ใน Frozen ภาคแรก เอลซ่าเป็นเจ้าหญิงที่ไม่สนใจเรื่องความสัมพันธ์ฉันชู้สาว พลังพิเศษของเธอกลายเป็นสิ่งประหลาด พ่อแม่ขอให้เอลซ่าซ่อนพลังนี้ไว้ไม่ให้ใครเห็น ทำให้เธอรู้สึกแปลกแยกจากผู้คนรอบข้าง มีงานศึกษาหลายชิ้นที่สนับสนุนว่าหนังเรื่องนี้เสนอมุมมองแบบเควียร์ หนึ่งในนั้นคือศาสตราจารย์ด้านภาษาอังกฤษชื่อ Angel Daniel Matos ผู้เชี่ยวชาญวรรณกรรมเด็กและเยาวชน

มาทอสเสนอว่าความรู้สึกล้มเหลวต่อตัวเองเป็นศิลปะอย่างหนึ่ง เควียร์มักเจอความรู้สึกนี้มากน้อยต่างกันไป แต่ไม่มีสูตรคณิตคิดหาเส้นทางตายตัวว่าเควียร์จะก้าวข้ามอุปสรรคนี้ได้ยังไง แต่ละคนต้องปรับเปลี่ยนเอาเองหน้างาน

อย่างเอลซ่าพอพ่อแม่ไม่อยู่แล้ว อำนาจที่ยึดโยงเธอไม่ให้เป็นอิสระก็ถดถอย จนกล้าลุกขึ้นมาแหกขนบปลดปล่อยตัวเองและหาจุดกึ่งกลางที่จะอยู่ร่วมกับคนอื่นในสังคม

เมื่อโซ่เส้นใหญ่หลุดพ้นและเอลซ่าเรียนรู้ที่จะรักและเห็นคุณค่าของตัวเองแล้ว ทำไมเอลซ่ายังโสดในตอนต่อภาคสอง ชีวิตเธอควรจะขยับขั้นต่อไปได้แล้ว ตรงนี้อยากเสนอคำอธิบายหรือการตีความ 2 อย่างที่ดูเป็นไปได้ อย่างแรกคือ ‘วัฏจักรชีวิต’ เป็นวิธีคิดที่สุดแสนจะอยู่ในกรอบบรรทัดฐานของคนที่ชอบเพศตรงข้าม (heterosexual norm) เริ่มจากเกิด เรียนหนังสือ มีความรัก ทำงาน และจบลงที่การแต่งงาน

การเล่าเรื่องในหนัง Frozen ทั้งสองภาคแบ่งออกเป็น 2 ส่วนคือ เรื่องราวของแอนนาและของเอลซ่า จะเห็นว่าแอนนาใช้ชีวิตตามวัฏจักรที่กล่าวข้างต้น แต่เอลซ่าไม่ใช่ ความคิดอยากให้เอลซ่ามีแฟนหญิงครองคู่กันตลอดไป แฮปปี้เอนดิ้ง คือการยัดเยียดให้เธอใช้ชีวิตตามบรรทัดฐานของสังคม

การจิ้นมโนอยากให้ตัวละครที่เรารักมีความสัมพันธ์ที่ดีเป็นเรื่องที่เข้าใจได้ แต่ก็ต้องอย่าลืมว่าเควียร์ไม่ได้มีชีวิตเป็นลำดับขั้นตอนเดียวกันกับคนที่ชอบเพศตรงข้าม

นอกจากนี้ความต้องการอยากให้เอลซ่ามีแฟนหญิงอาจมองว่าเป็นการจำกัดให้เธออยู่ในกล่องเพศเพียงกล่องเดียว แอบคิดว่าผู้กำกับพยายามสร้างความคลุมเครือให้ตีความเอลซ่าว่าเป็นได้ทุกอย่าง ทั้งบุคคลที่ไม่ฝักใจทางเพศ (asexual) ชอบสองเพศ (bisexual) ชอบได้ทุกคน ไม่ได้สนใจที่เพศ (pansexual) ชอบเพศหลากหลาย (polysexual) หนังเปิดปลายไว้กว้างๆ ไม่เจาะจงเรื่องแฟน ช่วยกระตุ้นการอ่านความลื่นไหลทางเพศของตัวละคร

ภาพยนตร์เรื่อง Frozen ยังชี้ชวนให้ผู้ชมขบคิดถึงความแตกต่างระหว่างความปรารถนาแบบเควียร์ (queer desire) กับอัตลักษณ์แบบเควียร์ (queer identity) ความปรารถนาแบบเควียร์มีมานานแล้วก่อนเริ่มมีการพูดคุยเรื่องอัตลักษณ์ทางเพศกันในศตวรรษที่ 20 เสียอีก

เราเคยเห็นจิตรกรรมฝาผนังที่สอดแทรกการแสดงความรักที่ดูผิดแผกไปจากบรรทัดฐาน หรือในสังคมเกษตรกรรมแบบภาพยนตร์ Brokeback Mountain (2005) ที่ตัวละครชายเกิดแรงดึงดูดและมีเพศสัมพันธ์กัน หลังจากนั้นจึงถามว่า “Are we queer now?” รู้เพียงว่ามีความต้องการ แต่ไม่เข้าใจว่าสิ่งนี้เรียกว่าอะไร

