ทั้งนี้ คนอินเดียนิยมเรียกวันดังกล่าวว่า ‘คเณศจตุรถี’ ซึ่งสื่อความหมายถึงวันขึ้นสี่ค่ำตรงตัว เนื่องจาก ‘จตุรถี’ เป็นผลพวงจากการสนธิระหว่างจตุร- (สี่) และดิถี (วันขึ้นหรือวันแรม) 

สาเหตุที่คนมุมไบตื่นเต้นกับวันนี้เป็นพิเศษก็เพราะว่ามุมไบมีธรรมเนียมเฉลิมฉลองคเณศจตุรถียาวถึง 10 วัน! ในขณะที่เมืองอื่นๆ บูชาเพียงไม่กี่วันเท่านั้น ซึ่งเป็นที่แน่ชัดอยู่แล้วว่า ไม่มีเทศกาลทางศาสนาคราวใดที่คนอินเดียไม่จริงจัง ฉะนั้นหากใครได้มาเยือนมุมไบในช่วงนี้ก็จะพลันตื่นตาตะลึงใจไปกับความยิ่งใหญ่ของขบวนแห่เทวรูปคเณศ ศาลคเณศชั่วคราวในแต่ละชุมชน รวมไปถึงพิธีกรรมปิดฉากเทศกาลอันแปลกตาอย่างแน่นอน

เพื่อให้รู้จักกับคเณศมากขึ้น ปาราวตีขอเล่าเทวกำเนิดของคเณศคร่าวๆ พอสังเขป ซึ่งก็ตลกดีที่ฉันได้ฟังเรื่องนี้มาจากคนอินเดียชื่อคเณศอีกทอดหนึ่ง เขาได้ชื่อนี้เพราะคุณพ่อรักคเณศที่เป็นเทพจับใจ จึงนำมาตั้งเป็นชื่อลูกชายเพื่อสิริมงคล 

คเณศบรรยายว่าอุมา (ภรรยาของศิวะ) สร้างคเณศขึ้นมาโดยที่สามีไม่รู้ และในขณะที่เขากำลังยืนเฝ้าต้นทางยามที่อุมากำลังอาบน้ำในที่รโหฐาน ศิวะก็ดันอยากจะเข้าไปหาภรรยาขึ้นมาเสียอย่างนั้น คเณศที่ยังไม่รู้จักมหาเทพผู้มีศักดิ์เป็นพ่อจึงกีดขวางสุดพลัง ทำให้ศิวะไม่พอใจถึงขั้นตัดหัวคเณศจนหลุดหล่นไปยังเบื้องล่าง

เมื่อศิวะทราบสถานะที่แท้จริงระหว่างตัวเองกับคเณศก็เสียใจมาก สั่งให้เทพองค์หนึ่งลงไปตามหาหัวลูกชายกลับมาต่อให้เหมือนเดิม แต่เทพตัวดีดันหาไม่เจอ เลยตัดหัวช้างป่าที่พบระหว่างทางมาให้แทน ทำให้รูปลักษณ์ของคเณศมีหัวเป็นช้างและร่างเป็นคนดังที่คุ้นเคยกัน 

ตำนานข้างต้นเป็นเพียงกระแสหนึ่งเท่านั้น เพราะเรื่องราวต้นกำเนิดของคเณศยังมีอีกหลากรูปแบบ ขึ้นอยู่กับคัมภีร์ที่ใช้อ้างอิง บ้างก็ว่าถูกวิษณุซึ่งเป็นเทพผู้ยิ่งใหญ่อีกหนึ่งองค์แช่งให้หัวขาด บ้างก็ว่าถูกศนิ (พระเสาร์) เผาหัวจนเป็นจุณ แต่ทุกเรื่องล้วนปิดท้ายด้วยการนำหัวช้างมาต่อทั้งสิ้น

กลับมาที่คเณศจตุรถี… ปาราวตีได้ร่วมเทศกาลนี้ครั้งแรกเมื่อปี 2562 โดยบินไปรอที่มุมไบก่อนวันจริง (ซึ่งเป็นวันแรกที่เริ่มเฉลิมฉลอง) สองวันถ้วน ทั้งเมืองมีเทวรูปคเณศขนาดความสูงตั้งแต่ไม่กี่ฟุตไปจนถึงหลักสิบเมตรประดิษฐานอยู่ตามศาลที่สร้างขึ้นชั่วคราวในแต่ละชุมชน นอกจากนี้ แต่ละครอบครัวยังจัดพื้นที่สำหรับตั้งเทวรูปขนาดเล็กไว้ในบ้านแทบทุกครัวเรือน

ช่วงเวลานี้ถือเป็นนาทีทองของช่างฝีมือทั่วมุมไบ เนื่องจากเป็นช่วงที่กิจการค้าขายเทวรูปทะยานขึ้นถึงขีดสุด มีคนซื้อเทวรูปคเณศนับพันองค์ต่อวัน เทวรูปที่แต่งองค์ทรงเครื่องวิจิตรขนาดความสูงสองฟุตสนนราคาอยู่ที่ 5,000 รูปีอินเดีย (ประมาณ 2,500 บาท) และแพงขึ้นอีกตามความตระการตาที่ไม่บันยะบันยัง

