คำตอบคือไม่ได้ 

และใช่, ตัวละครสำคัญตัวแรกคือครอบครัว

บ้านไม่ใช่เซฟโซน (เรื่องโภชนาการ)

“ถ้าเอาทฤษฎีมาพูดกัน เด็กกินอาหารกลางวันที่โรงเรียนในสัดส่วน 40% ที่เด็กควรกินทั้งวัน อีก 60% อยู่ที่บ้าน คือมื้อเช้า 20% และมื้อเย็น 40% ถ้าตอบตามทฤษฎีว่าใครมีความสำคัญกับการจัดการภาวะโภชนาการเด็กมากกว่า ก็ต้องเป็นที่บ้าน แต่มันก็แยกกันไม่ขาดเสียทีเดียว จึงต้องผนึกกำลังกันทั้ง 2 ด้าน บ้านเป็นส่วนสำคัญในการหาอาหารที่ดีให้เด็ก ส่วนโรงเรียน สำคัญในการสร้างวินัยในการรับประทานอาหาร และสอนเด็กๆ เรื่องโภชนาการ” ลูกปลา-ภักษ์ภัสสร สระฉันทพงษ์ นักโภชนาการ FOOD FOR GOOD คนเดิม ชี้ให้เห็นความสำคัญของครอบครัวอย่างที่ปฏิเสธไม่ได้

“จากพื้นที่ที่ FOOD FOR GOOD ลงไปทำงาน ปัญหาที่เราเห็นคือเรื่องเวลากับเงิน คือผู้ปกครองไม่มีเวลาให้ หรือผู้ปกครองมีฐานะยากจน บางครั้ง สองปัญหานี้มันก็กลืนๆ กันอยู่ ยิ่งในชนบท ส่วนใหญ่พ่อแม่ไม่ได้เลี้ยงลูกเอง ฝากปู่ย่าตายายเลี้ยง เพราะพ่อแม่ต้องไปทำงานในเมือง ส่งเงินกลับไปให้ พอบ้าง ไม่พอบ้าง ก็เป็นอีกเรื่องหนึ่ง แล้วสำหรับตายายที่ได้เงินผู้สูงอายุเดือนละ 600 บาท แต่ต้องเลี้ยงหลานอีก 4-5 คน นี่คือสภาพที่เราเจอ ในเรื่องการจัดการโภชนาการเด็ก ยิ่งถ้าผู้ปกครองอายุเยอะมากๆ เขาจะไม่ค่อยให้ความสำคัญเรื่องโภชนาการมากนัก มีอะไรก็กินๆ เข้าไป เด็กๆ บางคนผู้ปกครองทำไร่ทำนา ออกจากบ้านไปตั้งแต่ตีห้า แล้วก็ไม่ได้เตรียมอาหารไว้ให้ลูกให้หลาน ก็ให้เงินไป 5 บาท 10 บาท ซื้อของกินที่โรงเรียนนะ แล้วเด็กๆ จะกินอะไร ก็จะกินขนม กินลูกชิ้นหน้าโรงเรียน 

“หรือบางครั้งเราเคยเจอความเข้าใจผิดแบบแปลกๆ เหมือนกัน เช่น ยายเข้าใจว่าการให้เด็กๆ กินกาแฟเป็นอาหารเช้าคือเรื่องดี เพราะเขาดูจากทีวีว่าคนในเมืองกินกาแฟตอนเช้า” ลูกปลาเล่า ก่อนจะบอกว่าความเข้าใจผิดๆ เพี้ยนๆ นี้ ส่งผลกับพฤติกรรมการกินของเด็กๆ โดยตรง

เมื่อถามถึงครอบครัวในเมือง แม้ FOOD FOR GOOD จะไม่ได้ทำงานด้วยโดยตรง แต่ปัญหาที่เห็นชัดเจน คือถึงเด็กๆ ในเมืองมีตัวเลือกในการกินมากกว่า แต่ครอบครัวก็มักจะเลือกอะไรผิดๆ อยู่เสมอ

“เคยเข้าไปอยู่ในกรุ๊ปของคุณพ่อคุณแม่ที่คุยกันเรื่องลูก ปรึกษากันว่าลูกอ้วนทำยังไงดี แล้วก็มีผู้หวังดีไปแนะนำว่าให้เด็กๆ กิน IF สิ!” ลูกปลาอดไม่ได้ที่จะเล่าเสียงสูง เพราะรู้สึกว่าแม้ผู้ปกครองในเมืองจะห่วงใยใส่ใจเรื่องอาหารการกินของลูก แต่กลับไม่ใส่ใจเรื่องข้อมูลที่ถูกต้องเท่าที่ควร และเชื่อใครก็ไม่รู้มากกว่าเชื่อหมอหรือนักโภชนาการ “ไม่ว่าจะครอบครัวในชนบทหรือครอบครัวในเมือง ปัญหาเดียวกัน คือ Health Literacy ความรอบรู้ด้านสุขภาพ คนต่างจังหวัดไม่รู้เพราะอาจจะไม่สามารถเข้าถึงความรู้ได้ คนในเมืองเข้าถึงความรู้ได้ แต่ไม่รู้ว่าแหล่งความรู้นั้นน่าเชื่อถือหรือเปล่า ก็นับว่าไม่มี Health Literacy ทั้งคู่”  

อีกงานหนึ่งที่ FOOD FOR GOOD ขอความร่วมมือให้โรงเรียนที่เข้าร่วมโครงการทำ จึงต้องเพิ่มการสร้างความรู้ความเข้าใจเรื่องโภชนาการอย่างถูกต้องให้กับเด็กๆ และต้องส่งความรู้ความเข้าใจเดียวกันนี้ ไปให้ถึงผู้ปกครองที่ดูแลเด็กๆ ด้วย แม้จะวัดผลไม่ได้เต็มเม็ดเต็มหน่วยเหมือนการเห็นพัฒนาการด้านภาวะโภชนาการ แต่ก็เป็นงานที่ต้องทำ และขอให้โรงเรียนไม่ยอมแพ้ที่จะทำต่อไป

หน่วยขับเคลื่อนนโยบาย ยันโรงพยาบาลในพื้นที่ก็ต้องมีเอี่ยวด้วย

ชมพู่-ประภาพรรณ บรรลุศิลป์ รองผู้อำนวยการโครงการ FOOD FOR GOOD เล่าว่า จากจุดเริ่มต้นของโครงการที่เป็นเพียงการช่วยระดมทุนนำเงินไปส่งต่อให้มูลนิธิเพื่อจัดสรรมื้ออาหารให้เด็กในโรงเรียนห่างไกล สู่การลงไปทำงานคลุกคลีกับปัญหาในพื้นที่ และเห็นความเป็นไปได้หลายๆ อย่างจากความตั้งใจจริงของเหล่าคุณครูและคนในชุมชน ทำให้ FOOD FOR GOOD มีเป้าหมายที่ไกลกว่าเดิม

“มันเป็นเรื่องยากที่เราจะขับเคลื่อนเพื่อเปลี่ยนแปลงนโยบายของรัฐได้โดยตรง แต่สิ่งที่เราพยายามทำคือการสร้างความร่วมมือกับหน่วยงานต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับปัญหาโภชนาการเด็ก นำเครื่องมือและวิธีที่เรามีจากการทำงานตลอด 8 ปีไปแลกเปลี่ยนและพัฒนาอะไรใหม่ๆ ร่วมกัน” ชมพู่บอกวิธีคิด ก่อนจะเล่าถึงความร่วมมือใหม่ๆ ที่ FOOD FOR GOOD กำลังทำ ไม่ว่าจะเป็นการร่วมทำงานในโครงการวิจัยและพัฒนาต้นแบบของการจัดการเชิงระบบในสถานศึกษาเพื่อสร้างความมั่นคงทางอาหารของนักเรียนที่ขาดแคลนทุนทรัพย์จังหวัดเพชรบูรณ์ ร่วมกับกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) และงานพัฒนาชุดข้อมูลความรู้โภชนาการให้ กสศ. นำไปใช้กับ 23 โรงเรียนที่เข้าร่วมโครงการอาหารเช้า เป็นชุดสื่อสารความรู้ 4 กลุ่ม สำหรับคุณครู แม่ครัว ผู้ปกครอง และนักเรียน และการทำงานร่วมกับกลุ่มงานสาธารณสุขในโรงพยาบาลยะรัง จังหวัดปัตตานี โรงพยาบาลเพชรบูรณ์ และเครือข่ายแพทย์ชนบท เพื่อลดปัญหาสุขภาพให้เด็กในพื้นที่ผ่านการดูแลโภชนาการ