อัตลักษณ์แบบเควียร์เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นหลังจากการเติบโตของสังคมเมือง ก่อนหน้านั้นคนที่มีความปรารถนาแบบเควียร์กระจัดกระจายอยู่คนละแห่งหน ไม่รู้ว่ายังมีคนอื่นที่ชอบแบบเดียวกัน พอย้ายถิ่นฐานมาทำงานในเมืองจึงมองกันไปมองกันมา จิกจนเจอพวกเดียวกัน แล้วค่อยรวมกลุ่มกันสร้างตัวตนทางเพศแบบเควียร์ขึ้น หลังจากนั้นถึงเรียกร้องการตระหนักรู้ การเคารพจากสังคม รวมถึงสิทธิที่เท่าเทียมกัน การศึกษาเชิงประวัติศาสตร์ช่วยทำให้เห็นวิวัฒนาการนี้

ในหนัง Frozen ภาคแรก เอลซ่าพยายามทำความเข้าใจยอมรับแรงปรารถนาแบบเควียร์ของตัวเอง จนสุดท้ายกล้าปลดปล่อยออกมาให้คนอื่นเห็นอย่างในเพลง Let It Go ภาคสองเปิดเรื่องมาให้เอลซ่ารู้สึกโดดเดี่ยว ถึงแม้เธอจะรู้จักตัวเอง แต่ก็ยังรู้สึกขาดอะไรบางอย่างไป เอลซ่าโหยหาเพื่อนที่มีแรงปรารถนาแบบเดียวกัน ซึ่งแอนนาไม่สามารถเติมเต็มตรงนี้ได้ Show Yourself  จึงเป็นเหมือนเพลงชาติของเควียร์ที่เอลซ่าเรียกร้องหาชุมชนเควียร์ “Let me see who you are. Come to me now.” แล้วจึงมีคอรัสร้องตอบรับจากเวิ้งน้ำอันไกลโพ้น

จนกระทั่งเอลซ่าได้พบกับชนเผ่า Northuldra ที่ผนึกจิตวิญญาณเป็นหนึ่งเดียวกับป่าเขาลำเนาไพร เชื่อมต่อกับเวทมนตร์และสามารถนำพลังจากธรรมชาติมาใช้ให้เกิดประโยชน์ได้ เอลซ่ายังรู้ความจริงว่าแม่ของเธอก็เป็นคนจากเผ่านี้ จึงทำให้เอลซ่าเกิดความผูกพันและตัดสินใจอยู่กับ Northuldra และประกอบสร้างชุมชมเควียร์ขึ้น แถมเอลซ่ายังได้รับสถาปนาเป็น ‘ตัวแม่’ ณ ดินแดนแห่งนี้ Frozen 2 จึงเป็นเรื่องของอัตลักษณ์แบบเควียร์แทบทั้งสิ้น

โครงเรื่องของภาพยนตร์ Maleficent ทั้งภาคแรกและภาคสองมีลักษณะคล้ายคลึงกัน ภาคแรกเริ่มจากตัวละครหลักทำความเข้าใจอารมณ์แรงปรารถนาภายในของตัวเอง แล้วภาคสองจึงค่อยๆ พัฒนาและต่อยอดเป็นการแสวงหาชุมชนเพื่อช่วยกันสร้างอัตลักษณ์ทางเพศแบบเควียร์ขึ้น มาเลฟิเซนต์ในภาคแรกโดนผู้ชายเท พอมาพบกับ Aurora ก็ไม่แน่ใจว่ารักหรือเกลียดกันแน่ จนสุดท้ายเข้าใจและยอมรับตัวเองได้ ตอนจบจึงรับออโรร่าเป็นลูกมาอยู่ด้วยกันที่ดินแดน Moors

พอมาตอนต่อภาคสองจะเห็นว่ามาเลฟิเซนต์พยายามตัดขาดจากโลกภายนอก อยากให้โลกนี้มีแค่เธอ ออโรร่า กับสิ่งมหัศจรรย์นางฟ้าตัวเล็กตัวน้อย แต่ก็ล้มเหลว แสดงให้เห็นว่าเควียร์ไม่สามารถแยกไปสร้างโลกยูโทเปียอยู่ต่างหาก ยังไงก็ต้องมีปฏิสัมพันธ์กับโลกภายนอก หัวใจสำคัญคือการหาจุดกึ่งกลางที่สามารถอยู่ร่วมกันโดยไม่สูญเสียตัวตน มาเลฟิเซนต์ก็ยืนยันเสียงแข็งว่าจะไม่เสวนากับสังคม แต่ก็ต้องยอมโอนอ่อนเพราะรักออโรร่า แต่ก็มีความอึกอักทำตัวไม่ถูกในช่วงแรก

พอเข้าสังคมออโรร่าไม่เข้าใจความประดักประเดิด ยิ่งทำให้มาเลฟิเซนต์รู้สึกแปลกแยก สุดท้ายแล้วเธอก็ตัวคนเดียว ออโรร่าไม่สามารถทดแทนความรู้สึกขาดได้ เธอเป็นพวกเดียวกับราชินี Ingrith กับเจ้าชาย Phillip ที่ไม่มีวันเข้าใจอารมณ์แรงปรารถนาที่แตกต่างของมาเลฟิเซนต์ ความโหยหาพวกเดียวกันสิ้นสุดลงเมื่อมาเลฟิเซนต์ได้มาเจอกับพวก Dark Fey หลัง Conall ช่วยชีวิตเธอและพามาชมรังของพวกเขา เขาพูดกับเธอว่า “We’re Dark Fey. Same as you. We’re all that remains. Unseen here, far away from mankind.” ทั้งสองเชื่อมเข้าด้วยกันโดยง่ายเพราะความเหมือน แบบเดียวกันกับที่เอลซ่ารู้สึกผูกพันกับเผ่า Northuldra

