏิบัติการศิลปะในโรงเรียนร้างยังน้อย

“มันมีการเปิดให้คนเข้าร่วม แต่อาจจะยังเรียกคนเข้ามาได้ไม่มากนัก และเขาคงไม่กล้ามาด้วย จึงต้องเข้าหาเขามากกว่านี้อีกหน่อย แม้ว่างานนี้จะไม่ได้เป็นรูปเป็นร่างเท่าที่เราวางไว้ตอนแรก แต่ก็อยากให้มีงานแบบนี้ในอุบลฯ ต่อไปอีก ถือว่างานนี้เป็นการเริ่มต้น” นราสิทธิ์ วงษ์ประเสริฐ หนึ่งในผู้ร่วมจัดงานบอก

ถึงอย่างนั้น โชคชัย ตักโพธิ์ ศิลปินมรดกอีสานวัย 70 ปีผู้นำผลงานชุดนักเรียนเปื้อนสีพร้อมไม้ค้ำที่สื่อถึงวลี ‘ผู้บริสุทธิ์ถูกกระทำ’ มาร่วมจัดแสดง มองว่านี่เป็นจุดเริ่มต้นที่ดีของการนำเสนองานศิลปะในอุบลฯ และเป็นการสร้างคุณค่าและประวัติศาสตร์ในพื้นที่งานศิลปะ

“จริงๆ คนอุบลฯ สนใจเรื่องนี้เยอะ ผมว่างานนี้เป็นการจุดระเบิดให้คนสนใจและเข้าถึงศิลปะ เป็นการทำให้ความหลากหลายกระจายตัว และกระตุ้นให้วงการศิลปะอุบลฯ เติบโตโคตรๆ เลย 

“แค่มีคนตั้งคำถามต่อประวัติศาสตร์และพูดถึงการจัดงานศิลปะในโรงเรียนร้างนี่ก็ถือว่าประสบความสำเร็จแล้ว” เขาทิ้งท้าย

The post ตามไปดู ‘UBON AGENDA วาระวาริน’ ศิลปะการต่อต้านรัฐบนพื้นที่ประวัติศาสตร์ท้องถิ่นที่ถูกลืม appeared first on a day magazine.