‘ที่ว่างและความเงียบแห่งการเติบโต’ รู้จักแนวคิด Ma ปรัชญาญี่ปุ่นที่บอกว่า ‘ช่องว่าง’ ทำให้สรรพสิ่งโดดเด่นและลึกซึ้งขึ้น

 สำหรับบางคน สิ่งที่เรียกว่า ‘ช่องว่าง’ ‘จังหวะหยุด’ หรือ ‘ความเงียบ’ นั้นเป็นสิ่งน่าอึดอัด

 แต่ในบริบทของญี่ปุ่น สิ่งเหล่านี้ถูกสังเกตในอีกแง่มุม และกลายมาเป็นหนึ่งในแนวคิดที่สำคัญที่สุดของศิลปะและวัฒนธรรมญี่ปุ่นอย่าง ‘Ma’ หรือ ‘หม่า’ เช่นเดียวกับ ‘วะบิ ซะบิ’ กล่าวคือเป็นคำง่ายๆ แต่ลึกซึ้งมาก จนมักแปลตรงตัวไม่ได้ในภาษาอื่น 

 แนวคิดเรื่อง Ma คือ ถูกอธิบายว่าเป็นการหยุดนิ่งของกาลเวลา ช่วงเวลา หรือช่องว่างของพื้นที่ นี่ไม่ได้หมายความว่ามันเป็นความว่างเปล่า หากแต่เป็นพื้นที่ที่เกิดขึ้นหรือถูกออกแบบอย่างตั้งใจ คือเวลาและพื้นที่ที่ชีวิตต้องการเพื่อหายใจ สัมผัส เชื่อมโยง

 Ma เชื่อว่าหากปราศจากช่วงเวลา ช่องว่าง หรือพื้นที่ของเราถูกจำกัด เราก็ไม่สามารถเติบโตได้ และแนวคิดนี้ สามารถใช้ได้กับทุกแง่มุมของชีวิต

 จังหวะหยุด ทำให้เรื่องราวลึกซึ้งขึ้น ความเงียบ ทำให้เสียงมีพลังขึ้น พื้นที่ว่าง ทำให้บางสิ่งดูโดดเด่นขึ้น และช่องว่างระหว่างกัน ช่วยสร้างสัมพันธ์อันสมดุล สิ่งเหล่านี้ต่างกลมกลืนอยู่ในชีวิตประจำวันและการออกแบบเชิงศิลปะในญี่ปุ่นแบบที่เราอาจไม่ทันสังเกต เช่น สถาปัตยกรรม ดนตรี มังงะ การออกแบบโลโก้ หรือกระทั่งช่วงการสนทนา

 เพราะญี่ปุ่นมองว่า ทุกสรรพสิ่งต้องการพื้นที่ให้หายใจ ไม่ใช่เป็นการเติมสิ่งต่างๆ จนอัดแน่น แต่คือการเว้นที่ว่างอย่างสวยงาม แนวคิดนี้จึงเป็นจิตวิญญาณที่ทำให้ชีวิตและศิลปะแบบญี่ปุ่นดูเรียบง่ายแต่ลุ่มลึก น้อยแต่ทรงพลังอย่างยิ่ง

 แล้วหลักการของ Ma นั้นคืออะไร ทำไมถึงทรงพลัง และมันสร้างความลึกซึ้งในชีวิตเราได้ยังไง?

ความว่างเปล่าไม่ได้แปลว่าไม่มีอะไร

 ในมุมมองตะวันตก ความว่างเปล่า มักหมายถึงความขาดแคลน หรือบางสิ่งที่ขาดหายไป แต่ในแนวคิดญี่ปุ่น Ma คือความว่างเปล่าที่มีชีวิต เป็นพื้นที่ที่เต็มไปด้วยพลังแห่งความเป็นไปได้ ไม่ใช่การขาดสิ่งใด แต่คือการมีอยู่โดยปราศจากรูปแบบ เช่นเดียวกับในพุทธศาสนานิกายเซน ที่ความเงียบหรือความนิ่งสงบไม่ใช่ความว่างเปล่า แต่คือจุดที่จิตสำนึกลึกซึ้งยิ่งขึ้น ได้มองเห็นความจริงของปัจจุบัน เปิดพื้นที่หายใจแก่สิ่งที่ดำรงอยู่ และเปิดโอกาสให้ความงามปรากฏออกมาอย่างเป็นธรรมชาติ