“เป็นปีแห่งการทดลองของเรา” เจี๊ยบ-สิรินาท ต่อวิริยะเลิศชัย เล่ารายละเอียดของเนื้องานชื่อยาวและฟังดูจริงจังเหล่านั้นด้วยกลไกง่ายๆ “การทำงานวิจัยหาข้อมูลมารองรับว่า กสศ. จะผลักดันให้รัฐสนับสนุนงบประมาณอาหารเช้าให้เด็กนักเรียนยากจนพิเศษได้ไหม อบต. เข้ามาจัดสรรงบนี้ได้หรือเปล่า ซึ่งเรารู้ว่าเด็กๆ ในประเทศไทย ส่วนใหญ่ได้กินอาหารเช้ามาจากบ้านนะคะ แต่คุณภาพของอาหารเช้าที่พ่อแม่ให้กินอาจจะไม่ครบหมู่ หมูปิ้ง ไก่ย่าง ขนมปัง พอได้ลองสำรวจ ทำให้เห็นว่าเราอาจจะไม่ต้องเสริมทั้งหมด แต่เสริมบางอย่าง เช่น ผลไม้ระหว่างคาบเรียนก็เพียงพอ เพราะเด็กๆ อาจจะขาดผักหรือผลไม้ในมื้อเช้า คือนอกจากจะใส่ตัวแปรอย่างงบประมาณอาหารเช้า เราอาจจะต้องใส่ตัวแปรความรู้พ่อแม่ด้วย เพื่อให้เขาเลือกอาหารให้ลูกกินให้ถูกต้องขึ้น”

ส่วนเนื้องานที่ทำงานร่วมกับโรงพยาบาล ก็มาจากโจทย์ตั้งต้นว่าหน่วยงานสาธารณสุขในพื้นที่อย่างโรงพยาบาล มีงานล้นมือจากปัญหาสุขภาพของประชากรในพื้นที่ หาก FOOD FOR GOOD ไปช่วยเปลี่ยนจากการรักษาเป็นการป้องกันล่ะ จะช่วยลดภาระงานของหมอและพยาบาลที่ล้นมือได้ไหม 

“โรงพยาบาลเป็นเหมือนหน่วยสุดท้าย คือต้องให้คนเจ็บป่วยก่อนแล้วถึงค่อยไปแก้ไข เราจึงทดลองทำกระบวนการที่มาเริ่มกันที่ต้นทางดีไหม ถ้าเด็กมีสุขภาพดี ก็จะไม่ป่วย โรงเรียนที่ร่วมในโครงการ FOOD FOR GOOD เองก็เก็บฐานข้อมูลของเด็กเรื่องโภชนาการต่อเนื่องอยู่แล้ว ถ้าคุณครูนำไปส่งต่อให้หน่วยงานสาธารณสุขได้รู้ว่าข้อมูลโภชนาการของเด็กในพื้นที่เป็นอย่างนี้ เด็กคนนี้ไม่มีพัฒนาการเลย สาธารณสุขในพื้นที่รู้ข้อมูลนี้แล้วก็วางแผนเพื่อแก้ปัญหาอย่างถูกต้องได้ ซึ่งเราเข้าไปทำหน้าที่เป็นพี่เลี้ยงเท่านั้น โรงพยาบาลและโรงเรียนในพื้นที่สามารถออกแบบกระบวนการทำงานได้เอง” 

ด้วยจำนวนคนทำงานไม่กี่คนของ FOOD FOR GOOD การขยายพื้นที่ได้ถึง 70 โรงเรียนในปี 2565 ถือเป็นงานที่ล้นมือมากแล้ว แต่งานสร้างความร่วมไม้ร่วมมือกับเครือข่าย ทำให้วิธีและเป้าหมายของการเปลี่ยนแปลงโภชนาการเด็กให้ดีขึ้น ถูกขยายออกไปกว้างขวางกว่าเก่า เช่นเดียวกับความร่วมมือกับกลุ่มธุรกิจที่มีความเป็นไปได้ใหม่ๆ มากขึ้น

ไม่ใช่มูลนิธิสำหรับทำกิจกรรมซีเอสอาร์ แต่คือพาร์ตเนอร์ที่จับมือกันเปลี่ยนแปลง

ฟังดูเข้าเค้า ถ้าบัตรเครดิตจะช่วยระดมทุนด้วยการให้ลูกค้าแลกแต้มสะสมหรือ cashback เป็นเงินบริจาคเข้าโครงการ แต่สิ่งที่ธนาคารกรุงศรี ในฐานะพาร์ตเนอร์ของ FOOD FOR GOOD ทำ คือการเอาความถนัดเรื่องการพัฒนาแอปพลิเคชั่นมาพัฒนาเครื่องมือในการเก็บข้อมูลภาวะโภชนาการของเด็กๆ ในโรงเรียน เพื่อการติดตามภาวะโภชนาการเด็กร่วมกับ FOOD FOR GOOD

“เมื่อก่อนเราใช้ excel ธรรมดาในการเก็บข้อมูล มันจึงไม่มีการประมวลผล โปรแกรมของรัฐที่มีอยู่ก็มีข้อจำกัดว่าเก็บข้อมูลได้ไม่ต่อเนื่อง ต้องหยิบหลายๆ ไฟล์มาประมวลผลกันเอง จึงช้า ทำได้น้อย แต่ถ้าทำผ่านเครื่องมือนี้ที่ออกแบบร่วมกันกับธนาคารกรุงศรี พอคุณครูคีย์ข้อมูลเข้าไป จากที่เราเคยประมวลได้ทีละน้อยๆ ก็จะเพิ่มจำนวนการเก็บและประมวลผลข้อมูลได้เป็นระบบและต่อเนื่องมากขึ้น นำข้อมูลไปใช้ในการทำงานได้มากขึ้น” เจี๊ยบเล่าถึงกลไกของเครื่องมือ ก่อนจะบอกว่าคุณครูกำลังจะได้ใช้แอปฯ ที่ว่า ในการเก็บข้อมูลเด็กๆ ในรอบการทำงานนี้และเชื่อว่าจะช่วยให้การทำงานที่เคยเป็นภาระหนักของคุณครูเบาขึ้นได้อีกมาก

“พอได้ทำงานด้วยกัน เราเห็นว่าคุณครูทำงานหนักมาก หนักเกินความจำเป็น เพราะเมืองไทยพยายามใช้ไม้บรรทัดอันเดียวกันในการวัดทุกอย่างเลย อาหารได้งบ 21 บาทเท่ากัน สอบวัดผลด้วยข้อสอบเดียวกัน ทุกอย่างมาตรฐานเดียวกันหมด แต่สิ่งแวดล้อมไม่เหมือนกันเลย” เจี๊ยบเน้นเสียง “มันไม่ยุติธรรม รู้สึกว่าโลกนี้มันไม่เท่าเทียม แต่เราก็ยังเห็นความพยายามที่จะทำให้มันเท่ากันของคุณครู ถ้าเราช่วยเป็นฟันเฟืองให้เขาได้ เราก็อยากช่วย” เจี๊ยบบอกเล่าในฐานะคนทำงานหนึ่งคนที่อยากเบาภาระให้ครู พร้อมๆ กับการสร้างความเข้าใจให้คนในสังคม

ใช่, อีกตัวละครที่เกี่ยวข้องกับเรื่องนี้ คือพวกเรา 

ไม่จำเป็นว่าเราต้องเป็นพ่อแม่ เป็นครู เป็นบุคลากรในวงการสาธารณสุข หรืออยู่ในกลุ่มธุรกิจที่ยื่นมือมาร่วมสนับสนุนได้ เพราะในฐานะพลเมืองคนหนึ่งที่จะแก่ชราไปในยามที่เด็กๆ พวกนี้เติบโตขึ้นมา การที่เราเข้าใจปัญหามากกว่าแค่อยากบริจาคเพื่อทำบุญเป็นมื้อๆ ไม่เพิกเฉยต่อปัญหาเชิงโครงสร้างเพราะคิดว่าไกลตัว และร่วมส่งเสียงเพื่อหักไม้บรรทัดที่บิดเบี้ยวในวันที่เราทำได้ ก็น่าจะเป็นวิธีที่เราจะมีชีวิตอยู่ในสังคมนี้ไป อย่างมีความหวัง

คุณภาพชีวิตของเราทุกคน ไม่ใช่เรื่องที่ต้องยอมจำนนและปล่อยให้มันเป็นไป

ติดตามรายละเอียดของโครงการ FOOD FOR GOOD ได้ที่ www.foodforgood.or.th

The post ผลักภาระให้โรงเรียนอย่างเดียวไม่ได้ คุณภาพชีวิตเด็กเกี่ยวกับเราทุกคน appeared first on a day magazine.

