ที่กลางกรุงโลเม่ เมืองหลวงของประเทศโตโก มีตลาดขนาดกลางที่ขายสินค้าไม่เหมือนที่ไหนในโลก ตลาดนี้มีชื่อเป็นภาษาฝรั่งเศสว่า Le Marché des Féticheurs (เลอ มาร์คเช่ เดส์ เฟติเชอร์ส) หรือชาวเมืองเรียกกันง่ายๆ ว่า ‘ตลาดวูดู’
“อื้อหือ…” พวกเราสี่คนพี่น้องต่างพากันหน้านิ่วและส่งเสียงร้องออกมาทันทีที่ก้าวลงจากรถเมื่อได้รับการต้อนรับด้วย ‘กลิ่น’ พิเศษที่ไม่เหมือนใครและไม่มีใครเหมือน พลังของกลิ่นนั้นโจมตีอย่างรุนแรง รวดเร็ว และทารุณแม้กระทั่งตอนที่ผมกำลังนั่งเขียนเรื่องนี้อยู่ก็ยังนึกออกได้เป็นอย่างดี
ผมหันซ้ายหันขวาไปมาก็พบต้นเหตุแห่งกลิ่น นั่นไง ซากหัวจระเข้สดๆ กำลังผึ่งแดดอยู่ไม่ไกลจากที่ที่รถเราจอดอยู่ หัวนั้นโผล่ออกมาจากถุงพลาสติกดำ ส่วนลำตัวไปไหนไม่รู้ และแมลงวันกำลังตอมกันหึ่ง
“เพิ่งได้มาเมื่อเช้า กำลังตากแห้งอยู่ หัวสดๆ แบบนี้ไม่ขาย ต้องตากแห้งก่อน ถึงจะถูกต้องตามตำรา” มีเสียงอธิบายดังมาจากชายหนุ่มผิวดำคนหนึ่งที่เดินผ่านกลุ่มพวกเรา เขาคงจะเป็นพ่อค้าคนหนึ่งที่ขายสินค้าอยู่ในตลาดวูดูแห่งนี้ ไม่ไกลจากซากหัวจระเข้นัก มีซากสัตว์ปีกต่างๆ หลายชนิดกำลังวางผึ่งแดดระอุยามใกล้เที่ยงอยู่บนลานฝุ่น
ตลาดวูดูเป็นตลาดเก่าแก่ที่ตั้งขึ้นตั้งแต่ ค.ศ. 1863 และยังคงสืบทอดต่อมาจนถึงปัจจุบัน แผงขายสินค้าวูดูหลายสิบแผงตั้งเรียงรายล้อมลานดินรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าไว้โดยปล่อยตรงกลางให้เป็นลานโล่งๆ
ผมเหลือบมองแผงต่างๆ โดยรอบ มันหลอนนิดๆ เพราะเต็มไปด้วยซากสัตว์มากมายหลายชนิด และบางชนิดก็มีแต่หัว บางชนิดก็เหลือแต่ตัว หนัง หรือกระดอง และอีกหลายชนิดที่มาครบทุกสัดส่วนราวกับยังมีชีวิต
“รัฐบาลโตโกหลับตาข้างหนึ่ง… มองไม่เห็นตลาดแห่งนี้ทั้งๆ ที่สัตว์หลายชนิดก็เป็นสัตว์สงวน แต่คนโตโกจำนวนมาก โดยเฉพาะทางเหนือของประเทศที่ยังนับถือและเชื่อในเรื่องของวูดู” ลุงโคฟี่ ไกด์นำเที่ยวของเราแอบกระซิบเบาๆ ให้เราต้องถอนใจหนัก ๆ
ผมว่าการเดินทอดน่องท่องตลาดแห่งนี้ต้องทำใจพอสมควร ไม่ว่าภาพที่เห็น กลิ่นที่ดม และเรื่องราวที่ได้รับฟัง ต้องคิดเสียว่าเรามาดูเพื่อรับรู้ก็แล้วกัน
แผงรอบตัวเรามีสัตว์แทบทุกชนิด จะเอาอะไรล่ะ เลือกกันได้เลย
เริ่มจากที่สัตว์ที่คุ้นตาอย่างแมว ที่แผงต่างๆ พากันวางขายหัวแมวมากมายจนเป็นกองพะเนินเทินทึก ไม่ไกลกันนักผมเห็นหัวชะนี และหัวลิงหลากหลายชนิดที่วางเรียงจนล้นแผง แต่ที่มาทั้งตัวก็มี เป็นซากลิงบาบูนที่พ่อค้าจับแขนจับขายืนโชว์ตัวให้เราเลือก
หัวจระเข้สดๆ ที่เราเห็นกำลังตากแดดอยู่นั้น เมื่อผ่านกรรมวิธีต่าง ๆ แล้วก็จะกลายเป็นหัวจระเข้ที่วางเรียงกันอยู่บนแผง และมีทุกขนาดมากมายนับไม่ถ้วน ส่วนนกนั้น ส่วนมากจะมาทั้งตัว มีตั้งแต่เหยี่ยวตัวใหญ่จนนกเค้าแมว รวมทั้งนกที่ผมไม่รู้จักอีกมากก็ขายอยู่ใกล้ๆ กัน
สำหรับซากงูนั้น มีให้เลือกทุกแบบ จะมาเป็นหัวก็มี เช่น งูตัวใหญ่ ๆ อย่างงูเหลือม งูหลาม และงูจงอาง ส่วนที่มาเป็นตัวๆ คืองูเห่า และที่มาขายเฉพาะหนังมักจะเป็นงูเหลือม งูหลาม สำหรับกระดูกงูนั้นก็มีขาย และยังอยู่ในสภาพสมบูรณ์ และก็มีที่แปรรูปไปแล้วเช่นการนำข้อกระดูกสันหลังงูมาร้อยทำเป็นสายสร้อย