ความสมดุลระหว่างสิ่งตรงข้าม

 Ma ดำรงอยู่ระหว่างสิ่งตรงข้าม เช่น ความสมบูรณ์และความว่างเปล่า เสียงและความเงียบ การเคลื่อนไหวและการหยุดนิ่ง คือความสมดุลที่เกิดจากความต่าง อันหล่อหลอมให้เกิดรูปร่างและความหมาย เพราะหากปราศจากความมืด แสงสว่างก็ไร้ความหมาย หากปราศจากความเงียบ เสียงก็สูญสิ้นความงดงาม เราจึงมักเห็นศิลปินและสถาปนิกญี่ปุ่นจงใจออกแบบด้วยการคำนึงถึงความแตกต่างนี้ เพื่อสร้างสมดุลของความไม่สมมาตรให้กลมกลืนไปตามธรรมชาติ

การตระหนักรู้ในปัจจุบัน

 คำพูดของคุณลุงฮิรายามะในภาพยนตร์ Perfect Days (2024) ที่พูดกับหลานสาวว่า “พรุ่งนี้คือพรุ่งนี้ ตอนนี้คือตอนนี้” ก็สะท้อนหลักคิดข้อนี้ได้ เพราะแนวคิด Ma เตือนให้ระลึกถึงสติสัมปชัญญะ ทำให้เราได้อยู่กับช่วงเวลานั้นจริงๆ เนื่องจาก Ma มีรากฐานจากสติสัมปชัญญะแบบเซน คือเพื่อชื่นชมสิ่งที่เป็นอยู่ตรงหน้าอย่างลึกซึ้ง แทนที่จะรีบเร่งไปสู่สิ่งที่จะเกิดขึ้นต่อไป มันจึงเป็นพื้นที่นิ่งระหว่างการกระทำ ที่ซึ่งความตระหนักรู้ อารมณ์ และความงามเกิดขึ้น

ความสัมพันธ์ผ่านช่องว่าง

 แนวคิด Ma ไม่ได้หมายถึงการแยกจากกัน แต่คือการเชื่อมโยงผ่านพื้นที่ ซึ่งเป็นพื้นที่ระหว่างผู้คน สิ่งของ หรือความคิด ช่วยให้สิ่งเหล่านั้นดำรงอยู่ได้อย่างชัดเจนและเคารพซึ่งกันและกัน เช่น ในความสัมพันธ์ที่หลายครั้งความเงียบหรือระยะห่างไม่ได้หมายถึงความเย็นชา แต่คือการให้พื้นที่ซึ่งกันและกันได้หายใจ หรือยกตัวอย่างงานศิลปะ ที่ช่องว่างระหว่างเส้นหรือวัตถุ จะช่วยให้แต่ละส่วนมีลักษณะของตัวเองและสื่อสารถึงกันได้อย่างลงตัว

เว้นว่างอย่างตั้งใจ

 Ma คือการปล่อยให้บางสิ่งว่างเปล่าโดยเจตนา คือการเลือกไม่ใส่เพื่อให้ความงามและความหมายของสิ่งที่เหลืออยู่ปรากฏออกมาอย่างเป็นธรรมชาติ ซึ่งอย่างที่กล่าวไปว่างานออกแบบ สถาปัตยกรรม และการเล่าเรื่องของญี่ปุ่น ล้วนยึดถือหลักการนี้ เพราะในการออกแบบหรือเล่าเรื่องแบบญี่ปุ่นนั้น สิ่งที่ไม่พูดหรือไม่ได้ใส่เข้าไปมักทรงพลังพอๆ กับสิ่งที่พูดออกมาหรือใส่เข้าไป นั่นคือพลังของการละเว้นที่ทำให้สิ่งที่ยังคงอยู่มีชีวิตชีวายิ่งขึ้น

 สำหรับ Ma ช่องว่างหรือความเงียบคือจังหวะที่ทำให้ชีวิตมีความลึก คือความเงียบที่ทำให้สรรพเสียงงดงาม และคือระยะที่ทำให้ความสัมพันธ์ได้หายใจ 

 การเข้าใจ Ma ไม่ได้มาจากการวิเคราะห์ แต่คือการรับรู้ด้วยใจ มันแทรกอยู่ในจังหวะหยุด ความเงียบ ช่องว่าง เราจะรับรู้ถึง Ma ได้เมื่อหยุดพยายามเติมทุกช่องว่าง แต่ให้ความว่างนั้นพูดแทน