เพราะเนื้อหาในหนังสือราชการ ระบุว่าสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน กระทรวงศึกษาธิการ (สพฐ.) ส่งเสริมการรับประทานมังสวิรัติช่วงเข้าพรรษาในโรงเรียน โดยให้โรงเรียนประกอบอาหารมังสวิรัติเป็นมื้อกลางวันในวันพระ รวม 9 มื้อ เพื่อลดการเบียดเบียน ปลูกฝังความเมตตาต่อสัตว์ตามหลักพุทธศาสนา แม้ว่าภายหลังจะออกมาย้ำว่าเป็นการรณรงค์เชิญชวน ไม่ได้บังคับหรือออกคำสั่งตามที่ถูกวิพากษ์วิจารณ์ แต่เราก็อดสงสัยไม่ได้เลยว่า หน่วยงานที่รับผิดชอบเรื่องการศึกษาและคุณภาพชีวิตของเด็กไทย เข้าอกเข้าใจเรื่องโภชนาการมากน้อยแค่ไหนกัน 

สถิติเรียกสติ เด็กไทยยังมีภาวะทุพโภชนาการมากกว่าที่ควรจะเป็น

ข้อมูลจาก Health Data Center กระทรวงสาธารณสุข ปี 2564 ระบุว่า 1 ใน 3 ของเด็กวัยเรียนอายุ 6-14 ปี มีภาวะทุพโภชนาการ 

ถึงจะพอเดาๆ ได้ แต่นิยามชัดๆ ของคำว่า ‘ทุพโภชนาการ’ ที่ UNICEF ชี้ชัดไว้ คือความไม่มั่นคงทางอาหารและโภชนาการ (Food and Nutrition Insecurity) ที่มีหลายระดับและมาจากหลายปัจจัย ไม่ว่าจะเป็นเรื่องที่เข้าใจง่ายๆ อย่างการบริโภคอาหารที่ไม่เพียงพอต่อความต้องการของร่างกาย เลยรวมไปถึงการเข้าถึงอาหารและความมั่นคงทางอาหาร ทั้งในระดับบุคคลและระดับครัวเรือน และการขาดบริการด้านสุขภาพ เช่น การติดตามการเจริญเติบโตของเด็กหรือการให้ความรู้ทางด้านโภชนาการ 

และจากผลสำรวจภาวะทุพโภชนาการในเด็กระดับประถมศึกษาโดย สพฐ. เอง ที่จัดทำในปี 2562 ก็พบว่ามีนักเรียนน้ำหนักต่ำกว่าเกณฑ์ (ผอม) จำนวน 297,072 คน คิดเป็น 9.63% ในขณะที่นักเรียนที่มีส่วนสูงต่ำกว่าเกณฑ์ (เตี้ย) มี 243,047 คน คิดเป็น 7.88% และสุดท้าย นักเรียนที่มีน้ำหนักสูงกว่าเกณฑ์ (เริ่มอ้วนและอ้วน) สูงถึง 583,831 คน คิดเป็น 18.93% ทั้งที่เป้าที่กระทรวงสาธารณสุขตั้งไว้ เราควรมีเด็กเตี้ยและเด็กผอม ไม่เกิน 5% ต่อหมวด และเด็กอ้วน ไม่ควรเกิน 10% เท่านั้น

“ถ้ามองในภาพรวมทั้งประเทศ ภาวะโภชนาการเด็กไทยถือว่ายังไม่ถึงเกณฑ์ที่กระทรวงสาธารณสุขตั้งไว้ และถ้าดูที่ตัวเลข การประมวลผลคือการเฉลี่ยไปทุกพื้นที่ในประเทศไทย ซึ่งต้องลองจินตนาการว่าบางพื้นที่ เช่นกรุงเทพมหานคร เด็กอาจจะได้กินดีอยู่ดีมากกว่าภูมิภาคอื่นๆ โภชนาการจึงอาจจะดีกว่าค่าเฉลี่ย แต่นั่นก็แปลว่าต้องมีเด็กอีกกลุ่มหนึ่งที่โภชนาการแย่กว่าค่าเฉลี่ยลงไปอีก ซึ่งเด็กกลุ่มนี้จะพบอยู่ในต่างจังหวัด พื้นที่ชายขอบ และพื้นที่ห่างไกล” ลูกปลา-ภักษ์ภัสสร สระฉันทพงษ์ นักโภชนาการ FOOD FOR GOOD ชวนมองลึกไปกว่าตัวเลข และชี้ให้เห็นว่าปัญหาโภชนาการไม่ใช่แค่เรื่องเล็กน้อย เพราะมันส่งผลกับการเติบโตและความสามารถในการเรียนรู้ของเด็กๆ อย่างมีนัยสำคัญ

ปัญหาโภชนาการเด็กไม่ได้ตรงไปตรงมาว่า ผอมคือจน อ้วนคือรวย หมูเยอะคือดี มีแต่ผักคือโกง

ด้วยตัวเลขค่าเฉลี่ยที่เราเห็นว่าปัญหาเด็กอ้วนสูงกว่าเด็กเตี้ยแคระแกร็นหรือเด็กผอมค่อนข้างมาก จึงอดคิดไม่ได้ว่า ความขาดแคลนของเด็กๆ ที่เรามักเห็นในภาพจำของโรงเรียนห่างไกลอาจหมดไปแล้ว?

“ในบรรดาอาหารที่เรากิน ข้าว ผัก เนื้อสัตว์ ถามว่า 3 อย่างนี้อะไรถูกที่สุด คำตอบคือข้าว ดังนั้น คนอ้วนอาจไม่ได้แปลว่าเขากินดีอยู่ดีนะ ที่เราเคยเจอมา มันก็ไม่ได้ตรงไปตรงมาเสียทีเดียวนะคะ คนยากจนก็มีโอกาสที่จะอ้วนได้เหมือนกันเพราะไม่มีเงินซื้ออาหารที่เป็น Balanced Meal (อาหารที่มีสารอาหารครบถ้วนในสัดส่วนที่เหมาะสมกับร่างกาย) แต่ละมื้อจะหนักไปที่ข้าวมากที่สุด มีเพียงกับข้าวเล็กๆ น้อยๆ ก่อนหน้านี้ลูกปลาเคยทำงานอยู่โรงพยาบาล เจอคนไข้ที่อ้วนมากๆ เพราะเขามีฐานะยากจน ไม่มีเงินซื้อกับข้าว อาหารหลักเลยเป็นข้าวกับเครื่องปรุงเท่านั้น กับเด็กๆ ก็เช่นเดียวกัน และก็อาจจะพูดได้ตรงไปตรงมาไม่ได้เหมือนกันว่าคนกรุงเทพฯ อ้วน คนต่างจังหวัดผอม เพราะในรายละเอียดมีความซับซ้อนค่อนข้างมาก”

อีกประเด็นที่ความเข้าใจผิดของเราๆ ทำให้นักโภชนาการอย่างลูกปลากังวล คือการคิดว่าเนื้อสัตว์เยอะๆ คือดี ถ้าถาดหลุมเด็กมีแต่ผักแปลว่าโรงเรียนทุจริตสถานเดียว 

“ทุกโรงเรียนได้งบประมาณ 21 บาท ในการบริหารจัดการอาหารหนึ่งมื้อ ถามว่า พอมีเงินแค่เท่านี้ เราจะไม่คิดถึงโภชนาการเลยค่ะ แต่จะคิดว่าทำยังไงให้เงินนี้ซื้อกับข้าวให้ได้มากที่สุด ปริมาณเยอะที่สุดที่จะพอให้เด็กกิน แล้วมันก็ต้องไม่ดูน่าเกลียดด้วย เพราะจะมีคนมาตรวจเรา ในความคิดของคุณครู​หรือในความคิดของคนทั่วไป เราจะคิดว่า ถ้าเนื้อสัตว์เยอะแล้วดี ถ้าถาดหลุมมีแต่กองผักและข้าว คนจะคิดว่าโกงหรือเปล่าไว้ก่อน ก็เป็นความเข้าใจผิดระหว่างคุณครูและคนที่มาตรวจด้วย” ลูกปลาขยายความ ก่อนจะชี้ว่าความเข้าใจผิดนี้ส่งผลต่อการจัดการอาหารให้เด็กอย่างถูกต้องด้วยเหมือนกัน 

คำถามถัดมาคือ โรงเรียน คุณครู และแม่ครัว เข้าใจการจัดอาหารตามหลักโภชนาการมากน้อยแค่ไหน

หรือคำถามที่ใหญ่กว่านั้น ทำไมคุณครูที่มีหน้าที่สอนหนังสือ ถึงถูกผลักภาระเรื่องจัดการโภชนาการเด็กมาให้เต็มมือ

นักโภชนาการไม่มี โปรแกรม Thai School Lunch ไม่พอ?!?