คำจำกัดความของเควียร์ขยายกว้างขึ้นในภาพยนตร์เรื่อง Frozen 2 และ Maleficent: Mistress of Evil เควียร์ไม่ได้ถูกจำกัดอยู่แค่เรื่องอัตลักษณ์และรสนิยมทางเพศ ทว่าใช้เรียกคนที่รู้สึกแปลกแยกจากสังคมกระแสหลัก ถูกจำแนกให้แตกต่าง ด้วยสาเหตุอะไรก็ตามแต่ อย่างในหนัง Northuldra และ Dark Fey ก็ถือว่าเป็นเควียร์

แม้มาเลฟิเซนต์ไม่ต้องดูแลออโรร่าอีกต่อไป เพราะมีฟิลลิปมาทำหน้าที่แทน แต่เธอก็ไม่ได้ละทิ้งบทบาทความเป็น ‘แม่’ เสียทั้งหมด เธอกลายเป็นแม่ของพวก Dark Fey ในฉากจบของเรื่องมาเลฟิเซนต์คอยบินประคับประคอง Dark Fey รุ่นเยาว์ เหมือนเป็นการช่วยเหลือเควียร์รุ่นใหม่ให้เติบโตงดงาม การสถาปนาเอลซ่ากับมาเลฟิเซนต์เป็น ‘ตัวแม่’ จึงสร้างข้อถกเถียงได้เหมือนกันถ้าเราอ่านหนังผ่านมุมมองเควียร์

ย้อนกลับไปยังจุดเริ่มต้น เควียร์ศึกษาเกิดขึ้นในตอนนั้นส่วนหนึ่งก็เพื่อรณรงค์ความเท่าเทียมทางเพศ การแต่งตั้งบุคคลใดบุคคลหนึ่งเป็นตัวแม่อาจมองได้ว่าเป็นการผลิตซ้ำความสัมพันธ์เชิงอำนาจ สุดท้ายแล้วเราก็เป็นคนไม่เท่ากัน แล้วตัวแม่เหล่านี้มีลักษณะร่วมกันที่น่าสนใจ คือเอลซ่าและมาเลฟิเซนต์เป็นเจ้าหญิงผิวขาว มีต้นทุนทางสังคมดี ไม่ใช่หญิงชาวบ้าน แสดงให้เห็นว่าเควียร์ปฏิเสธความเหลื่อมล้ำอย่างหนึ่ง เพื่อไปผูกติดกับอำนาจในอีกรูปแบบหนึ่ง เป็นวงเวียนที่ดิ้นไม่หลุด

ในอีกมุมหนึ่งการใช้สรรพนาม ‘ตัวแม่’ เป็นการเทิดทูนผู้หญิงไว้บนหิ้งบูชา ตรึงเธอไว้ในกรอบว่าตัวแม่ต้องเป็น ‘แบบอย่าง’ ที่ดีให้กับผู้อื่น ทำผิดทำพลาดอะไรไม่ได้ พวกเธอมีชีวิตเพื่อมวลชน ไม่ใช่เพื่อตัวของตัวเอง ในตำนานกรีกโบราณมีเทพีชื่อ Hestia ผู้คอยเสียสละดูแลทุกคนในครอบครัวโดยไม่คำนึงถึงประโยชน์ส่วนตน คำบรรยายบุคลิกลักษณะของเธอคลุมเครือและรูปวาดของเทพีองค์นี้ก็หายากมาก

พอเราสถาปนาใครสักคนเป็นตัวแม่ ร่างกายจึงไม่ใช่ของเธออีกต่อไป และส่วนใหญ่ต่างคิดว่ารัฐและมวลชนมีสิทธิควบคุมและบงการเหนือเรือนร่างของเธอได้

ส่วนตัวชอบที่เอลซ่ากับมาเลฟิเซนต์ค้นพบชุมชมเควียร์ที่ทั้งคู่รู้สึกเป็นส่วนหนึ่ง แต่ไม่แน่ใจเรื่องการแต่งตั้งให้เธอเป็นตัวแม่ของกลุ่ม ตัวตนของพวกเธอค่อยๆ เลือนไป เอลซ่ารวมเป็นหนึ่งไปกับน้ำ มาเลฟิเซนต์ผนึกเข้ากับฟ้าและธรรมชาติ อย่างที่เฮสเทียเลือนไปกับความร้อนของเตาเผาไฟ เป็นประเด็นที่อยากชวนคุยกันต่อไปในครั้งหน้า

ความเป็นเควียร์ไม่ได้เจือจางหายไปในหนัง Frozen 2 และ Maleficent: Mistress of Evil แต่หนังเสนอเควียร์ในอีกแง่มุมหนึ่งที่เป็นไปในทิศทางตรงกันข้ามกับความคาดหวังของผู้ชมเท่านั้น ภาคแรกพูดถึงเควียร์ที่เป็นภาวะหรือปรากฏการณ์ภายใน ส่วนภาคสองเน้นเรื่องอัตลักษณ์ทางเพศและการสร้างชุมชนของเควียร์ ซึ่งแน่นอนว่ามีการโยงเอาการเมืองเรื่องเพศเข้ามาด้วย ส่งผลให้มีประเด็นข้อโต้แย้งมากขึ้นกว่าภาคแรกเท่านั้นเอง

The post หรือความเป็นเควียร์จะจางไปในภาคสองของหนังเรื่อง Frozen และ Maleficent appeared first on a day magazine.

