แต่ไหนแต่ไรดวงจันทร์ไม่เคยไกลจากชีวิตของเรา
พระจันทร์เป็นตัวแทนของความหวังความศรัทธาและรักโรแมนติกยาวนานมาตลอดเวลาหลายพันปีหลากวัฒนธรรมจึงมีดวงจันทร์เป็นชิ้นส่วนสำคัญและทำให้เราอินกับแสงจันทร์กันมาถึงทุกวันนี้
เช่นกัน ‘เทศกาลไหว้พระจันทร์’ ซึ่งเกิดขึ้นบนแผ่นดินมังกรเมื่อกว่าพันปีก่อนคือหนึ่งในชิ้นส่วนสำคัญของวัฒนธรรมจีนกระแสหลักที่สืบทอดเรื่องราวและรสชาติของอาหารประจำเทศกาลมาจนถึงวันที่แสงจันทร์อาจไม่สว่างเท่าแสงไฟทว่ากลิ่นอายของเทศกาลไหว้พระจันทร์กลับยังเข้มข้นไม่เสื่อมคลาย
แต่ก็คล้ายน้อยคนจะรู้ว่าภาพสะท้อนของดวงจันทร์ที่ปรากฏในขนมทรงกลมไส้หวานที่เราคุ้นตากลับมีความแตกต่างบางอย่างซ่อนไว้
ด้วยดวงจันทร์นั้นหันเพียงด้านเดียวสู่เราเสมอ
ทว่าขนมไหว้พระจันทร์นั้นนำเสนอความหลากหลายให้เราไม่สิ้นสุด
มาถึงตรงนี้หลายคนอาจสงสัยเพราะภาพจำของขนมไหว้พระจันทร์ของคนส่วนใหญ่คือเค้กสีน้ำตาลก้อนจิ๋วเนื้อร่วนซุยสอดไส้ถั่วกวนไข่เค็มหรือยอดนิยมในหมู่ชาวจีนยุคนี้อย่างไส้ทุเรียนกวนแต่หากมองให้ลึกถึงรายละเอียดจะพบว่าขนมไหว้พระจันทร์นั้นเปลี่ยนโฉมหน้าอยู่เสมอตามปัจจัยทั้งดินฟ้าอากาศวัตถุดิบรวมถึงเรื่องเหตุบ้านการเมืองที่ทำให้ดวงจันทร์ของชาวจีนไม่เคยมีแบบเดียว
(1)
ถ้าถามว่าเทศกาลไหว้พระจันทร์เกิดขึ้นตอนไหนคงตอบยาก
แต่พูดได้ว่าเกิดในยุคที่จีนแผ่นดินใหญ่ยังรุ่มรวยด้วยวิถีเกษตรกรรมเมื่อเข้าสู่กลางฤดูใบไม้ร่วงครั้งใดพืชพลในท้องไร่เริ่มสะพรั่งพร้อมเก็บเกี่ยวก็คล้ายกับสังคมชนบทไทยที่คนบ้านใกล้จะมารวมตัวกันลงแรงช่วยกันเก็บเกี่ยวผลผลิตก่อนใช้เวลาหลังจากเหนื่อยมาค่อนวันสังสรรค์จนหนำใจและหากไทยเรามีงานวัดมีลำตัดมีวิถีล้อมวงกินข้าวแลงกันสนุกสนานชาวจีนโบราณก็มีการเฉลิมฉลองครีกครื้นท่ามกลางแสงจันทร์สกาวที่ต่อมาชาวเราเรียกกันว่า ‘เทศกาลไหว้พระจันทร์’ จึงพอพูดได้ว่าเทศกาลดังกล่าวคงไม่ต่างอะไรกับฟูลมูนปาร์ตี้เพียงเปลี่ยนสถานที่จากริมทะเลเป็นลานของศาลเจ้า