โรงเรียนของเราจะน่าอยู่ นอกจากคุณครูใจดีทุกคน ยังมีอีกหลายตำแหน่งหน้าที่ที่ขาดไปไม่ได้ ไม่ว่าจะเป็นฝ่ายธุรการที่คอยจัดการเอกสารต่างๆ นานา ไม่ให้มาเบียดบังการสอน มีแม่ครัวและภารโรงดูแลจัดการความเรียบร้อยในโรงครัวและโรงเรียน มีนักโภชนาการดูแลเรื่องอาหารให้เหมาะสมกับการเติบโต และมีนักจิตวิทยาดูแลใจเด็กๆ ที่ยังอ่อนไหวและเปราะบาง

แต่ก็อย่างที่เรารู้ แค่ฝ่ายธุรการยังเป็นตำแหน่งงานขาดแคลนในบางโรงเรียน การจะมีนักจิตวิทยาหรือนักโภชนาการประจำ จึงกลายเป็นเพียงความฝัน

“ถ้ายังพอจำกันได้ ช่วงที่มีข่าวโรงเรียนให้เด็กๆ กินขนมจีนกับน้ำปลาเป็นอาหารกลางวัน หลังจากนั้นไม่กี่เดือน กระทรวงมหาดไทยก็ออกหนังสือให้ อบต. จ้างนักโภชนาการประจำตำบล เพื่อคอยตรวจสอบเรื่องอาหารของทั้งศูนย์พัฒนาเด็กเล็กและโรงเรียนในพื้นที่ แต่สิ่งที่ตามมาก็คืองบประมาณที่จะจัดจ้างคนเหล่านั้น อบต. ไม่ได้รับจัดสรรงบเพิ่มเติมมา จึงยังไม่เคยเห็นที่ไหนจ้าง หรือทำอะไรเป็นจริงเป็นจัง กลายเป็นกระดาษแผ่นหนึ่งที่เป็นนโยบายออกมา แต่ไม่ได้เตรียมระบบหรือเตรียมทรัพยากรที่จะทำสิ่งนั้นได้สำเร็จ” ลูกปลารายงานสถานการณ์ “จริงๆ เวลาเราเข้าไปอบรมแล้วบอกให้คุณครูต้องทำอย่างนั้นอย่างนี้ เรายังรู้สึกเลยนะ ว่าทำไมครูต้องมาทำเรื่องพวกนี้ด้วย”

แต่รัฐก็ไม่ได้นิ่งดูดายปัญหานี้เสียทีเดียว เมื่อปี 2555 ได้มีการพัฒนาระบบ Thai School Lunch ร่วมพัฒนาโดยศูนย์เทคโนโลยีอิเล็กทรอนิกส์และคอมพิวเตอร์แห่งชาติ (NECTEC) และสถาบันโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล ที่ช่วยให้โรงเรียนสามารถจัดอาหารกลางวันที่มีคุณภาพ ทั้งยังประมาณการค่าใช้จ่ายและวัตถุดิบล่วงหน้าได้ โดยผู้ใช้งานจะสร้างเมนูอาหารขึ้นเอง หรือจะให้ระบบจัดสำรับอาหารอัตโนมัติจากข้อมูลเมนูอาหารในระบบที่มีมากกว่า 1,000 ชนิดก็ได้ สามารถคำนวณคุณค่าสารอาหารจากสำรับที่จัดขึ้น และคำนวณปริมาณของวัตถุดิบในการจัดซื้อแต่ละครั้ง ทำให้ประมาณค่าใช้จ่ายได้ล่วงหน้า และสรุปค่าใช้จ่ายจริงตามราคาวัตถุดิบในแต่ละท้องถิ่น

“คอนเซปต์ของ Thai School Lunch ดีมากค่ะ มีขึ้นมาเพื่อให้คุณครูสามารถวางแผนมื้ออาหารได้ดีโดยไม่ต้องมีนักโภชนาการในโรงเรียนเหมือนในต่างประเทศ  แต่ประเด็นก็คือ เครื่องมือนี้ไม่ได้ถูกใช้อย่างที่ควรจะเป็น แม่ครัวยังถนัดทำอย่างที่เป็นรสมือของเขา หลายโรงเรียนยังมีการส่งรายงาน แต่ถ้าตรวจเช็กจริงๆ เมนูที่ส่งไปกับเมนูที่ทำจริงก็ไม่ตรงกัน 

“ถ้าไปถามคนที่คิดระบบนี้จริงๆ เขาคงอยากให้โรงเรียนเข้าใจคอนเซปต์ของเรื่อง การปรับเปลี่ยน ต่อให้ใส่เมนูอะไรเข้าไป แต่หน้างานทำไม่ได้ โรงเรียนต้องรู้จักที่จะแลกเปลี่ยน ทางโภชนาการเรียกว่า Food Exchange สมมติว่าเราจะทำต้มข่าไก่ ในโปรแกรมมันจะบอกว่าต้องใช้เห็ดนางฟ้า 3 กิโลกรัม แต่พอไปถึงตลาด ไม่มีเห็ดนางฟ้า แม่ครัวต้องรู้ว่าจะเปลี่ยนเป็นอะไร เพราะอาหารสามารถยืดหยุ่นได้ จะทำกล้วยบวชชี ไปถึงตลาด วันนี้ไม่มีกล้วยน้ำว้า จะเปลี่ยนเป็นฟักทองได้ไหม ซึ่งในช่วงแรกๆ ตอนที่ NECTEC อบรมการใช้งาน มันมีทั้งเซสชั่นพื้นฐานของโภชนาการและการใช้โปรแกรม ต้องคลิกตรงไหนยังไงบ้าง แต่พอมาในยุคปัจจุบัน การอบรมนี้ถูกถ่ายโอนไปให้ สพฐ. ทำ ซึ่งพอสอบถามทางโรงเรียน เขาก็บอกว่ามันมาแค่เรื่องการใช้โปรแกรมอย่างเดียว ครูรู้แค่วิธีกรอก แต่ไม่รู้วิธีคิด มันเลยเป็นช่องว่างใหญ่ๆ ตรงนี้”

อุดช่องว่างระหว่างโปรแกรม หน้าเตา และความเข้าใจเรื่องโภชนาการ 

อีกการทำงานหนึ่งของ FOOD FOR GOOD จึงเป็นการเข้าไปในพื้นที่เพื่อคุยกับโรงเรียนว่ามีปัญหาเรื่องการทำงานอย่างไร เรื่องโภชนาการติดขัดตรงไหนบ้าง ทั้งจากปัจจัยทั่วไป เลยรวมไปถึงการใช้ Thai School Lunch จากนั้นก็รวบรวมเป็นหลักสูตรเพื่อใช้อบรมในโรงเรียน ทั้งหลักการวางแผนเมนูอาหารและกระบวนการจัดการในรายละเอียด 

“เราสนับสนุนให้ใช้ Thai School Lunch นะคะ เพราะเนื้อหาที่เราใช้ ก็มาจากคู่มือ Thai School Lunch นี่แหละ แต่เปลี่ยนจากในคอมพิวเตอร์มาเป็นการคิดใส่กระดาษกับเราให้เข้าใจดูก่อน ด้วยวิธีคิดนี้ คุณครูลองทำในกระดาษเสร็จแล้วเอาไปใส่ใน Thai School Lunch ดู ว่ามันจะผ่านไหม ได้กี่ดาว คือในบางโรงเรียน มีปัญหาเรื่องการใช้โปรแกรมเพราะต้องใช้อินเทอร์เน็ตในการทำงานด้วย และประเด็นที่อยากให้เขียนลงกระดาษ เพราะถ้าโรงเรียนทำหน้าคอมเลย แล้วมันเกิดผิดแผน เขาจะไม่รู้ว่าต้องแก้ยังไง ไม่รู้ว่าจะต้องปรับเมนูอาหารยังไง ถ้าเขาไม่เข้าใจหลักการ ที่มาว่าวันจันทร์ต้องเป็นเมนูนี้ วันอังคารต้องเป็นเมนูนี้ มันมาจากอะไร สิ่งที่เราอบรมคือเราจะต้องรู้ที่มาที่ไปก่อน พอรู้แล้ว หน้างานเจออะไรก็ตาม จะสามารถเปลี่ยนเมนูได้​ โดยที่คุณค่าทางโภชนาการยังไม่เปลี่ยนแปลง”

และวิธีการตรวจสอบความเข้าใจของคุณครูและบุคลากรที่มาอบรม คือการทำ Pre-Test Post-Test เพื่อให้เห็นว่าความเข้าใจก่อนและหลังอบรมเพิ่มขึ้นมากน้อยแค่ไหน แต่นอกจากตัวเลขชี้วัดที่เห็นพัฒนาการ ลูกปลาบอกว่าสิ่งสำคัญคือการใช้งานจริง