ในประเทศไทย เรื่องเล่าการเปิดเผยอัตลักษณ์ทางเพศของ LGBTQ ที่น่าสนใจในปีนี้หนีไม่พ้น นิรา คงสวัสดิ์ จากละคร ใบไม้ที่ปลิดปลิว เรื่องเริ่มต้นเมื่อชนันธวัช ลูกชายคนเดียวของครอบครัวใฝ่ฝันอยากเป็นผู้หญิงที่สวยงามเหมือนแม่ของเขา ชนันธวัชและแม่ต้องต่อสู้กับความเกลียดชังและการใช้ความรุนแรงจากพ่ออย่างชมธวัช แต่ก็มีชัชวีร์ อาเขย คอยให้กำลังใจและความช่วยเหลือ ชนันธวัชหลงรักอาเขย หากทำได้เพียงเก็บความรู้สึกไว้เงียบๆ ในใจ หลังจากผ่าตัดแปลงเพศกลายเป็นนิรา คงสวัสดิ์ และกลับมาจากต่างประเทศ จึงค่อยเปิดเผยความรู้สึกที่เก็บงำไว้ตลอดมาให้ชัชวีร์ทราบ

ปัญหาใหญ่ของละครเรื่องนี้คือ ฉากเปิดเผยความจริงว่านิราเป็นหญิงข้ามเพศผ่านการเล่าเรื่องแบบโศกนาฏกรรม นิราเป็นดาราดังจึงถูกคู่แข่งขุดคุ้ยภูมิหลังมาแฉ สังคมออนไลน์รับรู้เรื่องการผ่าตัดแปลงเพศของเธอในวงกว้าง จนเกิดผลกระทบต่อผู้คนรอบข้าง พ่อร้องไห้ฟูมฟายไม่ว่าจะด้วยรักหรือรู้สึกผิดก็ตามแต่ เขาพยายามหาทางปกปิดเรื่องนี้ให้เป็นความลับในครอบครัว อาเขยซึมเศร้าปนผิดหวัง ตัวนิราเองก็ดำดิ่งในความมืดมิดของอารมณ์จนถึงขั้นอยากปลิดชีวิตตนเอง

ด้านหนึ่งเราชื่นชมฝีมือของ 3 นักแสดงหลัก แต่อีกด้านหนึ่งก็ปฏิเสธไม่ได้ว่าการเล่าเรื่องแบบนี้ไม่ชวนให้ LGBTQ สมัครใจเปิดเผยอัตลักษณ์ทางเพศและเพศวิถีของตน ในเมื่อผลลัพธ์มีแต่ความเศร้าหดหู่เต็มไปหมด ผู้ชมสงสารนิรา แต่ความสงสารอาจไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมกับความเข้าใจ LGBTQ ซึ่งเป็นสิ่งที่สำคัญมากกว่า 

โศกนาฏกรรมกระตุ้นให้ผู้ชมรู้สึกว่าตัวเองโชคดีกว่าตัวละครที่กำลังประสบเคราะห์กรรม เน้นการเปรียบเทียบเพื่อให้ผู้ชมมีความพึงพอใจในชีวิตเพราะเห็นคนที่ทุกข์มากกว่า ความสงสารจึงแฝงนัยความเหลื่อมล้ำทางอำนาจในสังคม ฉากการ come out ในละคร ใบไม้ที่ปลิดปลิว มอบความ ‘เป็นเอก’ ให้ผู้ชมที่เป็นจุดศูนย์กลาง และหยิบยื่นความ ‘เป็นอื่น’ ให้ตัวละคร LGBTQ นิราเป็นเพียงเครื่องมือเติมเต็มความสุขสร้างความอิ่มเอมแก่ผู้ชม

ที่แย่กว่านั้นคือการเปิดเผยอัตลักษณ์ทางเพศของนิราไม่ได้เกิดขึ้นด้วยความสมัครใจ เธอถูกแฉและเรื่องของเธอกลายเป็นวาระแห่งชาติในสังคมออนไลน์ ทุกคนพร้อมเข้าไปก้าวก่าย แม้นิราจะไม่ยินยอมแต่เธอก็โต้ตอบอะไรไม่ได้ แสดงให้เห็นว่านิราถูกลิดรอนสิทธิเหนือเรือนกายของตัวเอง ผู้รุกล้ำถูกลงโทษในตอนจบของเรื่อง แต่ใช่ว่าตัวละคร LGBTQ จะมีจุดจบดีกว่า นิราต้องจมอยู่ในภาวะไร้อำนาจโดยสิ้นเชิง ทำได้เพียงแค่หนี 

แต่สิ่งที่ละคร ใบไม้ที่ปลิดปลิว ทำได้ดีคือการผูกปมเอดิปัสเข้ากับความสัมพันธ์ระหว่างพ่อ ลูกชาย และอาเขย ชวนให้เรามองปมเอดิปัสในมิติอื่นที่แตกต่างออกไป ปมเอดิปัสเป็นการใช้ทฤษฎีจิตวิเคราะห์ตามแนวทางของฟรอยด์ เพื่อตีความอารมณ์และความคิดของตัวละครผู้ชายว่าทำไมรักแม่มากและปรารถนาให้พ่อออกไปให้พ้นจากชีวิตของตนและแม่ เมื่อเด็กผู้ชายไม่สามารถครอบครองแม่ได้จึงหันเหไปแสวงหาความรักจากหญิงอื่น ทฤษฎีจิตวิเคราะห์ของฟรอยด์ถูกวิจารณ์ว่าขาดความสม่ำเสมอเพราะใช้อธิบายความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลที่รักเพศตรงข้ามเพียงอย่างเดียว