เพื่อนอินเดียคนหนึ่งเล่าให้ฟังว่า ด้วยความที่มีอุปสงค์พลุ่งพล่าน ผู้ค้าเทพจึงนิยมผลิตเทวรูปด้วยการหล่อปูนแทนการใช้โคลนพอกทับโครงสร้างที่ขึ้นจากหญ้าแห้ง (เหมือนการทำเปเปอร์มาเช่) ตามวิถีดั้งเดิม เพราะสะดวกรวดเร็วและสร้างสรรค์ได้คราวละจำนวนมาก และยังใช้สีเคมีตกแต่งแทนสีจากธรรมชาติอีกด้วย 

“มันกระทบต่อสิ่งแวดล้อมอย่างหนัก เพราะพิธีกรรมวันสุดท้ายของเทศกาลคือการแห่เทวรูปคเณศทั้งน้อยใหญ่มาปล่อยลงแหล่งน้ำหลักของเมือง (สำหรับมุมไบก็คือทะเลอาหรับ) เพื่อแสดงนัยถึงการส่งคเณศกลับสู่สวรรค์ผ่านสายน้ำ” เขากล่าว และเสริมว่าคำว่าปล่อยในที่นี้คือการปล่อยทิ้งแล้วทิ้งเลย ไม่ใช่การกระทำเพื่อสื่อถึงนัยดังกล่าวแล้วเก็บกลับไป ทำให้เมื่อคเณศจตุรถีสิ้นสุดลง ชายฝั่งมุมไบจึงมีขยะจากเศษซากเทวรูปค้างเติ่งอยู่หลายตัน และสารเคมีที่เป็นวัตถุดิบก็ยังส่งผลให้สิ่งมีชีวิตในทะเลเสียชีวิตอีกนับไม่ถ้วน

จากการสังเกตผู้ร่วมพิธีในวันวิสรชัน (วันสุดท้ายที่เฉลิมฉลอง) หรือที่แปลตรงตัวว่าวันลงน้ำแล้ว ปาราวตีพบว่า ประชากรหลายกลุ่มเริ่มใคร่ครวญถึงผลกระทบของพิธีกรรมต่อสิ่งแวดล้อม บางครอบครัวเพียงนำเทวรูปมาจุ่มลงน้ำพอเป็นพิธี แล้วก็นำกลับไปเก็บไว้บูชาในปีถัดไป บางกลุ่มประดิษฐ์เทวรูปคเณศจากหยวกกล้วยและกาบมะพร้าว เพื่อให้ย่อยสลายได้ตามธรรมชาติ ฯลฯ

อนึ่ง หนึ่งในสมาชิกกลุ่มผู้อนุรักษนิยมกล่าวว่า “มันคงสายเกินกว่าที่จะยกเลิกประเพณีที่สืบทอดกันมายาวนานหลายร้อยปี แต่อย่างน้อย ฉันก็อยากร่วมเทศกาลนี้อย่างไม่ตะขิดตะขวงใจ ว่าความเชื่อของฉันทำร้ายสิ่งแวดล้อม” ซึ่งเธอเชื่อว่าการเปลี่ยนแปลงที่เริ่มต้นจากคนกลุ่มน้อยจะสร้างแรงกระเพื่อมไปสู่คนกลุ่มใหญ่ได้ในอนาคต

นอกจากนี้ ผู้ร่วมพิธีคนหนึ่งเล่าว่า การบูชาคเณศอย่างโจ่งแจ้งเริ่มตั้งแต่สมัยที่รัฐมหาราษฏระถูกราชาศิวาจีปกครอง (ต้นศตวรรษที่ 17) ซึ่งเขาคือบุคคลที่มีคุณูปการต่อแผ่นดินละแวกนี้อย่างมาก ในฐานะผู้ปลดแอกชาวมราฐา (ชื่อเรียกกลุ่มชาติพันธุ์แถบมหาราษฏระในสมัยก่อน) จากการรุกรานของจักรวรรดิมุสลิมและการล่าอาณานิคมของชาวยุโรป 

สาเหตุที่เทิดทูนคเณศเป็นหลักก็เพราะว่า คนอินเดียในพื้นที่นับถือคเณศเป็นทุนเดิมอยู่แล้ว ซึ่งการที่แต่ละรัฐหรือเมืองในอินเดียมีเทพหรือเทพีในดวงใจต่างกันไม่ใช่เรื่องแปลก เนื่องจากแต่ละท้องถิ่นล้วนมีตำนานและความเชื่อเฉพาะตัว ดังกรณีที่ฟากรัฐเบงกอลตะวันตกนิยมบูชาเทพีต่างๆ อย่างกาลีหรือทุรคา (ปางอื่นๆ ของอุมา) ซึ่งที่เมืองโกลกาตา (เมืองหลวงประจำรัฐเบงกอลตะวันตก) ก็มีเทศกาลทุรคาบูชาที่อลังการไม่แพ้คเณศจตุรถีเลยทีเดียว

ทั้งนี้ การแห่เทวรูปคเณศในที่สาธารณะอย่างออกหน้าออกตาดำเนินเรื่อยมา จนกระทั่งอังกฤษเข้ามาตั้งบริษัทอินเดียตะวันออกที่อินเดีย มีหน้าที่เป็นศูนย์กลางการค้าระหว่างภูมิภาคเอเชียใต้ เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และยุโรป จากนั้นจึงลุกลามกลายเป็นเจ้าอาณานิคมเหนืออินเดียในภายหลัง 