“ถึงคะแนนจะเพิ่มขึ้น แต่ถ้าเราอบรม วัดผลแล้วแต่ไม่ทำอะไรต่อเลย คุณครูก็จะลืมเพราะไม่ได้ใช้งานจริง สิ่งที่เราทำก็คือ ให้โรงเรียนคิดเมนูอาหารมา แล้วมีการ follow up ว่าเมนูที่ส่งมา เราจะตรวจให้ และฟีดแบ็กกลับไปเสมอ คือ กระบวนการนี้จะทำให้รู้เลยว่าโรงเรียนเก็ตเราไหม หรือมีประเด็นไหนที่ตกหล่น ต้องการคำอธิบายเพิ่ม คือโดยปกติ คนเราเรียนรู้สิ่งเดียวกัน การรับรู้รับสารก็ไม่เท่ากัน แต่ว่าการที่เรายังเข้ามาคุย มาสอบถามอยู่เรื่อยๆ มันจะเกิดการพัฒนา โรงเรียนเข้าใจเรามากขึ้น และเราเองก็เข้าใจโรงเรียนมากขึ้นด้วยเหมือนกัน” ลูกปลาเน้นย้ำ ก่อนจะบอกว่า ต่อให้อบรมทีละ 20-30 โรงเรียน แต่เธอก็ฟีดแบ็กและติดตามทุกโรงเรียนอย่างเข้มข้น เพราะนั่นหมายถึงการเปลี่ยนแปลงที่อยากเห็น

และนอกจากหลักการความรู้โภชนาการพื้นฐาน หลักสูตรนี้ยังลงรายละเอียดไปถึงการจัดการงบประมาณ การวางแผนระหว่างค่าวัตถุดิบ ค่าแรงแม่ครัว เลยรวมไปถึงค่าขนส่ง การตักเสิร์ฟที่แตกต่างไประหว่างน้องอนุบาล พี่ประถมต้น และพี่ ป.6 หรือเรื่องพื้นฐานแต่โรงเรียนมักหลงลืมด้วยข้อจำกัด อย่างการดูแลเรื่องความสะอาดในครัวและโรงอาหารให้เป็นมาตรฐานเดียวกัน ซึ่งจากการได้พูดคุยกับหลายโรงเรียนที่เข้าร่วมโครงการ รายละเอียดเหล่านี้ช่วยให้คุณครูนำไปปรับเปลี่ยนการจัดการได้เลยแทบจะทันที และรู้สึกกระตือรือร้นที่จะทำเพราะมีคนมาช่วยดูและให้คำปรึกษา มากกว่าจะมาตรวจสอบหรือจ้องจับผิด

และนอกจากสร้างความเข้าใจให้คุณครูและแม่ครัว สิ่งที่สำคัญตามมาคือการส่งต่อความเข้าใจนี้ต่อไป เพราะอีกปัญหาที่พบในการทำงาน คือการย้ายโรงเรียนของคุณครู หากคุณครูคนที่เข้าใจเรื่องโภชนาการย้ายไป ก็จะต้องเริ่มต้นอบรมใหม่อีกครั้ง FOOD FOR GOOD จึงมีเงื่อนไขเป็นกิจกรรมหลังจากร่วมโครงการ ว่าผู้ที่มาอบรมต้องหาทางถ่ายทอดความรู้นี้ให้กับเพื่อนครูคนอื่นที่ไม่ได้เข้าร่วมอบรมด้วย เราให้โรงเรียนวางแผนเมนูอาหารไว้เป็นคัมภีร์ประจำแต่ละโรงเรียน ถ้าคุณครูโต้โผออกไป เพื่อนครูก็ดูตามนี้ได้ ไม่ต้องเริ่มใหม่เสมอ

เราถามคนทำงานว่า แล้วเมื่อไหร่ที่รู้ว่างานที่ตัวเองทำเห็นผลลัพธ์ของการเปลี่ยนแปลง ลูกปลาก็ตอบเสียงสดใสกลับมา

“เวลาที่กลับไปเยี่ยมโรงเรียน เราจะรู้สึกว่าโรงเรียนฟังเรา เข้าใจเรานะ คือตอนเราอบรมแล้วทำ Pre-Test Post-Test มันก็เป็นแค่ค่าตัวเลขเฉยๆ ไม่ได้เห็นจริงๆ แต่พอโรงเรียนส่งรูปมาอวดว่าวันนี้ทำเมนูนี้ วันนี้โรงเรียนไปติดต่อใครให้มาช่วยทำงาน ซึ่งมันเป็นสิ่งที่เกิดจากงานอบรมที่เราคุยกันไป โรงเรียนกลับไปทำเองได้ เรามองว่านั่นคือการเปลี่ยนแปลง ยิ่งตอนไปเยี่ยมโรงเรียน ช่วงเวลาที่คุณครูสรุปงาน ครูจะเล่าสิ่งที่คิด สิ่งที่ทำ ที่มาที่ไป เราว้าวเลย ว่าสิ่งที่เราคุยกัน โรงเรียนเอาไปปรับใช้ และมันก็เห็นผลเหมือนกันนะ”

โรงเรียนบ้านศรีอุบลพัฒนา โรงเรียนเล็กๆ ที่ให้เด็กได้เข้าใจสิ่งที่ตัวเองกิน

เราได้คุยกับครูฟาง-นลินลักขณ์ ทองแสน ตำแหน่งครู คศ. 1 โรงเรียนบ้านศรีอุบลพัฒนา อำเภอวังสะพุง จังหวัดเลย คุณครูผู้ประสานงานหลักระหว่างโรงเรียนกับโครงการ FOOD FOR GOOD ที่เพิ่งเข้าร่วมหมาดในปี 2565 นี้ 

“โรงเรียนของครูฟางเป็นโรงเรียนขนาดเล็ก มีนักเรียนไม่ถึง 100 คนค่ะ ก่อนจะเข้าร่วมโครงการ ในโรงเรียนมีเด็กที่มีภาวะทุพโภชนาการอยู่บ้าง ไม่มาก แต่ก็มี เลยคิดว่าเราลองยื่นสมัครดูไหม เผื่อจะได้ประโยชน์ตรงนี้มาทำให้เด็กของเรามีภาวะโภชนาการที่ดีขึ้น ซึ่งพอเข้าร่วมโครงการ ตอนแรก เป็นแค่ครูฟางที่ได้รับมอบหมายให้เข้าอบรม แต่เราก็มาคุยกันว่า ถ้าเราต้องการแก้ไขปัญหาจริงๆ เราน่าจะให้ทุกคนได้รู้ด้วยกันทั้งหมด ทางโรงเรียนก็เอาแม่ครัวและคุณครูทุกคนมานั่งฟังอบรมร่วมกันเลย 

“จากที่ไม่มีความรู้ด้านการจัดการอาหารในโรงเรียนเลย พอได้อบรม เราก็ได้ความรู้มากขึ้น ทั้งการวางแผนเมนูอาหาร ไปจนถึงการตักเสิร์ฟ ยอมรับเลยว่าเราไม่ทราบจริงๆ ว่าถ้าวันนี้ทำเมนูต้มข่าไก่แล้ว ของหวานไม่ควรเป็นกะทิอีก คือได้เข้าใจว่าการจัดการอาหารแบบไหนจะทำให้เด็กได้รับสารอาหารอย่างเพียงพอ หรืออย่างแม่ครัว ปกติก็อาจจะทำอาหารตามที่เคยทำ แต่พอเขาเข้าใจเรื่องโภชนาการมากขึ้น เช่น เมนูต้มจืด ไม่ได้ใช้น้ำมันในการปรุง แต่แม่ครัวก็ลองเพิ่มน้ำมันเข้าไปเพื่อให้เด็กๆ ได้ไขมันครบถ้วนขึ้น คือเราได้เห็นว่าเขาก็เอาสิ่งที่อบรมไปปรับใช้” ครูฟางเล่ารายละเอียด ที่เห็นการเปลี่ยนแปลงได้ทันทีโดยไม่ต้องใช้เวลานาน 

ครูฟางเล่าว่า ส่วนงบประมาณที่ FOOD FOR GOOD เติมให้ ทางโรงเรียนนำมาจัดสรรเป็นแปลงเกษตรที่ให้เด็กๆ ได้ลงมือปลูกด้วยตัวเอง เพราะเป็นหลักสูตรที่คุณครูต้องสอนเด็กๆ อยู่แล้ว แต่ถ้าทำจริง ลงมือจริง เก็บเกี่ยวผลผลิตได้จริงก็จะช่วยลดค่าใช้จ่ายในการซื้อพืชผักสวนครัว แล้วนำเงินส่วนต่างนี้ไปซื้อวัตถุดิบอื่นๆ เพิ่มเติมได้ ซึ่งโรงเรียนได้เริ่มต้นจริงจัง ทั้งการทำแปลงเกษตร โรงเรือน และบ่อเลี้ยงปลา และสามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตได้หนึ่งรอบแล้ว