แล้วเราจะนำปมเอดิปัสมาประยุกต์ใช้กับนิยามความรักเพศเดียวกันของ LGBTQ ได้ยังไงเป็นคำถามที่ยังหาข้อสรุปไม่ได้ แต่ก็มีผู้สนับสนุนว่าสามารถทำได้ โดยอธิบายว่าเด็กชายไม่จำเป็นต้องเห็นแม่เป็นของรัก (love object) และมองพ่อเป็นศัตรูแค่อย่างเดียว เด็กชายสามารถเห็นพ่อเป็นของรักได้ด้วยเช่นกัน ทว่าเมื่อรักพ่อแล้วถูกตอบสนองด้วยความกลัวหรือความอาย จึงไม่กล้าแสดงออกและหันไปรักชายผู้อื่นแทน ซึ่งในละครก็คือชัชวีร์ที่เป็นอาเขย  

การถ่ายทอดภาพการ come out ของ LGBTQ ในสื่อร่วมสมัยของประเทศไทยแม้ว่าจะมีทิศทางที่ดีขึ้น แต่ก็ยังมีบางจุดที่ไม่ขาดก็เกิน ขาดความพอดี อย่างในซีรีส์เรื่อง เขามาเชงเม้งข้างๆ หลุมผมครับ ฉากที่ธันวาบอกแม่ว่าเขาอาจจะชอบเพศเดียวกัน ถึงแม่ยอมรับโดยไม่มีเงื่อนไข ไม่ดราม่าน้ำตาแตกเท่ากรณีของนิรา แต่ก็สร้างความหนักหน่วงทางอารมณ์มากพอให้รู้สึกว่าการ come out ยังคงเป็นเรื่องต้องห้ามในสังคม 

แล้วภาพการเปิดเผยอัตลักษณ์ทางเพศและเพศวิถีแบบไหนที่เราต้องการ

คำตอบคืออยากได้แบบง่ายๆ สบายๆ ไม่ตึงเครียด ไม่ต้องสอดแทรกดราม่าอะไรมากมาย เกิดขึ้นด้วยความสมัครใจ ดูแล้วสร้างแรงบันดาลใจ มากกว่าผลิตซ้ำการกดทับให้ LGBTQ รู้สึกแย่กับการ come out ของตน

มีตัวอย่างงาน 2 ชิ้นที่ถ่ายทอดการ come out ได้น่าสนใจมาก ชิ้นแรกเป็นหนังโฆษณาจาก McCafé ของแมคโดนัลด์ชื่อเรื่อง ‘Acceptance’ ที่ออกอากาศในปี 2016 (ประมาณ 1 ปีก่อนสภาฯ ไต้หวันให้การรับรองกฎหมายการแต่งงานเพศเดียวกันเป็นแห่งแรกในทวีปเอเชีย) โฆษณาเปิดฉากที่ร้าน McCafé แห่งหนึ่ง พ่อกับลูกชายนั่งดื่มกาแฟกันอยู่ ลูกชายเลือกสารภาพว่าชอบเพศเดียวกันโดยเขียนเป็นตัวอักษรบนแก้วกาแฟ ต่อมาพ่อเขียนตอบว่ายอมรับได้ ดนตรีประกอบช่วงท้ายก็ไม่ได้แสดงว่านี่เป็นช่วงเวลาที่ยิ่งใหญ่จนเกินเลยมากไป

เรามักจะเห็นการเสนอภาพการ come out ในพื้นที่ส่วนตัวจนชินตา เกิดขึ้นในบ้านหรือห้องมิดชิด เช่นโฆษณาของโคคา-โคล่าที่ออกแคมเปญ ‘ยิ่งเปิดใจ ยิ่งใกล้กัน’ เมื่อตอนต้นปีนี้ ลูกชายพาหนุ่มมาบ้านแล้วบอกแม่ว่าเป็นแฟนกันระหว่างทานข้าวท่ามกลางบรรยากาศอบอุ่นบนโต๊ะอาหาร นับเป็นความก้าวหน้าและความกล้าหาญของสื่อในประเทศไทย แต่สิ่งหนึ่งที่โฆษณาของ McCafé เหนือกว่าแคมเปญ ‘ยิ่งเปิดใจ ยิ่งใกล้กัน’ คือ การสร้างให้บทสนทนาระหว่างพ่อลูกมีฉากหลังเป็นพื้นที่สาธารณะอย่างร้านกาแฟ แสดงให้เห็นว่าเราสามารถเปิดเผยอัตลักษณ์ทางเพศและเพศวิถีในพื้นที่สาธารณะได้ ดื่มกาแฟสักแก้วสองแก้วแล้วคุยกัน 

การยอมรับจากครอบครัวในพื้นที่ส่วนตัวและสิทธิเสรีภาพของ LGBTQ ในพื้นที่สาธารณะไม่ใช่สิ่งเดียวกัน สื่อรณรงค์เรื่องแรกมากกว่าอย่างหลังและพูดถึงซ้ำๆ ชี้ชวนให้สังคมเชื่อว่าการยอมรับจากครอบครัวสำคัญกว่า ควรมาก่อน แต่หนังโฆษณาจาก McCafé ชิ้นนี้แสดงว่าสิทธิและเสรีภาพของ LGBTQ ในพื้นที่ส่วนรวมก็จำเป็นไม่แพ้กันและสามารถเกิดขึ้นได้พร้อมกับการยอมรับจากครอบครัว สังคมมีหน้าที่สร้างพื้นที่ปลอดภัยและความไว้วางใจให้แก่ LGBTQ พวกเขาควรรู้สึกสะดวกใจในการเปิดเผยตัวตนและอารมณ์ทั้งในที่ลับและที่แจ้ง โดยไม่ต้องกลัวว่าจะเจอกับความเกลียดชังและการดูถูก