การปกครองอย่างไม่เป็นธรรมของอังกฤษเป็นชนวนสู่กบฏครั้งใหญ่ทั่วอินเดีย ซึ่งมีผู้คนจากฝั่งอังกฤษและอินเดียเสียชีวิตจำนวนมาก หลังจากเหตุการณ์สะเทือนขวัญดังกล่าว อังกฤษจึงออกมาตรการคุมเข้มไม่ให้คนอินเดียรวมตัวกลางสาธารณะ ด้วยเกรงว่าจะเกิดความวุ่นวายขึ้นอีกครั้ง 

นายติลัก หนึ่งในผู้นำของกบฏครั้งสำคัญเห็นดังนั้นก็ไม่สมยอม เขาเลือกเทศกาลคเณศจตุรถีเป็นโอกาสให้คนอินเดียออกมารวมตัวกัน โดยใช้การแสดงออกทางศาสนาเป็นฉากบังหน้า กระตุ้นให้คนมุมไบออกมาร่วมขบวนแห่เทวรูปคเณศกันอย่างคับคั่ง เพื่อแสดงนัยถึงการดื้อแพ่งต่อระเบียบที่อังกฤษบังคับใช้ จนกลายเป็นธรรมเนียมการเฉลิมฉลองคเณศจตุรถีมาถึงปัจจุบัน

หมายเหตุ: เนื่องจากปี 2563 นี้ ประเทศอินเดียได้รับผลกระทบหนักหน่วงจากโควิด-19 และมุมไบก็เป็นเมืองที่มีจำนวนผู้ติดเชื้ออันดับต้นๆ ของประเทศ คเณศจตุรถี (22 สิงหาคม) ที่มุมไบปีนี้เลยเงียบเฉา เพราะเฉลิมฉลองได้แค่ภายในครัวเรือนเท่านั้น 

อ้างอิง

คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง. (2560). ภารตะ-สยาม? ผี พราหมณ์ พุทธ?. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: มติชน.

ปรีดี หงษ์สต้น. (2562). British East India Company บริษัทอินเดียตะวันออกอังกฤษ. กรุงเทพฯ: ยิปซี กรุ๊ป.

พระยาสัจจาภิรมย์ฯ (สรวง ศรีเพ็ญ). (2562). เทวกำเนิด ภารตเทพปกรณัมอันอมตะ. พิมพ์ครั้งที่ 19. นนทบุรี: ศรีปัญญา.

The post Do you hear the Ganesh sing? คเณศจตุรถีกับเสียงสะท้อนด้านสิ่งแวดล้อมและการเมือง appeared first on a day magazine.

ต้องขออภัยที่ใช้ภาษาปากอันหยาบคาย แต่เราจำได้แม่นยำว่า ครูสังคมศึกษาสมัยมัธยมต้นเคยเล่าเสริมบทเรียนเรื่องสังคมอินเดียอย่างขำขันให้ฟังว่า “คนอินเดียชอบออกมาขี้กลางแจ้ง แล้วระหว่างที่ขี้ก็จะพูดคุยกันไปด้วย เลยเกิดเป็นวลีที่ว่า ‘ขี้คุย’ เพราะทั้งขี้และคุยไปพร้อมๆ กัน” ซึ่งเรียกเสียงเฮฮาจากนักเรียนได้เกรียวกราว

แม้ว่าตอนนี้เราจะรู้แจ้งด้วยวิจารณญาณส่วนตัวแล้วว่า สิ่งที่ครูพูดในวันนั้นไม่น่าจะจริงก็ตาม เพราะคำว่า ‘ขี้’ ในบริบทนี้สามารถนำไปประกอบร่วมกับกริยาและอาการอื่นๆ ได้มากมาย เช่น ขี้หึง ขี้ลืม ขี้โมโห ฯลฯ โดยรับหน้าที่เป็นคำวิเศษณ์ ซึ่งมีหน้าที่ขยายคำนามหรือกริยา เพื่อเน้นความหมายถึงลักษณะหรืออาการที่มักจะเป็นเช่นนั้น ไม่ได้เจาะจงว่าต้องใช้ในวลีว่าขี้คุยได้เพียงหนึ่งเดียว

ส่วนประเด็นเรื่องการขับถ่ายกลางแจ้งนั้น หลังจากที่เราได้เหยียบผืนแผ่นดินอินเดียด้วยตัวเอง ก็ต้องยอมรับเลยว่าจริงแท้แน่นอน โดยเฉพาะย่านชานเมืองและเมืองชนบทนานา ชวนให้เราสงสัยมากว่าเพราะเหตุใดเพื่อนร่วมโลกแถบเอเชียใต้ถึงยังขับถ่ายกลางแจ้งกันอยู่ ในยุคที่ห้องน้ำพัฒนาไปไกลจนถึงขั้นมีชักโครกที่ปรับอุณหภูมิฝารองก้นได้อัตโนมัติแล้ว