“คุณครูในโรงเรียนท่านทำเกษตรเป็นสวนผลไม้อยู่ที่บ้านท่านอยู่แล้ว ครูท่านนี้ก็จะเป็นคนหลักที่พาเด็กๆ ดูแลแปลง แต่คุณครูจะเป็นแค่ผู้ให้คำแนะนำแล้วก็ช่วยบอก ช่วยสอน เด็กๆ จะเป็นคนลงมือทำด้วยตัวเองทั้งหมดเลย ตั้งแต่การเอาดินลงปลูก บำรุงดิน ปลูก เก็บเกี่ยว เพื่อให้เด็กๆ ได้เรียนรู้การทำเกษตรไปด้วย และเราก็ขอความช่วยเหลือจากผู้ปกครองเด็กให้เข้ามาให้ความรู้ ตอนนี้ก็มีผู้ปกครองที่ทำฟาร์มเห็ดมาช่วย แต่เรายังไม่ได้เริ่มทำนะคะ กำลังศึกษาว่าโรงเรียนเราพอจะทำได้ไหม” ครูฟางเล่าด้วยเสียงเจือรอยยิ้ม เพราะเธอบอกว่าดีใจที่เห็นความตั้งใจเป็นรูปเป็นร่าง และเด็กๆ ก็ได้เรียนไปด้วย สนุกไปด้วย ในฐานะครูอนุบาลที่เห็นเด็กจำ ก ไก่ ได้ก็ใจฟู เธอบอกว่าการเป็นครูเติมเต็มความรู้สึกภูมิใจในตัวเอง ที่ได้เป็นส่วนหนึ่งของพัฒนาการและการเรียนรู้ของเด็กๆ ที่เธอสอน

“นอกจากเรื่องแปลงเกษตร เรามาออกแบบกิจกรรมกันว่าจะทำยังไงให้เด็กๆ ได้เข้าใจเรื่องโภชนาการด้วย ก็เลยให้พี่ๆ ป.6 ที่โตหน่อยได้ลองทำอาหารด้วยตัวเองค่ะ ให้เขารู้ว่าเราใส่อะไรลงไป เขาจะได้โภชนาการจากวัตถุดิบไหน จากอะไรที่ใส่ลงไปบ้างในอาหารของเขา ซึ่งเด็กๆ ดูสนุกมากเลย ยิ่งได้ทำอาหาร ได้เก็บผัก เก็บผลผลิต วันนี้เราไปเก็บผักบุ้งมาทำผัดผักรวมกัน สนุกกันใหญ่

“ก่อนจะมาบรรจุที่นี่ ครูฟางสอนอยู่ในโรงเรียนที่มีขนาดใหญ่ มันก็เห็นข้อเปรียบเทียบได้ชัดเจนว่าการมาอยู่โรงเรียนเล็กๆ ภาระงานของครูจะมากขึ้นกว่าเดิม เพราะเรามีครูน้อย เราก็เลยต้องช่วยกันสอน ช่วยกันจัดการงาน พอเรามีกันอยู่แค่นี้ก็ต้องช่วยแบ่งเบาภาระกัน” ครูฟางตอบเมื่อเราถามว่า ภาระทั้งการสอน การดูแลเรื่องโภชนาการ ลามไปถึงการทำแปลงเกษตร หนักหนาเกินไปไหมสำหรับครูคนหนึ่ง

“กับเรื่องงบประมาณ ยังเป็นภาระอยู่นะคะ ตอนนี้คุณครูยังต้องขับรถไปซื้ออาหารเอง เพราะงบประมาณน้อยมาก แต่ถ้าถามว่ามันเป็นภาระไหมที่เราต้องมาดูแลเรื่องโภชนาการหรือทำแปลงเกษตร ครูฟางคิดว่าเราทำได้ เพราะว่าอยู่ในบทเรียนหรือหลักสูตรที่ครูฟางสอนเด็กๆ อยู่แล้ว มันก็ไม่ได้เพิ่มเป็นภาระขึ้นมาค่ะ” ครูฟางย้ำ ก่อนจะยืนยันกับเราว่า เธอก็อยากให้เด็กๆ ในโรงเรียน มีภาวะโภชนาการที่ดี และพร้อมเติบโตเพื่อเป็นใครที่พวกเขาฝันอยากเป็น แม้จะอยู่ในโรงเรียนเล็กๆ แห่งนี้ก็ตาม 

—————-ชวนติดตาม FOOD FOR GOOD Journal เล่าเรื่องหลุมดำในถาดหลุมโรงเรียนของเด็กไทยตอนต่อไป ปัญหาโภชนาการเด็กไทยไม่ได้อยู่แค่ในโรงเรียน!

The post เรื่องโภชนาการไม่ใช่แค่ท่องอาหาร 5 หมู่ได้ แต่ต้องเข้าใจและใช้ให้เป็น appeared first on a day magazine.

เมื่อวันที่ 11 กรกฎาคม 2565 เราได้เห็นพาดหัวข่าวที่ทำให้ตาโตตื่นเต้น ท่ามกลางยุคข้าวยากหมากแพง (ตรงตามตัวอักษร) เอาน่ะ, อย่างน้อย รัฐก็ขยับเขยื้อนเพื่อเด็กๆ บ้าง

แต่เมื่อถามไถ่ข่าวดีนี้ไปกับนักโภชนาการของ FOOD FOR GOOD ที่ทำงานขับเคลื่อนเรื่องอาหารกลางวันคุณภาพกับคุณครูในโรงเรียนที่ร่วมโครงการโดยตรง ไปจนถึงต่อสายคุยกับคุณครูผู้กำงบอาหารกลางวันจัดสรรให้เด็กๆ ตามหน้าที่ ทุกคนก็บอกตรงกัน (ด้วยเสียงเรียบๆ ว่า) “มันยังเป็นแค่ข้อเสนอเท่านั้น”

…กระทรวงศึกษาธิการเสนอคณะรัฐมนตรี ปรับเงินอุดหนุนอาหารกลางวัน จากวันละ 21 บาท เป็น 28 บาท ล่าสุดกรมส่งเสริมการปกครองส่วนท้องถิ่น มีหนังสือด่วนที่สุดแจ้งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรับทราบ ถึงการเสนอการปรับอัตราเงินอุดหนุนอาหารกลางวัน จากวันละ 21 บาท เป็น 28 บาทแล้ว…

‘คุณภาพชีวิต’ เป็นสิ่งที่ต้องรอคอยเสมอในประเทศนี้

ตลอด 70 ปี รัฐอุดหนุนถาดหลุมโรงเรียนด้วยเงินเท่าไหร่  

ย้อนไปตั้งแต่ปี 2495 รัฐบาลได้ริเริ่ม ‘โครงการอาหารกลางวัน’ ที่ตั้งเป้าว่าจะแก้ปัญหาภาวะทุพโภชนาการในเด็ก เพราะเมื่อย้อนกลับไปราว 70 ปีก่อนนักเรียนประถมจำนวนมากเข้าไม่ถึงอาหารกลางวันที่ดีและมีโภชนาการเพียงพอ ซึ่งส่งผลต่อภาวะการเจริญเติบโตไม่เป็นไปตามเกณฑ์ที่เหมาะสม แต่ไม่ได้ถูกบันทึกไว้ว่ารัฐจัดสรรงบมากน้อยเท่าไหร่ในการทำโครงการช่วงเริ่มต้น

ต่อมา กระทรวงศึกษาธิการได้ทดลองจัดอาหารกลางวันแก่นักเรียนในสังกัด ซึ่งปัญหาที่พบคือโรงเรียนขาดงบประมาณที่จะจัดอาหารกลางวันให้นักเรียนที่ขาดแคลนได้เพียงพอ ปี 2530 สำนักงานคณะกรรมการการประถมศึกษาแห่งชาติ จึงมีนโยบายให้ ‘ทุก’ โรงเรียนเร่งดำเนินโครงการอาหารกลางวันก่อนวันที่ 5 ธันวาคม 2530 ภายใต้สโลแกน ‘60 พรรษามหาราชา เด็กประถมศึกษาไม่หิวโหย’ และในช่วงปลายปีงบประมาณ 2534 รัฐบาลถึงได้ออกกฎหมาย ‘พระราชบัญญัติกองทุนเพื่อโครงการอาหารกลางวัน ในโรงเรียนประถมศึกษา พ.ศ. 2535’ จัดตั้งกองทุนเพื่อโครงการอาหารกลางวันในโรงเรียนประถมศึกษา วงเงิน 6,000 ล้านบาท หรือถ้าย่อยให้ง่ายกว่านั้น คือเด็กๆ เริ่มได้รับเงินอุดหนุนอาหารกลางวันรายหัว อยู่ที่คนละ 5 บาท

งบที่ว่าขยับมาทีละเล็กทีละน้อย ในปี 2540 เด็กๆ ได้งบเพิ่มขึ้นเป็น 6 บาท 

ปี 2544 ขยับเป็น 10 บาท (พร้อมถ่ายโอนงบไปให้กระทรวงมหาดไทย ตาม พรบ. กระจายอำนาจให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น) ก่อนที่เม็ดเงินจะไปถึงแต่ละโรงเรียนผ่าน อบต. ในพื้นที่ โดยในช่วงปี 2551-2555 งบได้ขยับขึ้นเป็น 13 บาท ก่อนจะเคาะเป็น 20 บาทในปี 2556 และฟาดฟันกันในสภาฯ แทบเป็นแทบตาย กว่าจะเพิ่มเป็น 21 บาทได้ในปี 2564

21 บาทนี้ เพียงพอที่จะถมหลุมดำในถาดหลุมอาหารกลางวันไหม?