ตัวอย่างอีกชิ้นหนึ่งที่นำเสนอการ come out ของ LGBTQ ได้อย่างแยบยลคือภาพยนตร์เรื่อง Call Me by Your Name เผยแพร่ในปี 2017 ตอนท้ายของเรื่องที่ลูกชาย Elio เปิดใจคุยกับพ่อเรื่องความรักที่เขามีต่อเพศเดียวกัน พ่อแนะนำให้เอลิโอเก็บรักษาความรู้สึกนี้ไว้เพราะเป็นสิ่งที่มีค่า และยอมรับกับลูกชายว่าครั้งหนึ่งตัวเองก็เคยเกือบมีความสัมพันธ์รักเพศเดียวกัน แต่มีอะไรบางอย่างหักห้ามไว้ไม่ให้เขาสานสัมพันธ์ต่อ 

ผู้กำกับ Luca Guadagnino ถ่ายฉากนี้โดยใช้มุมข้ามไหล่ (over the shoulder shot) เน้นการเปิดเผยอย่างตรงไปตรงมาของตัวละคร ประเด็นที่น่าสนใจคือตอนแรกพ่อเหมือนจะมีอำนาจมากกว่า รู้มากกว่า ตอนเอลิโอเดินเข้ามาในห้องเงาสะท้อนของเขาปรากฏขึ้นในกระจก สื่อว่าพ่อเห็นและรู้จักความปรารถนาในตัวลูกชายทะลุปรุโปร่ง หลังจากนั้นพ่อก็แสดงความอ่อนแอออกมา ยอมรับว่าตัวเองขี้ขลาด อำนาจสลับขั้วมาอยู่ที่เอลิโอ พ่อสารภาพว่าอิจฉาที่ลูกชายรู้และซื่อสัตย์ต่ออารมณ์ความรู้สึกของตนเองตั้งแต่ยังอายุน้อย การที่พ่อลูกสลับกันอ่อนแอและผลัดกันมีอำนาจทำให้ผู้ชมที่เป็น LGBTQ รู้ซึ้งถึงพลังและคุณค่าของตน

เรื่องเล่าการ come out หลากหลายรูปแบบช่วยลบล้างภาพจำเพียงอย่างใดอย่างหนึ่งของ LGBTQ ให้หมดไป ทั้งยังส่งเสริมให้ LGBTQ ตระหนักรู้ว่าการเปิดเผยตัวตนอาจนำมาซึ่งความเศร้า แต่ก็มีโอกาสสร้างความสุขความเข้าใจเช่นกัน เรื่องอาจไม่เลวร้ายเสมอไป

บทสนทนาว่าด้วยการ come out ควรเกิดขึ้นได้ทั้งในพื้นที่ส่วนตัวและพื้นที่สาธารณะด้วยท่าทีที่เป็นมิตร เรื่องราวเหล่านี้เป็นอาวุธที่ใช้ต่อสู้กับอคติและการครอบงำทางความคิดเกี่ยวกับเรื่องเพศได้เป็นอย่างดี

The post ไม่ฟูมฟาย สมัครใจ พูดได้ในที่สาธารณะ : พลังของเรื่องเล่าการ come out หลายรูปแบบในสื่อร่วมสมัย appeared first on a day magazine.

1

ปี 2014, สำนักชีแห่งหนึ่งในเมือง Rieti ประเทศอิตาลี

Roxana Rodriguez แม่ชีวัย 31 ปีถูกนำส่งโรงพยาบาลกะทันหันหลังจากปวดท้องอย่างรุนแรง ก่อนที่เธอจะให้กำเนิดทารกเพศชายโดยมิได้คาดหมายมาก่อน แม่ชีให้สัมภาษณ์ว่า “ฉันไม่ทราบมาก่อนว่าตัวเองตั้งครรภ์ มันแค่รู้สึกเจ็บท้องเท่านั้น”

เธอตั้งชื่อลูกชายว่าฟรานซิสตามพระนามของพระสันตะปาปาองค์ปัจจุบัน ในตอนนี้ โรซานนากล่าวว่า เธอรู้สึกถึงความเป็น ‘แม่’ มากกว่าเป็น ‘แม่ชี’ เสียแล้ว

บาทหลวง Benedetto Falcetti เชื่อว่าแม่ชีผู้นี้เริ่มตั้งครรภ์ขณะกลับไปต่ออายุพาสปอร์ตที่เอลซัลวาดอ บ้านเกิดของเธอ และพ่อของเด็กน่าจะเป็นคนรักเก่าของเธอ

2

ปี 2011, จังหวัดชุมพร ประเทศไทย

ด.ญ.สุ (นามสมมติ) อายุ 14 ปี ถือศีลนุ่งขาวห่มขาวเป็นแม่ชีอยู่ที่วัดแห่งหนึ่งในชุมพร เพื่อจะได้อยู่ดูแลช่วยเหลือยายซึ่งบวชเป็นแม่ชีอยู่ที่วัดเดียวกัน แม่ชีสุให้การว่า ตนถูกพระสมชาย พระลูกวัดวัย 42 ข่มขืนกระทำชำเราในห้องเก็บของของวัดหลายครั้ง แต่ตนไม่กล้าบอกใคร จนกระทั่งเริ่มเกิดอาการคลื่นไส้และรอบเดือนไม่มาติดต่อกัน 2 เดือน เมื่อตัดสินใจบอกกับแม่และซื้อแผ่นทดสอบการตั้งครรภ์จากร้านขายยามาตรวจ ผลปรากฏว่าเธอตั้งครรภ์มา 1 เดือนแล้ว