หนังสือ Where India Goes ช่วยตอบปัญหาคาใจเรื่องนี้ให้เราได้อย่างแจ่มแจ้ง ทีมนักเขียนระบุว่า “การขับถ่ายกลางแจ้งในสังคมชนบทของอินเดียเป็นปัญหาที่สะท้อนถึงความเหลื่อมล้ำทางสังคมที่โดดเด่นระดับโลก” เพราะไม่สามารถแก้ไขอย่างง่ายๆ ด้วยการระดมทุนจัดสร้างห้องน้ำให้ประชาชนเข้าถึงง่ายขึ้น เหมือนอย่างประเทศอื่นๆ ที่มีปัญหาเดียวกัน เช่น บังกลาเทศและประเทศแถบทวีปแอฟริกา

เนื่องจากมีตัวอย่างให้เห็นชัดเจนว่า ไม่ว่ารัฐบาลแต่ละยุคจะนำเสนอนโยบายสาธารณสุขที่ผลาญงบประมาณไปกับการสร้างห้องน้ำ ทั้งห้องน้ำส่วนตัวและสาธารณะอย่างหนักหน่วงเพียงใด ตัวเลขค่าเฉลี่ยของการขับถ่ายกลางแจ้งในสังคมชนบทของอินเดียก็ยังมากกว่าร้อยละ 50 และยังไม่มีทีท่าว่าจะลดลง ในขณะที่เพื่อนบ้านอย่างบังกลาเทศซึ่งด้อยพัฒนากว่า กลับจัดการกับปัญหาการขับถ่ายกลางแจ้งได้ จนค่าเฉลี่ยของประชากรที่ยังขับถ่ายกลางแจ้งลดเหลือเพียงร้อยละ 5 จากจำนวนที่ทัดเทียมกัน ด้วยวิธีแก้ปัญหาแบบเดียวกัน

แล้วการขับถ่ายการแจ้งไม่ดียังไง ทำไมถึงปล่อยไว้แบบนั้นไม่ได้นี่คือข้อสงสัยของเรา

หลังจากที่ทีมนักเขียนสาธยายถึงความพยายามของรัฐบาลอย่างยิ่งยวดต่อการแก้ปัญหานี้ ทั้งนโยบาย Central Rural Sanitation Programme เมื่อปี 1986, Total Sanitation Campaign เมื่อปี 1999, และ Swachh Bharat ที่ยังคงใช้อยู่ในปัจจุบัน ได้คำตอบว่า การขับถ่ายกลางแจ้งนั้นส่งผลกระทบต่อคนอินเดียในระดับมหภาค เนื่องจากการขับถ่ายกลางแจ้งทำให้ทรัพยากรธรรมชาติอย่างผืนดินและแม่น้ำปนเปื้อน เนื่องจากสิ่งปฏิกูลจากร่างกายมนุษย์เป็นปัจจัยที่ก่อให้เกิดโรคระบาดในอดีต เช่น อหิวาตกโรค (Cholera) ซึ่งมีอาการท้องร่วงอย่างรุนแรง

ทั้งนี้ ประชากรที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ที่มีการขับถ่ายกลางแจ้งจะมีอัตราการรอดชีวิตของทารกต่ำ เพราะมักเสียชีวิตจากการสัมผัสดินและน้ำที่ปนเปื้อน ส่วนในกรณีที่รอดชีวิตมาได้ก็จะไม่สามารถเจริญเติบโตได้ตามเกณฑ์ และมีปัญหาด้านการเรียนรู้ เนื่องจากถูกเชื้อแบคทีเรียต่างๆ จากสิ่งปฏิกูลยื้อแย่งสารอาหารจนร่างกายไม่สามารถพัฒนาได้อย่างมีประสิทธิภาพ ซึ่งเมื่อเยาวชนเหล่านี้เติบโตก็ไม่สามารถประกอบอาชีพดีๆ ได้ ทำให้เกิดผลกระทบต่อระบบเศรษฐกิจของประเทศ เพราะประชากรเกินครึ่งหนึ่งมีรายได้ต่ำ

ถึงแม้รัฐบาลและหน่วยงานต่างๆ ที่เกี่ยวข้องจะตระหนักถึงผลกระทบของการขับถ่ายกลางแจ้งเป็นอย่างดี การแก้ปัญหานี้ในประเทศอินเดียกลับไม่ง่ายดาย ดังที่ทีมนักเขียนได้กล่าวไว้ข้างต้น ว่าปัญหาการขับถ่ายกลางแจ้งในสังคมชนบทของอินเดียผูกยึดอยู่กับความเหลื่อมล้ำทางสังคม เนื่องจากประชากรส่วนใหญ่นับถือศาสนาฮินดู ซึ่งศาสนาฮินดูมีการแบ่งชนชั้นวรรณะ

แม้ว่ารัฐธรรมนูญจะกำหนดให้คนอินเดียทุกคนมีสถานะเท่าเทียมกัน แต่วรรณะก็ยังมีบทบาทสำคัญต่อสังคมอินเดีย อาจเจือจางลงบ้างในเขตพื้นที่เมือง ด้วยประชากรส่วนใหญ่เข้าถึงการศึกษา และรับเอาแนวคิดเรื่องความเท่าเทียมมาปรับใช้อย่างสากล ทว่าสถานการณ์วรรณะในสังคมชนบทนั้นยังเข้มข้นไม่ต่างจากเดิม