‘ไม่พอก็ต้องพอ’ เป็นคำตอบที่เราได้ยินผู้มีส่วนเกี่ยวข้องเปรยอยู่เสมอ เพราะแต่ละโรงเรียนก็ต้องหาทางบริหาร จัดการ และจัดสรรให้มื้ออาหารกลางวันเกิดขึ้น แต่ถ้าจะว่ากันในรายละเอียด ยังมีปัจจัยและเงื่อนไขอีกมากมายที่ทำให้แต่ละโรงเรียนจะตอบได้ชัดว่างบที่ได้รับจัดสรรไป เพียงพอต่อการจัดอาหารกลางวัน ‘คุณภาพ’ ให้เด็กๆ ได้หรือไม่  

“ตอนที่คณะทำงานโครงการอาหารกลางวันคำนวณต้นทุนต่างๆ ว่าค่าวัตถุดิบกี่บาท ค่าจัดการเท่าไหร่จนเคาะเป็นงบ 20 บาทออกมา ในตอนนั้นคงไม่ได้คิดเผื่อโรงเรียนขนาดเล็ก เพราะอัตราการเกิดของเด็กไทยไม่ได้น้อยอย่างทุกวันนี้ ปัจจุบัน อัตราเด็กเกิดใหม่ลดลงครึ่งหนึ่งจาก 10 ปีที่แล้ว พอเด็กเกิดน้อยลง โรงเรียนก็จะรับเด็กน้อยลงเรื่อยๆ จากเคยมี 100 คน เหลือเด็ก 50 คน บางโรงเรียนเหลือ 10 คนก็มี ก็จะเริ่มเดือดร้อนเรื่องค่าอาหารกลางวัน เพราะการทำอาหารมีต้นทุนคงที่อยู่ และถ้าย้อนไปตอนที่ก่อตั้งกองทุนอาหารกลางวันจริงๆ คณะทำงานคงคิดว่าจะใช้ดอกผลจากเงินตั้งต้นมาเป็นค่าอาหาร แต่พอเอาเข้าจริงมันไม่เพียงพอ ก็เลยเป็นปัญหาจนถึงทุกวันนี้” ลูกปลา-ภักษ์ภัสสร สระฉันทพงษ์ นักโภชนาการ FOOD FOR GOOD พยายามเล่าให้เราเข้าใจถึงปัญหางบอาหารกลางวันที่เรื้อรังมานาน ยกตัวอย่างง่ายๆ ว่าโรงเรียนที่มีนักเรียน 10 คนจะได้รับการจัดสรรงบอาหารกลางวันแค่วันละ 210 บาท ซึ่งนึกไม่ออกเลยว่าจะเอาเงินส่วนนี้ไปซื้อวัตถุดิบมาปรุงอาหารได้ยังไง ยังไม่ต้องพูดถึงค่าแรงแม่ครัวหรืออัตราเงินเฟ้อที่ทำเอาข้าวของแพงขึ้นทุกวันๆ เลยก็ได้!

แน่นอน คนทำงานหลายภาคส่วนทราบดีถึงปัญหานี้และพยายามหาแนวทางแก้ไข นักวิชาการด้านการศึกษาเคยเสนอให้เพิ่มงบอาหารกลางวันแบบขั้นบันได โดยโรงเรียนที่มีนักเรียน 1-20 คน ควรจะได้รับเงินค่าอาหารกลางวัน 36 บาทต่อคนต่อวัน โรงเรียนที่มีนักเรียน 21-40 คน ควรได้รับค่าอาหารกลางวัน 31 บาทต่อคนต่อวัน โรงเรียนที่มีนักเรียน 41-60 คน ควรได้รับค่าอาหาร 27 บาทต่อคนต่อวัน และโรงเรียนที่มีนักเรียน 80 คนขึ้นไป ควรได้รับค่าอาหารกลางวัน 24 บาทต่อคนต่อวัน เพื่อให้ครอบคลุมต้นทุนวัตถุดิบและต้นทุนคงที่ในการจัดการ แต่ก็ยังไม่มีโอกาสเดินหน้าสู่นโยบายจริง

เล็ก ไกล ขยายโอกาส ปัจจัยสำคัญมากที่ทำให้โรงเรียนจัดสรรงบไม่พอ

อย่างที่ยกตัวอย่างไป โรงเรียนขนาดเล็กที่มีนักเรียนไม่ถึง 50 คน มักมีปัญหาการจัดการงบประมาณจากจำนวนเด็กน้อยจนทำให้งบน้อยตาม ขณะที่ต้นทุนคงที่ในการจัดการอาหาร ยังเป็นสัดส่วนที่มากเมื่อเทียบกับงบประมาณที่ได้รับ

ปัญหาถัดมาอยู่ในโรงเรียนบนพื้นที่สูง เดินทางยากลำบากและห่างไกลจากแหล่งอาหาร เพราะค่าขนส่งและการเก็บรักษาวัตถุดิบมีต้นทุนเพิ่มที่สูงกว่าโรงเรียนพื้นราบค่อนข้างมาก แค่คิดว่าซื้อหมูกิโลกรัมละ 200 บาทเท่ากัน โรงเรียนเหล่านี้ต้องบวกค่าขนขึ้นดอยเข้าไปอีก 10-20% เป็นอย่างต่ำ ยังไม่นับว่าบางโรงเรียนไม่มีไฟฟ้า (ใช่, ความเหลื่อมล้ำมันมากขนาดนั้นนั่นแหละ) โรงเรียนจึงไม่สามารถตุนวัตถุดิบสดใหม่ไว้ในตู้เย็น การซื้อในปริมาณน้อยก็ยิ่งราคาสูง หรือเด็กๆ จำต้องกินอาหารแปรรูปที่เก็บตุนได้นานๆ แทนอาหารสดใหม่เหมือนเด็กในเมือง 

สุดท้าย คือโรงเรียนประถมขยายโอกาส ที่มีเด็กนักเรียนชั้นมัธยมต้นซึ่งไม่ได้รับงบประมาณอุดหนุนค่าอาหารกลางวัน แต่หลายๆ โรงเรียนเลือกที่จะจัดสรรอาหารกลางวันให้กับเด็กทุกคน โดยเฉลี่ยนงบจากเด็กประถม เพราะเด็กจำนวนไม่น้อยในโรงเรียนเหล่านี้ มักเป็นเด็กนักเรียนยากจนที่อาหารกลางวันโรงเรียน อาจเป็นมื้อครบถ้วนมื้อเดียวที่พวกเขาได้กิน 

นโยบายรัฐขยับช้า กลไกเล็กๆ จึงต้องร่วมกันขับเคลื่อน

ชมพู่-ประภาพรรณ บรรลุศิลป์ รองผู้อำนวยการ โครงการ FOOD FOR GOOD เล่าว่า ในฐานะกลไกที่สร้างการมีส่วนร่วมของคนในสังคมเพื่อขับเคลื่อนเรื่องโภชนาการเด็ก ทีมได้เข้าไปร่วมทำงานกับโรงเรียนที่มีปัญหาดังว่ามาตลอด 8 ปี ใน 70 โรงเรียน ทั้งการสนับสนุนงบประมาณ ควบคู่ไปกับการสร้างความรู้ ความเข้าใจเรื่องโภชนาการ มอบเครื่องมือให้โรงเรียนไปปรับใช้เพื่อจัดการอาหารอย่างมีประสิทธิภาพ เชื่อมโยงเครือข่ายเพื่อแก้ปัญหาและสานต่อได้เองในพื้นที่ รวมทั้งขยายพื้นที่ทำงานให้ครอบคลุมปัญหาได้มากขึ้น 

การทำงานจึงไม่ใช่แค่นำเงินบริจาคไปแปรรูปเป็นมื้ออาหารเป็นรายมื้อ แต่คือการสร้าง ‘วิธี’ ที่เอื้อให้เด็กๆ มีมื้อคุณภาพไปได้อย่างต่อเนื่องแม้ว่าจะจบโครงการไป