และเมื่อศาลเจ้าคือสถานที่จัดเทศกาลสำคัญของชุมชนทั้งยังเป็นแหล่งรวมความเชื่ออันหลากหลายการหลอมรวมเรื่องราวเข้ากับรสชาติอาหารประจำเทศกาลจึงเริ่มต้นขึ้นจังหวะนั้นเองตำนาน ‘ขนมไหว้พระจันทร์’ ได้เริ่มต้นขึ้นกลายเป็นหนึ่งในผลลัพธ์ของการผสานเรื่องราวความรักความลับและความงามอันเป็นภาพสะท้อนของดวงจันทร์ในใจใครหลายคนต่อเนื่องนำมาผูกเป็นเรื่องราวโรแมนติกชวนฝันอย่างตำนานวีรบุรุษนักรบ ‘ฮวงอี้’ ผู้ใช้ธนูยิงดวงอาทิตย์นับสิบจนมอดดับก่อนมาพบรักกับเทพธิดา ‘ฉางเอ๋อ’ ที่โชคชะตานำพาให้เธอต้องจนใจติดอยู่ในดวงจันทร์และขนมไหว้พระจันทร์ก็คือสื่อแทนใจที่หนุ่มนักรบมีให้กับเทพธิดาทว่าสื่อรักดังกล่าวกลับหน้าตาไม่เคยเหมือนเดิม
ด้วยแผ่นดินจีนกว้างใหญ่วัตถุดิบในแต่ละพื้นที่จึงแตกต่างจีนตอนเหนือจึงมีขนมไหว้พระจันทร์ทำจากแป้งข้าวสาลีขนมไหว้พระจันทร์บริเวณจีนตอนกลางนั้นเนื้อหนึบจากแป้งข้าวเหนียวส่วนขนมไหว้พระจันทร์ที่กินกันบริเวณจีนตอนใต้ก็มากมายด้วยแป้งข้าวเจ้าและเครื่องเทศยังไม่นับนานาชาติพันธ์ของชาวจีนที่ส่งผลต่อรสชาติของขนมไหว้พระจันทร์อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ขนมไหว้พระจันทร์จึงมีทั้งไส้หมูไส้ผลไม้ไส้ธัญพืชหรือแม้กระทั่งขนมทำจากถั่วเขียวกวนกับน้ำตาลรสหวานจนแสบคอที่บ้านเราเรียก ‘ขนมโก๋’ ก็ถือเป็นหนึ่งในขนมไหว้พระจันทร์ที่ชาวจีนทำกินกันมานาน
(2)
วันเวลาผันผ่านเมื่อสงครามเร้าให้เหล่าชาวจีนต้องอพยพย้ายถิ่นครั้งใหญ่เป็นเหตุให้เมืองใหญ่ทั่วโลกมีชุมชนชาวจีนเกิดขึ้นอย่างคึกคักและทำให้เทศกาลไหว้พระจันทร์กลายเป็นงานเฉลิมฉลองสากลที่คนทั้งโลกให้ความสนใจและใช่เยาวราชของไทยก็เช่นกันเมื่อขนมไหว้พระจันทร์กลายเป็นของคุ้นตาและหากินไม่ยาก ทั้งยังมีให้เลือกมากในช่วงหน้าเทศกาลทว่าเมื่อเราได้โอกาสนั่งคุยกับผู้เชี่ยวชาญด้านชาและวัฒนธรรมจีนในไทยอย่างพี่ตี่–จงรักษ์กิตติวรการหรือพี่ตี่ของชาวเยาวราชกลับพบว่าร้านขนมไหว้พระจันทร์ตำรับดั้งเดิมในเยาวราชนั้นหากินยากขึ้นทุกทีสำคัญคือมีเพียงไม่กี่คนจะรู้ลายแทง!