สำหรับใครที่สงสัยเรื่องวรรณะ เราขอสรุปคร่าวๆ ให้พอเข้าใจสถานการณ์ว่า ระบบวรรณะคือการแบ่งกลุ่มตามหน้าที่ ซึ่งมีทั้งหมด 4 วรรณะ ได้แก่ พราหมณ์ กษัตริย์ แพศย์ ศูทร เรียงศักดิ์จากสูงไปต่ำตามลำดับ โดยพราหมณ์มีหน้าที่ศึกษาคัมภีร์ศาสนาและสอนวิชาความรู้ต่างๆ, กษัตริย์คอยปกปักรักษาบ้านเมือง, แพศย์คือกลุ่มพ่อค้าแม่ขายและดูแลเรื่องเศรษฐกิจ ส่วนศูทรเป็นชนชั้นแรงงาน นอกจากนี้ยังมีจัณฑาล ซึ่งเป็นกลุ่มคนที่ถูกขับไล่ออกจากระบบวรรณะ มีสถานะต่ำต้อยและคอยทำหน้าที่ซึ่งคนในระบบวรรณะมองว่าสกปรก

ทั้งนี้ ประชากรในแต่ละกลุ่มต้องปฏิบัติหน้าที่ตามขอบเขตของวรรณะตัวเองอย่างเคร่งครัด เพราะถือว่าเป็นกฎจากพระเจ้า ขัดขืนหรือหลีกเลี่ยงไม่ได้ ทั้งนี้ปัจจัยที่จะหนุนนำให้คนเกิดมาในวรรณะใดวรรณะหนึ่งนั้นขึ้นอยู่กับบุญที่สั่งสมมาแต่ชาติปางก่อน ซึ่งการเก็บแต้มบุญที่คัมภีร์แนะนำว่าดีเลิศก็คือการปฏิบัติหน้าที่ตามขอบเขตของวรรณะตัวเอง ส่งผลให้ประชากรในแต่ละวรรณะมีแรงจูงใจในการก้มหน้าก้มตาทำหน้าที่ของตัวเอง โดยมีความหวังว่าชาติหน้าจะได้เกิดในวรรณะที่ดีขึ้นกว่าเดิม

แล้ววรรณะเกี่ยวข้องกับการขับถ่ายกลางแจ้งยังไง

ทีมนักเขียนระบุว่า สาเหตุหลักที่ปัญหานี้ยังไม่หมดไปจากอินเดียเป็นเพราะว่า เมื่อมีห้องน้ำก็ต้องมีการกำจัดสิ่งปฏิกูลที่ถูกขับถ่ายในห้องน้ำ ซึ่งสสารเหล่านี้ถือเป็นสิ่งสกปรก มีแค่จัณฑาลเท่านั้นที่จับต้องได้ ถ้าคนจากระบบวรรณะสัมผัสเข้าจะทำให้ร่างกายแปดเปื้อน แต่เนื่องจากสังคมอินเดียในปัจจุบันเริ่มตระหนักถึงความไม่เป็นธรรมที่จัณฑาลเผชิญ ประกอบกับการรวมกลุ่มของจัณฑาลเพื่อเรียกร้องความเท่าเทียม จัณฑาลจึงดื้อแพ่งและไม่ยอมอ่อนข้อต่อความอยุติธรรมที่เกิดขึ้นกับกลุ่มของตนมาอย่างยาวนาน

พวกเขาปฏิเสธหน้าที่การกำจัดสิ่งปฏิกูล เพราะการกลับไปทำหน้าที่อันโสมมเช่นนั้นเป็นเสมือนการกลับไปก้มหัวให้คนในระบบวรรณะมองว่าตัวเองต่ำต้อยและแปดเปื้อนอีกครั้ง ซึ่งเท่ากับว่าความพยายามในการเรียกร้องสิทธิและความเท่าเทียมของจัณฑาลรุ่นเก่าก่อนต้องเสียเปล่า

เมื่อจัณฑาลไม่ยอมจำนนให้กับหน้าที่ดังกล่าว จึงส่งผลให้คนอินเดียในระบบวรรณะสะดวกใจที่จะไปขับถ่ายกลางแจ้งมากกว่า เพราะไม่อยากมีภาระในการกำจัดสิ่งปฏิกูล (ของตัวเอง) ด้วยตัวเอง เนื่องจากเกรงว่าการแตะต้องสสารเหล่านั้น และการยื่นมือไปทำหน้าที่ที่พวกตนมองว่าต้อยต่ำจะทำให้ความบริสุทธิ์ของวรรณะต้องด่างพร้อย ดังนั้นไม่ว่ารัฐบาลยุคใดจะออกนโยบายสาธารณสุขเพื่อช่วยสร้างห้องน้ำให้มากมายเพียงไร คนอินเดียกลุ่มนี้ก็ไม่ยอมใช้อยู่ดี

ในฐานะคนที่เข้า-ออกประเทศอินเดียอยู่เนืองๆ ข้อมูลจากหนังสือเล่มนี้เปิดโลกเราอย่างมาก เพราะเราไม่เคยคิดเลยว่าการขับถ่ายกลางแจ้งของคนอินเดียที่เรามักขำขันด้วยความประหลาดตายามพบเจอ จะมีสาเหตุจากปัจจัยเรื่องโครงสร้างทางสังคมอย่างระบบวรรณะซุกซ่อนอยู่

ตราบใดที่ชนชั้นวรรณะยังคงสืบทอดต่อไปในอินเดีย การขับถ่ายกลางแจ้งก็คงจะยังอยู่คู่คำซุบซิบนินทา ในยามที่กล่าวถึงอินเดียอยู่ร่ำไป

The post Where India Goes: เมื่อการขับถ่ายของคนอินเดียสะท้อนถึงความเหลื่อมล้ำของวรรณะ appeared first on a day magazine.