3

ปี 2015, ชายฝั่งรัฐฟลอริดา

จากการวิเคราะห์ DNA ของปลาฉนากกว่า 190 ตัวบริเวณชายฝั่งของรัฐฟลอริดา นักวิทยาศาสตร์พบว่าปลาตัวเมียปรับตัวให้สามารถสืบพันธ์ุได้โดยไม่ต้องอาศัยปลาเพศผู้ได้ ในทางวิทยาศาสตร์เรียกวิธีดังกล่าวว่า Parthenogenesis ซึ่งเป็นการสืบพันธ์ุแบบไม่อาศัยเพศของสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง อย่างไรก็ตาม มีรายงานว่าพืชและสัตว์มีกระดูกสันหลังบางชนิดอย่างมังกรโคโมโดและฉลามหัวค้อนใช้การสืบพันธุ์วิธีนี้ด้วย แต่ก็พบว่าสัตว์มีกระดูกสันหลังที่เกิดจากการสืบพันธุ์แบบนี้มักจะไม่แข็งแรงและเสียชีวิตในเวลาต่อมา

Parthenogenesis มีที่มาจากคำว่า pathenos ในภาษากรีก มีความหมายว่า บริสุทธิ์ และคำว่า genesis แปลว่าการสร้างขึ้นหรือการกำเนิด Parthenogenesis จึงมีความหมายตามคำศัพท์ว่า “การกำเนิดอันบริสุทธิ์”

4

ปี 2018, Peel the Limelight Studio กรุงเทพมหานคร

ในโรงละครขนาด 60 ตารางเมตร รองรับผู้ชมได้ไม่กี่สิบคน ครึ่งหนึ่งของห้องถูกเปลี่ยนให้กลายเป็นสำนักนางชีที่ปิดตายจากโลกภายนอกและอีกครึ่งหนึ่งกลายเป็นห้องตรวจของจิตแพทย์

เรื่องราวเริ่มขึ้นเมื่อมีคนพบทารกกลายเป็นศพในสำนักชี ผู้ให้กำเนิดเด็กน้อยคือแม่ชี Agnes วัย 21 ปี เธอค่อนข้างจะเป็นคน ‘พิเศษ’ เพราะแอกเนสนั้นแสนซื่อบริสุทธิ์ยิ่งกว่าผ้าขาว โลกของเธอไม่ได้กว้างใหญ่ไปกว่าขอบรั้วของอาศรม อย่าว่าแต่จะไปมีอะไรกับใครเลย แม่ชีสาวไม่รู้ประสีประสา เธอไม่รู้ว่าตัวเองตั้งครรภ์ ไม่รู้จักโลกภายนอก ไม่รู้จักการร่วมเพศ และไม่รู้ว่าเด็กเกิดมาได้อย่างไรด้วยซ้ำ

แม่ชีมาเรียม คุณแม่อธิการผู้ปกครองอารามเป็นผู้นำแอกเนสมาพบจิตแพทย์ตามคำสั่งศาล 90 นาทีของการแสดงดำเนินไปกับการควานหาคำตอบว่าทารกกำเนิดขึ้นมาได้อย่างไรและใครเป็นคนฆ่าเด็ก

โลกเร้นลับหลังบานประตูที่ปิดมิดชิดมักเป็นที่สนอกสนใจของผู้คนภายนอกเสมอ Agnes of God คือบทละครที่โด่งดังของ John Pielmeier นักเขียนบทชาวอเมริกัน ตัวบทเขียนขึ้นตั้งแต่ปี 1978 และได้สร้างเป็นละครบรอดเวย์หลายครั้ง และถูกดัดแปลงเป็นภาพยนตร์ในปี 1985 กำกับโดย Norman Jewlson

ล่าสุด คณะละคร Peel the Limelight นำโดย Peter O’Neil และ Jaime Zúñiga ผู้สั่งสมประสบการณ์ในแวดวงละครเวทีระดับโลกมาหลายสิบปี ได้หยิบบทละครเรื่องนี้มาปัดฝุ่นอีกครั้งโดยแสดงเป็นภาษาอังกฤษประกอบซับไตเติลภาษาไทย

นักแสดงและผู้ชมอยู่ในพื้นที่ที่ห่างกันแค่เอื้อมมือในห้องเหลี่ยมสีดำขนาดย่อม เข้ากันดีกับการจำลองเขตพรตหรือขอบเขตของอารามที่ถูกล้อมด้วยกำแพงอย่างมิดชิดเพื่อแยกเหล่านักพรตหญิงออกจากโลกภายนอก แม่ชีที่อาศัยในเขตพรตเรียกกันว่าชีลับหรือชีมืด ด้วยเธอเหล่านั้นอุทิศทั้งชีวิตที่เหลือเพื่อรับใช้พระเจ้าในเขตแดนของอาราม หันหลังให้กับญาติมิตร ตัดขาดจากโลกภายนอก (สำนักเช่นนี้ีมีอยู่ในไทยด้วย เช่น อารามคาร์แมล ถนนคอนแวนต์ ย่านสีลม)

ในฉากที่เรียบง่ายมีนักแสดงหญิงเพียง 3 คน ได้แก่ Claire Stanley ผู้ชนะรางวัลนักแสดงหญิงยอดเยี่ยมจาก Bangkok Theatre Festival 2017, ฮีน-ศศิธร พานิชนก ผู้เข้าชิงรางวัลนักแสดงหญิงยอดเยี่ยมจาก Thailand National Film Association Awards และสิรี ริ้วไพบูลย์ ผู้เข้าชิงรางวัลนักแสดงหญิงยอดเยี่ยมจาก Bangkok Theatre Festival 2015 ด้วยฝีไม้ลายมือที่ไม่ธรรมดาของพวกเธอทำให้ผู้ชมรู้สึกถึงความปั่นป่วนของคลื่นอารมณ์กับความคิดที่ซัดสาดเข้าหากันไปมา บรรยากาศหมอกมัวของความหม่นหมองทำให้ทั้งสมองและหัวใจของผู้ชมตื่นตัวเต็มที่