“ขนมไหว้พระจันทร์ยุคนี้ส่วนมากเป็นสูตรเดียวกันทั้งนั้นเพราะต้องทำทีละเยอะๆและเอาเข้าจริงกระบวนการทำขนมไหว้พระจันทร์นั้นใช้เวลามากต้องเตรียมวัตถุดิบกันนานหลายเดือนมีรายละเอียดทั้งเรื่องของแป้งเรื่องของไส้ที่สำคัญคือรสมือในการนวดและปรุงน้ำตาลของแต่ละบ้านนั้นไม่เหมือนกันและถ้าถามว่าร้านไหนในเยาวราชที่เชื่อใจได้ก็ต้องบอกว่ามีน้อยขึ้นทุกวัน”
เราขมวดคิ้วสงสัยในคำว่า ‘ปรุงน้ำตาล’ ที่เขาว่าก่อนพี่ตี่จะหัวเราะร่าและบอกว่าของแบบนี้ต้องเห็นกับตาเท่านั้นถึงจะเข้าใจวินาทีต่อมาเราจึงเดินตามชายผู้ผูกพันกับเทศกาลไหว้พระจันทร์มานานค่อนศตวรรษ ลัดเลาะไปตามตรอกเล็กๆของเยาวราชกระทั่งมาหยุดยังร้านเล็กๆในห้องแถวอายุร่วมร้อยปีภายในคลุ้งกลิ่นแป้งและน้ำตาลเตาอบขนาดใหญ่กำลังทำงานหนักเพื่ออบขนมไหว้พระจันทร์หลายพันชิ้นให้ทันวันพระจันทร์เต็มดวงที่กำลังเดินทางมาถึงในอีกไม่กี่อึดใจ
“ถ้าถามว่าใจความของขนมไหว้พระจันทร์อยู่ตรงไหนคงแยกได้หลายข้อ
หนึ่งคือการนวดแป้งสองคือไส้และสามคือการปรุงน้ำตาลอย่างที่บอกเพราะน้ำตาลที่ใช้ในขนมไหว้พระจันทร์ตำรับดั้งเดิมนั้นต้องเคี่ยวทิ้งไว้นาน 2-3 เดือนเพื่อให้เวลาจุลินทรีย์ที่มีลักษณะแตกต่างกันในแต่ละพื้นที่ทำงานเปลี่ยนน้ำตาลเคี่ยวให้กลายเป็นคาราเมลสีน้ำตาลแก่และมีมิติรสชาติที่ซับซ้อนขึ้นแล้วถึงพร้อมนำออกมาใช้งานในช่วงหน้าเทศกาลไหว้พระจันทร์” เขาเล่าเรื่อยๆในฐานะลูกค้าประจำผู้คุ้นเคยกับนักทำขนมไหว้พระจันทร์มืออาชีพตรงหน้าก่อนชวนให้เราชิมน้ำตาลเคี่ยวให้รู้รสชาติดูสักครั้ง
และเป็นอย่างที่เขาว่าน้ำตาลในชามตรงหน้านั้นรสหวานกลมกล่อมเจือกลิ่นควันจางๆเมื่อผสมเข้ากับแป้งและไส้ขนมไหว้พระจันทร์แล้วย่อมกลายเป็นสมการรสชาติที่ไม่เหมือนใครยิ่งเป็นไส้ขนมไหว้พระจันทร์ตำรับแต้จิ๋วที่อุดมด้วยเครื่องเทศทั้งผิวมะกรูดผงพะโล้ขิงดองฟักเชื่อมถั่วไข่เค็มและมีกลิ่นเคล้ากุหลาบหอมอบอวลหรือที่ภาษาจีนเรียก ‘โหงวยิ้ง’ ก็ยิ่งทำให้ขนมชิ้นนั้นอร่อยโดดเด่น
ความพิเศษของขนมไหว้พระจันทร์อีกประการคือมันเป็นคำนามเรียกขนมอีกหลายชนิดที่ใช้เฉลิมฉลองในงานเทศกาลได้เช่นกันทั้งขนมสีขาวทรงกลมแผ่นบางที่เราเรียกกันว่าขนมโก๋ขาวหรือกระทั่งขนมแป้งแผ่นกลมสอดไส้ส้มกวนกับน้ำตาลหรือที่ชาวเยาวราชเรียกกันว่าขนมไส้ส้มก็สามารถเรียกว่าขนมไหว้พระจันทร์ได้เช่นเดียวกันรสชาติของเทศกาลจันทร์เต็มดวงจึงเต็มไปด้วยสีสันด้วยเหตุนี้
และแม้รายละเอียดของเทศกาลแห่งแสงจันทร์จะเปลี่ยนไปแต่สุดท้ายใจความยังคงเดิมด้วยเทศกาลไหว้พระจันทร์นั้นเกิดขึ้นเพื่อ ‘รวมตัว’ ไม่ว่าชาวจีนจะเดินทางไปอยู่ที่ไหนไกลจากแผ่นดินเกิดสักเท่าไหร่เมื่อเข้าสู่กลางฤดูไม้ใบร่วงเมื่อใดขนมไหว้พระจันทร์ก็จะปรากฏกายเมื่อนั้นเป็นอันรู้กันว่าถึงเวลาแห่งการเฉลิมฉลองใหญ่ในรอบปีเพื่อระลึกถึงความสัมพันธ์ของพี่น้องแผ่นดินใหญ่ความสัมพันธ์ที่เต็มไปด้วยความรักความงามและความลับในบางหน้าประวัติศาสตร์เช่นกันกับดวงจันทร์