ตอนแรกหญิงสาวงงมากว่ากวักมือเรียกทำไม  

เริ่มต้นจากพ่อค้าแม่ขายก่อน ผ่านร้านนี้ก็เรียก ร้านนั้นก็เรียก แต่หลังๆ คนทั่วไปก็มีพฤติกรรมไม่ต่างกัน พอยอมเดินเข้าไปหาถึงได้รู้ว่า การกวักมือเรียกนั้น ไม่ได้จะขายของ ไม่ได้จะไถเงิน แต่หมายความว่า ‘ถ่ายรูปให้หน่อย’ ต่างหาก

กดชัตเตอร์เสร็จ ยื่นกล้องให้นางแบบนายแบบจำเป็นเช็กรูปตัวเองจนยิ้มน้อยยิ้มใหญ่แล้วก็แล้วกันไป ไม่มีตามตื๊อให้ซื้อของแต่อย่างใด

เจนไน รัฐทมิฬนาฑู

(Chennai, Tamil Nadu)

แก๊งคริกเก็ต―กีฬาสายตบคล้ายเบสบอล อิทธิพลจากอังกฤษสมัยอาณานิคม ที่ชายหาดมาริน่า (Marina Beach) ชวนปาราวตีเข้าไปร่วมแจม รับบทนางหวดไม้ แต่หลังจากลูกแรกเฉี่ยวหัวหญิงสาวหวุดหวิดก็คิดได้ว่า… กลับมาจับกล้องเหมือนเดิมจะปลอดภัยกว่า

หนุ่มๆ เห็นภายนอกว่าปาราวตีเป็นเด็กชาย จ่อไมค์สัมภาษณ์กันยกใหญ่ “ทำไมมาเที่ยวคนเดียว ไม่เหงาบ้างหรอ มีแฟนสาว (girlfriend) สักคนสิ…” ปาราวตีได้แต่ตอบปัดพลางยิ้มแห้ง ก่อนหนุ่มจะเปลี่ยนคำถามเป็น “แล้วแฟนหนุ่ม (boyfriend) ล่ะ”

แหม แฟนหนุ่มก็รับสมัครอยู่นะค้า      

เบงกาลูรู รัฐกรณาฏกะ

(Bengaluru, Karnataka)

ระหว่างเดินจับจ่ายที่ตลาดเคอาร์ ชายหนุ่มร้านรองเท้าผ้าใบหลากสีหลายยี่ห้อส่งยิ้มให้ปาราวตี เช่นเคย เขาต้องการถ่ายรูป แถมดูท่าทางชอบรูปตัวเองมาก ก่อนปาราวตีจากไปจึงรีบมารั้งตัวไว้ พร้อมพ่นภาษาอังกฤษสำเนียงอินเดียใส่ จับใจความได้แค่ “My love”  

อุ๊ย แค่ถ่ายรูปให้ก็ได้เลื่อนสถานะเลยเหรอ

ยอมเดินตามไปสักพักถึงเข้าใจว่า อ๋อ เขาจะพาไปเจอ ‘my love’ ของเขา ซึ่งก็คือภรรยาที่กำลังเล่นกับลูกสาวอยู่ร้านถัดไปไม่กี่เมตรต่างหาก

ปาราวตีเซ็ง!

เบงกาลูรู รัฐกรณาฏกะ

(Bengaluru, Karnataka)

ตอนแรกปาราวตีกะว่าจะถ่ายภาพรวมของร้านที่มีผลไม้ห้อยระโยงระยางอยู่ด้านหน้า บริเวณสถานีขนส่งเก็มเปคาวดะ (Kempegowda Bus Station) หรือที่คนท้องถิ่นเรียกสั้นๆ ว่ามาเจสติก (Majestic) แต่พี่คนขายดันรู้ตัวเลยกวักมือเรียกให้เข้าไปถ่ายรูปเขาแทน  

หลังชื่นชมภาพตัวเองแล้วถูกอกถูกใจเกินเบอร์ ชายหนุ่มจึงลากหญิงสาวออนทัวร์ ตระเวนถ่ายรูปเขาคู่เพื่อนสนิทมิตรสหายในร้านรวงละแวกเดียวกัน วิ่งเข้าร้านนี้ ทะลุออกร้านนู้น ลูกค้ายืนรอซื้อน้ำผลไม้ก็ไม่สนใจ

“ก็พี่จะถ่ายรูป” พี่เขาไม่ได้กล่าวไว้

มังกาลูรู รัฐกรณาฏกะ

(Mangaluru, Karnataka)