จุดเด่นของบทละครเรื่องนี้คือการตั้งคำถามกับความยึดมั่นถือมั่นในความเชื่อของมนุษย์ ในขณะที่แม่ชีแอกเนส (แสดงโดย สิรี ริ้วไพบูลย์) เชื่อในพระเจ้าสุดกายสุดใจ เรื่องที่ผู้อื่นคิดว่าเหนือธรรมชาติและอธิบายไม่ได้กลับเป็นเรื่องธรรมดาสามัญสำหรับเธอ แอกเนสทั้งล่วงรู้เหตุการณ์ในอนาคต และได้ยินเสียงของทูตสวรรค์ ตัวละครคู่ตรงข้ามของเธอคือ Dr.Martha (แสดงโดย ศศิธร พานิชนก) จิตแพทย์ประจำศาล ในสมัยเด็ก มาร์ทาเสียเพื่อนคนหนึ่งไปด้วยอุบัติเหตุ ซิสเตอร์ที่โรงเรียนบอกว่าเคราะห์ร้ายนั้นเกิดเพราะเธอขาดสวดมนต์ในตอนเช้า มาร์ธาตั้งคำถามว่าทำไมพระเจ้าไม่เอาชีวิตของเธอไปทั้งๆ ที่เธอก็ขาดสวดมนต์เหมือนกัน ประสบการณ์ชีวิตหลายอย่างทำให้เธอหันหลังให้ศาสนา และมุ่งศึกษาปรากฏการณ์ทางจิตใจด้วยวิธีการทางวิทยาศาสตร์ และถือตรรกะเหตุผลแทนพระเจ้าองค์เดิม

ตัวละครสุดท้ายคือ แม่ชีอาวุโสมาเรียม (แสดงโดย Claire Stanley) ผู้ที่ผ่านร้อนผ่านหนาวทั้งทางโลกและทางธรรมมาแล้ว เธอผ่านการเป็นแม่คนมาก่อน รวมถึงผ่านประสบการณ์ทั้งรักและศรัทธาอย่างเอ่อล้นจนถึงการหมดศรัทธาเกือบทิ้งศาสนาไว้เบื้องหลัง แม่ชีมาเรียมเหมือนจะมีมุมมองทั้งสองด้าน เธอเห็นว่าโลกได้เปลี่ยนไปแล้ว ศาสนามีทั้งด้านที่ปลอบโยนและทารุณ ผู้คนสมัยใหม่ไม่เชื่อในปาฏิหาริย์อีกต่อไป อย่างไรก็ตาม เธอยังยืนยันการใช้ทั้งเหตุผลและศรัทธาในการปกป้องสิ่งที่ตนเองเชื่อ

ถึงแม้เรื่องราวที่เกิดขึ้นในอารามนักบวชในคริสตศาสนาดูจะห่างไกลสังคมไทยเหลือเกิน แต่เราอย่าลืมว่าสังคมที่เราอยู่ก็ดำรงอยู่บนพื้นฐานของความเชื่อนานัปการ (ที่อาจจะรุนแรงกว่าสังคมอื่นด้วยซ้ำ) ความศรัทธาสุดประมาณที่ไม่เหลือพื้นที่ให้กับตรรกะเหตุผลและการตั้งคำถาม หรือการยึดมั่นในกฎเกณฑ์โดยที่ไม่เหลือที่ยืนให้กับมนุษยธรรม ย่อมนำไปสู่จุดจบที่ไร้ทางออก เหตุการณ์เช่นนี้หรือเปล่าที่เกิดขึ้นซ้ำๆ ในบ้านเกิดเมืองนอนของเราเอง

Agnes of God แสดงรอบแรกในวันที่ 8 มีนาคม วันสตรีสากล ไม่ใช่เพื่อการเฉลิมฉลอง แต่ชวนให้สังคมพินิจพิเคราะห์เบื้องหน้าและฉากหลังของความเป็นผู้หญิง ในขณะที่โลกตื่นตัวกับแคมเปญอย่าง #MeToo หรือ #TimesUp หลายคนกล่าวว่านี่เป็นแสงสว่างของพลังการต่อต้านการคุกคามทางเพศ ละครเวทีเรื่องนี้เลือกที่จะส่องสำรวจพื้นที่ภายในหลืบเงาที่แสงนั้นยังสาดส่องเข้าไปไม่ถึง แน่นอนว่าน่าจะยังคงมีผู้คนที่หลบซ่อนอยู่ในเงามืดนั้นอย่างหวาดผวา และเราก็ไม่เคยมองเห็นพวกเธอเหล่านั้นเลย

Agnes of God โดย Peel the Limelight จะจัดแสดงอีก 2 รอบ ในวันพฤหัสบดีที่ 22 และศุกร์ที่ 23 มีนาคม 2561 ที่ Peel the Limelight Studio ชั้น 2 อาคาร Jasmine City BTS อโศก

ติดตามข่าวสารของการแสดงได้ที่ facebook | Peel the Limelight

http://www.peelthelimelight.com

The post Agnes of God : เมื่อแม่ชีกลายเป็น ‘แม่คน’ เมื่อเหตุผลปะทะศรัทธา appeared first on a day magazine.