นอกจากการสนับสนุนงบประมาณเพิ่มเติมที่อยู่บนฐาน ‘ความเป็นจริง’ ที่โรงเรียนต้องใช้ การลงพื้นที่ไปสำรวจ พูดคุย ส่งมอบเครื่องไม้เครื่องมือ และเชื่อมโยงเครือข่ายระหว่างพื้นที่ ก็ทำให้ทีม FOOD FOR GOOD ได้เห็นความเก่งกาจของแต่ละโรงเรียน ในการเอาชนะข้อจำกัดต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นการบริหารจัดการงบที่ได้เพิ่มด้วยการคิดนอกกรอบและยืดหยุ่น หาวิธีประหยัดเพื่อนำส่วนต่างมาจัดซื้อวัตถุดิบได้มากขึ้น หรือครอบคลุมการจัดการมากขึ้น ส่วนสิ่งที่ขาดแคลนและสนับสนุนได้ อย่างระบบกรองน้ำสะอาดให้ชุมชนที่เข้าไม่ถึงน้ำดื่มที่ปลอดภัย ได้มาตรฐาน หรือตู้เย็นโซล่าเซลล์ที่ช่วยแก้ปัญหาการจัดการวัตถุดิบให้โรงเรียนที่ไม่มีไฟฟ้า ก็เป็นอีกส่วนงานที่เข้าไปเติมเพื่อเพิ่มคุณภาพชีวิตอย่างที่ควรจะเป็น ให้กับเด็กๆ และชุมชนที่ติดอยู่ในปัญหาความเหลื่อมล้ำ 

“สิ่งที่เราโฟกัสคือสารอาหารที่เด็กๆ ควรจะได้รับตามมาตรฐานอาหารกลางวัน มาตรฐานตรงนี้มันก็ทำยากมากนะคะในภาวะเงินเฟ้อขนาดนี้ ให้ไก่ หมู ต้องได้ปริมาณ ซึ่งพอได้ทำงานร่วมกัน เราจะเห็นการบริหารจัดการงบที่น่าสนใจ หาวิธีลดค่าใช้จ่าย อย่างโรงเรียนขยายโอกาส เขาจะเก่งเรื่องการจัดการงบมาก เพราะงบที่ได้มา แค่ดูแลเด็กประถมก็ยังยาก แต่เขายังมีเด็กมัธยมต้นที่ยากจนถึง 60-70% โรงเรียนเหล่านี้จะพยายามหาวิธีจัดการ บางโรงเรียนก็ให้เด็กหิ้วข้าวมาเองแต่ทำกับข้าวเผื่อให้ หรือใช้โอกาสนี้สร้างความร่วมมือและผูกมิตรกับชุมชน รับบริจาควัตถุดิบ หรือทำฟาร์มเกษตรเพื่อนำผลผลิตมาใช้หรือขายในชุมชนเพื่อนำรายได้มาจัดการตรงนี้เพิ่ม” ลูกปลายกตัวอย่างโรงเรียนในโครงการที่ทำงานร่วมกันและสร้างการเปลี่ยนแปลงให้ถาดหลุมที่เคยพร่อง ให้เด็กๆ อิ่มท้องและโภชนาการครบได้จริง 

โรงเรียนบ้านนาแปน จังหวัดเลย โรงเรียนขยายโอกาส ที่เติมโอกาสในถาดหลุมโรงเรียน

โรงเรียนบ้านนาแปนเป็นโรงเรียนขยายโอกาสที่มีนักเรียนอยู่ราวๆ 200 คน โดยเป็นเด็กมัธยมอยู่สัก 50 คนได้ ทางผู้อำนวยการโรงเรียนตัดสินใจว่าจะดูแลจัดการอาหารให้เด็กๆ มัธยมด้วย จึงเป็นที่มาที่โรงเรียนต้องมาหาทางออกร่วมกันในการจัดการอาหารกลางวันให้เด็กๆ และเข้าร่วมโครงการกับ FOOD FOR GOOD

ครูเท่-อรรถพันธ์ รุ่งชัยสุขวรกุล คุณครูวิทยาศาสตร์ประจำโรงเรียน ที่ควบหน้าที่ดูแลพัสดุ และคุณครูเกษตรในโครงการ เล่าให้เราฟังถึง ‘วิธี’ ที่คุณครูออกแบบเพื่อถมหลุมดำในถาดหลุมโรงเรียน 

“งบอาหารกลางวัน เจตนาของการใช้เงินคืออยากให้เด็กประถมกินได้เต็มที่ ถ้าเราไปถัวเฉลี่ยมาทำอาหารให้เด็กมัธยมขยายโอกาสด้วย มันก็ผิดเจตนาการใช้เงินตรงนี้ แม้ว่าในทางปฏิบัติก็อาจจะทำได้ แต่เราก็อยากจะหาทางออกให้มันถูกต้อง คือเจตนาเราดี อยากให้เด็กได้กินทุกคน โรงเรียนจึงต้องออกแบบวิธีการ 

“ด้วยบุคลิกตัวเอง เรามีความเป็นพ่อค้าอยู่แล้ว แล้วเราก็เป็นพัสดุด้วย เวลาไปสืบหาของเราจะเห็นว่ามันมีตัวเลขช่องว่างที่เป็นกำไรของพ่อค้าอยู่ ถ้าเราลดกำไรของพ่อค้า หรือเราจัดหาสิ่งของได้ถูกกว่าท้องตลาด มันก็เกิดประโยชน์กับเด็กมากที่สุด เช่น เนื้อไก่ ถ้าในท้องที่ขายอยู่กิโลกรัมละ 100 บาท เราต้องไปสำรวจสินค้าให้มีราคาต่ำกว่า 100 บาท แล้วเราก็นำมาจัดจำหน่ายในรูปแบบของสหกรณ์โรงเรียนเพื่อเอาส่วนต่างตรงนั้นมาจัดเป็นงบให้เด็กมัธยมได้กิน หรือเราได้งบประมาณจาก FOOD FOR GOOD มาทำเกษตร โครงการที่โรงเรียนทำอยู่คือการปลูกเห็ดนางฟ้า ผลผลิตที่ได้แต่ละรอบ ส่วนใหญ่ก็ไม่ได้ใช้ประกอบอาหารกลางวันได้ทั้งหมด เราก็เลยเปลี่ยนเป็นเงิน คือเอาไปขายแล้วนำมาเสริมกับงบประมาณที่ได้รับ เพื่อซื้อวัตถุดิบอย่างอื่นมาแทน” 

เจ้าของไอเดียการจัดการนอกกรอบแต่ถูกระเบียบคนนี้ บอกว่าตัวเองเป็นครูวิทยาศาสตร์ และอยากนำวิชาความรู้ที่มีมาใช้ในโรงเรียนให้เต็มที่ “ถ้าเราเอางานสอนมาบูรณาการกับเรื่องพวกนี้ มันได้หมดเลยครับ สำหรับผม ผมคิดว่ามันไม่เป็นภาระงาน ความรู้เรื่องโภชนาการ เรื่องสารอาหาร เราก็ได้สอนเด็กๆ ไปด้วย หรืออย่างเห็ดนางฟ้าขายได้กิโลละ 60 บาท ถ้าทำเป็นแหนมเห็ดขายได้กิโลละ 300 บาท เราก็ได้ส่วนต่างมาให้เด็กๆ มากขึ้น และกระบวนการทำก็ได้บูรณาการความรู้มาสอนเด็กๆ ด้วย มันรู้สึกดีที่ได้ใช้ความรู้ของตัวเองด้วยครับ

“ความตั้งใจในการเป็นครูของผมคือการให้โอกาสเด็ก เราอยู่ในโรงเรียนขยายโอกาส บ้านตัวเองกับพื้นที่ที่มาบรรจุมันค่อนข้างจะต่างกัน ตอนเด็ก เราเรียนอยู่ในเมือง ก็เห็นความแตกต่างกันของเด็กบ้านนอกกับเด็กในเมือง โรงเรียนเล็กๆ เงินถัวเฉลี่ยน้อยๆ ซื้อของกินดีๆ ได้ยาก ผมคิดว่า การศึกษามันต้องเท่าเทียม เรื่องอาหารก็ด้วย” 

เราไม่ได้บอกครูหรอกว่า วิธีของครูเท่สมชื่อจริงๆ 

ก่อนจบบทสนทนา เราถามครูเท่ว่ามีเมนูประจำถาดหลุมโรงเรียนบ้านนาแปนที่เด็กๆ โปรดปรานไหม ครูเท่ตอบว่าส้มตำไก่ทอด “แต่ตอนนี้น่องไก่แพงไปหน่อย ช่วงนี้เลยไม่ค่อยได้ทำครับ” 

ตามประสาคนช่างกิน เราหวังว่าเด็กๆ โรงเรียนบ้านนาแปนจะได้กลับมากินน่องไก่กับส้มตำรสจัดจ้านชวนเจริญอาหารได้ไวๆ แต่ความหวังก้อนใหญ่กว่านั้น เราอยากให้ปัญหาอาหารกลางวันเด็กไทย หมดไปจากประเทศนี้เสียที

—————-ชวนติดตาม FOOD FOR GOOD Journal เล่าเรื่องหลุมดำในถาดหลุมโรงเรียนของเด็กไทยตอนต่อไป ปัญหาในอาหารกลางวันไม่ได้มีแค่เรื่องเงิน!

The post งบ 21 บาทต่อคนต่อวัน คือหลุมดำในถาดหลุมโรงเรียน appeared first on a day magazine.