ชายหนุ่มชาวประมงที่ชายหาดอูลลัล (Ullal Beach) ดูชื่นชอบการถ่ายรูปมากกว่าใครๆ ที่ปาราวตีเคยเจอ ทั้งช่วยคิดมุมคิดองศากล้องดิบดี และต่างจากคนอื่น นายแบบร้อยโพสคนนี้ไม่ยอมปล่อยให้รูปตัวเองหลุดมือ  

“Give me your WhatsApp” ปาราวตีแสร้งขวยเขิน แต่นิ้วจิ้มเบอร์มือถือรัวๆ บอกชายหนุ่มไว้ก่อนว่า “เดี๋ยวส่งให้ตอนว่างนะคะ” ทว่าผ่านพ้นไปไม่ถึงวัน พี่แกก็วอตส์แอพใส่ปาราวตีเป็นชุด โทรบ้าง พิมพ์ข้อความบ้าง

“Send pic bro”

“Please bro”  

ปาราวตีทนไม่ไหว ต้องปิด 4G หนีชั่วคราว จริงๆ คือโกรธที่เรียกว่า bro! แต่กลับไทยมาปาราวตีก็ส่งรูปให้ตามสัญญา แฮปปี้ทั้งสองฝ่าย ล่าสุดตั้งเป็นรูปโปรไฟล์เรียบร้อย

มฑุไร รัฐทมิฬนาฑู

(Madurai, Tamil Nadu)

ปาราวตีสถาปนาตัวเองเป็นเจ้าหญิงวงการขนส่งมวลชน เพราะหญิงสาวต่อราคาออโต้ริกชอว์―รถรับจ้างคล้ายตุ๊กตุ๊ก มีมิเตอร์ไว้ประดับมากกว่าใช้จริงไม่เก่ง ถ้าระยะทางน้อยกว่าสามกิโลเมตร ปาราวตีพร้อมเดิน!    

จากป้ายรถเมล์นอกเมืองสู่เขาสัมนาร์ (Samanar Hills) หุบเขาหินแกรนิตขนาดย่อม โดดเด่นเรื่องภาพสลักนูนต่ำศาสนาเชนอายุนับร้อยปี ปาราวตีต้องเดินเกือบเต็มโควตาที่วางไว้ เหนื่อยหอบจนเกือบถอดใจ แต่แล้ว… มอเตอร์ไซค์ที่เพิ่งขับเลยไปก็ยูเทิร์นกลับมา หญิงสาวข่มความดีใจไว้ไม่อยู่ คุณลุงคงสงสารนักท่องเที่ยวตาดำเหงื่อซ่กคนนี้สินะ คงแวะมาถามว่าไปด้วยกันไหมสินะ

รถจอดเทียบท่า ปาราวตีพร้อม say yes รับข้อเสนอเต็มที่ แต่ลุงชี้มาที่กล้อง “Take pic, take pic”

ได้เลยค่ะ ถ่ายกี่รูปก็ได้ค่ะ

สองหนุ่มน้อยใหญ่พร้อมใจแอกต์ท่านิ่งคูล เสร็จแล้วสตาร์ทรถวิ่งฉิวออกไป ไม่สนใจปาราวตี

เดี๋ยวสิคะ เอาปาราวตีไปด้วยค่า…

มุมไบ รัฐมหาราษฏระ

(Mumbai, Maharashtra)

ปาราวตีเสียเวลาต่อค่าโดยสารกลับที่พักอยู่เนิ่นนาน ทั้งเหนื่อย ทั้งเพลีย ทั้งท้อ! แต่เพื่อราคาสมเหตุสมผลแล้ว หญิงสาวทนได้ สุดท้ายพอถึงคราวต้องจากลา ชายหนุ่มคนขับกลับไม่มีเงินทอน

กลยุทธ์นี้ตลอด ไม่มีเงินทอนตลอด ปาราวตีจะไม่ยอมเป็นเหยื่ออีกต่อไป สวมจริตเจ้าหนี้แผงตลาดทวง 20 รูปี (10 บาท) ซึ่งก็ไร้ผลจนต้องถอดใจ

โอเคค่ะ ตามใจคุณพี่เลย ไม่อยากต่อล้อต่อเถียงกับเงินสิบบาท

หญิงสาวหันหลังกลับสะบัดผม เตรียมก้าวฉับๆ เข้าซอย

“One more, one more” ชายหนุ่มรั้งปาราวตี

“เอ้า ยอมให้คิดเกินแล้วไง มา one more, one more อะไร จะคิดเพิ่มหรอ ไม่ได้ ตกลงกันแล้ว ทำไมทำแบบนี้” ปาราวตีรัวภาษาไทยสู้

“…One picture, sir” พลางชี้กล้อง

เปิดแฟลช แชะ! แล้วเชิดหนี (ต้อง madam ไหมล่ะ)

โชธปุระ รัฐราชสถาน

(Jodhpur, Rajasthan)

ปาราวตีสวมจิตวิญญาณนางเท้าเดินดุ่มๆ มาชุมชนเล็กตกสำรวจริมกำแพงเมืองเก่า ห่างศูนย์กลางเมืองสีฟ้าไม่กี่กิโลเมตร ทันทีที่หญิงสาวเยื้องกรายเดินฉุยฉายเข้าเขตแดน เสียงตะโกนโห่ร้องก็ดังระงมจากตึกรามบ้านช่องขนาบข้าง เซย์ไฮจากหน้าต่างบ้าง ดาดฟ้าบ้าง โบกไม้โบกมือให้ปาราวตีกันสุดฤทธิ์

นี่สินะ สิ่งที่ชมพู่ อารยา รู้สึกตอนเดินพรมแดงเมืองคานส์

“Ek pic” ก๊วนเด็กน้อยทักทายปาราวตีสั้นๆ หญิงสาวเข้าใจทันที เพราะซ้อมภาษาฮินดีมาบ้าง ‘ek / เอก’ แปลว่าหนึ่ง

‘ขอหนูหนึ่งรูปค่ะพี่คนสวย’ เด็กๆ คงบอกแบบนั้น

…ได้เลยจ้ะลูก

โกจิ รัฐเกรละ

(Kochi, Kerala)

ปาราวตีบ้าหอบกล้อง มีกี่ตัวต้องพร้อมหยิบพร้อมใช้ตลอดเวลา เพราะหญิงสาวจะพลาดโมเมนต์ประทับใจไม่ได้เด็ดขาด หลังเดินรอบเมืองจนเหนื่อยหอบ ปาราวตีแวะซื้อ Thums Up เครื่องดื่มโคล่าสัญชาติอินเดียดับกระหาย แต่คุณลุงเจ้าของร้านไม่สนใจปาราวตีสักนิด

“What’s that?” ลุงขมวดคิ้วครุ่นคิด ยื่นมือจับกล้องโกโปรตัวจิ๋วรูปทรงประหลาดตาคล้องไหล่ปาราวตี

“It’s a camera” ยื่นเงินให้ 14 รูปี (7 บาท)

“Really?” ยังจับกล้องอยู่ ไม่สนใจเงิน

ปาราวตีจัดชุดสาธิตวิธีใช้งาน คุณลุงชอบใจมาก หลังเข้าใจระบบกล้องถี่ถ้วน เลยขอถือกดเซลฟี่ตัวเองอย่างชำนาญ  

หลังรับมอบกล้องคืน กระดกยกซด Thums Up หมดขวด ปาราวตีก็จากมา พร้อมเงิน 14 รูปีที่ลุงไม่สนใจ

…หลอกกกก

ไฮเดอราบาด รัฐเตลังคานา

(Hyderabad, Telangana)

ปาราวตีตื่นตูมทุกครั้งที่เห็นตำรวจ จากภาพจำตลอดชีวิตผ่านคนรอบข้าง ว่าโดนตำรวจเรียกเมื่อไหร่เสียเงินเมื่อนั้น และในที่สุด วันนั้นก็มาถึงหญิงสาว สองตำรวจกวักมือเรียกปาราวตีหน้าขรึม ขณะเดินเล่นส่งยิ้มอวดโฉมหนุ่มๆ ในเมือง

ปาราวตีแสร้งไม่เห็นและเดินต่อไปเร็วจี๋ ‘หล่อนต้องโดนข้อหาอะไรแน่ๆ หล่อนดูมีพิรุธ’ เสียงในหัวเป่าหูปาราวตี หลังรู้ตัวว่าไม่ได้หยิบพาสปอร์ตติดมา

แต่คุณตำรวจเดินอ้อมหน้ามาทันท่วงที หญิงสาวตั้งสมาธิคุมสติส่งยิ้มหวาน

“Japanese” คุณตำรวจทักทาย

“No, Thailand” ไหว้โชว์หนึ่งยก

“One picture of us” พร้อมยืนแอกต์หลังรถเครนก่อสร้าง

…

(ภายหลังปาราวตีถึงสังเกตเห็นสองหนุ่มในเงามืด)

พาราณสี รัฐอุตตรประเทศ

(Varanasi, Uttar Pradesh)

ถ้าคิดจะคล้องกล้องเดินตลาด ปาราวตีต้องมั่นใจว่าวันนี้หลับเต็มตื่น อารมณ์สดใส ไม่มีหลุดวีนเหวี่ยงยามพ่อค้าแม่ขายชักชวนให้ถ่ายรูป  

สองหนุ่มร้านขายของไหว้ในตรอกเล็กแคบทางเข้าวัดฮินดูตะโกนเรียกหญิงสาว แน่นอน ปาราวตีรู้คิว เตรียมพร้อมตั้งท่าถ่ายรูป คุณป้าด้านหลังไม่พอใจหลังโดนขวางทางจราจร สะกิดเรียกพึมพำหน้ามุ่ยใส่ หนุ่มๆ เห็นหญิงสาวโดนโจมตี จึงช่วยออกโรงปกป้องกันโผงผาง

ปาราวตีได้แต่เก็บกล้องเงียบๆ แล้วเดินจากมา หลบสายตาคนรอบข้าง

หนูไม่รู้เรื่องนะค้า…

ใครอยากลองพิสูจน์เรื่องราวของปาราวตี ลองถือกล้องเดินไปเดินมาตามตรอกซอกซอยอินเดียดูสิคะ ช่วงตกทุกข์ได้ยากยังคิดอยู่ว่าถ้าเรียกเก็บเงินค่าถ่ายรูป คงต่อชีวิตหญิงสาวได้อีกหลายวัน

The post India’s Next Top Model พาส่องจริตนายแบบนางแบบตัวจี๊ดที่อินเดีย appeared first on a day magazine.