สินค้าอีกกลุ่มหนึ่งที่พบมากๆ และมักวางขายอยู่ด้วยกันคือเขาสัตว์ต่างๆ มากมายหลายชนิด ผมไม่ทราบว่าเป็นของสัตว์ชนิดอะไรบ้าง มักวางกองรวมกับกระดองเต่าหลายลาย หลายขนาด ซึ่งทั้งหมดล้วนเป็นเต่าน้ำจืด
ผมเดินดูไปอยู่พักใหญ่ ตาเริ่มลาย ใจเริ่มเสีย ซากสัตว์ต่างๆ มีมากมายเหลือเกิน กลิ่นเหม็นปะทะจมูกเป็นระยะ จะหนักหรือจะเบาขึ้นอยู่กับแรงลมทะเลที่พัดผ่าน
ส่วนซากสัตว์ที่ผมอึ้งที่สุดคือหัวฮิปโปโปเตมัส มันเป็นกระดูกที่อยู่ในสภาพสมบูรณ์ที่ผมยังเห็นฟันและเขี้ยวแทบจะทุกซี่ ในชั่ววินาทีนั้นผมหลับตาเห็นฮิปโปตัวใหญ่ๆ ดูน่ารักและน่าเกรงขามกำลังลอยคออยู่ในหนองน้ำตามภาพยนตร์สารคดีที่ชินตามาตั้งแต่เด็กๆ หรือแม้แต่แม่มะลิแห่งสวนสัตว์เขาดินที่ผมเพิ่งไปอำลาเธอมาก่อนปิด
“ราคาเท่าไหร่ครับ?” ผมกลั้นใจถามคุณพี่คนขายซากหัวฮิปโปโปเตมัส
“หัวนี้ราว ๆ 700,000 ฟรังก์เซฟาครับ” เขาตอบ
Franc CFA เป็นสกุลเงินที่ใช้ในกลุ่มประเทศที่พูดภาษาฝรั่งเศสในภูมิภาคแอฟริกาตะวันตก เช่น โตโก และเบนินนะครับ อัตราเทียบเงินบาทคือ 100 ฟรังก์เซฟา ต่อ 6 บาท ดังนั้นหัวฮิปโปหัวนี้หมายถึงเงินประมาณ 42,000 บาท
ตลาดนี้ไม่ได้มีขายแต่ซากสัตว์เท่านั้นนะครับ อะไรก็ตามที่เกี่ยวพันกับพิธีกรรมตามความเชื่อของวูดู ที่นี่มีขายหมด ไม่ว่าน้ำมันทาตัว กระดิ่ง ระฆัง สมุนไพรใบไม้แห้งสารพัดชนิด เทียน ท่อนไม้ปลุกเสก และตุ๊กตาที่มีตะปูเสียบเต็มทั้งตัว
หากไม่สบาย ความรักมีปัญหา ศัตรูปองร้าย ไม่แน่ใจว่าโดนแม่มดเข้าสิงหรือไม่ หรือต้องการทำเสน่ห์ แม้กระทั่งรื้อฟื้นความจำและเพิ่มสติปัญญา อยากติดต่อกับวิญญาณบรรพบุรุษ หรือไม่ว่าอะไรก็ตาม ด้านหลังแผงจะมีพ่อหมอรออยู่และเราสามารถเข้าไปพบเพื่อขอคำแนะนำได้ เมื่อได้รับคำแนะนำแล้วก็ถือใบสั่งยาออกมาซื้อสินค้าที่แผงด้านหน้าเอากลับไปทำพิธีที่บ้านได้เลย
“อย่างนกเค้าแมวนี่ช่วยรักษาอะไรครับ?” ผมถามพ่อค้าที่แผงขายซากนกเค้าแมว
“นกเค้าแมว เหยี่ยว กระดูกงู หนังอาร์มาดิลโล ผสมกับใบไม้นี้ เอาไปเผาไฟและป่นรวมกันก็จะช่วยเรื่องการปัดเป่าสิ่งชั่วร้ายออกจากร่างกายและวิญญาณ ช่วยคืนความทรงจำและทำให้อายุยืนครับ” คุณพี่ตอบเกี่ยวกับสรรพคุณพร้อมสาธยายให้เข้าใจว่าต้องเอาไปปรุงยังไงอย่างละเอียด
สำหรับภูมิภาคแอฟริกาตะวันตก อย่างประเทศโตโก วูดูเป็นยิ่งกว่าความเชื่อ วูดูคือศรัทธา คือการแพทย์ คือวิถีชีวิตที่หล่อรวมผสมผสานกับศาสนาคริสต์หรือศาสนาอื่นใดก็ตามที่เผยแพร่เข้ามาในช่วงหลัง
แม้เขาคนนั้นจะนับถือพระเจ้าเป็นคาทอลิก คริสเตียน หรือนิกายใดๆ ก็ตาม วูดูยังคงฝังรากและมีอิทธิพลต่อความคิด ความเชื่อ การดำเนินชีวิตของพวกเขาเสมอ
เราใช้เวลาที่ตลาดแห่งนี้อยู่พักใหญ่ ผมไม่เคยเห็นอะไรแบบนี้เลย และผมก็เริ่มรู้สึกหดหู่กับสิ่งที่เห็น ศรัทธาและความเชื่อทำให้มนุษย์มีแบบแผนการปฏิบัติที่แตกต่างกันมาก
“เรามาดูเพื่อเรียนรู้ ไม่ได้มาตัดสิน” ผมพยายามท่องสิ่งนี้ไว้ในใจ ขณะนี้ผมยังหลับตาเห็นซากสัตว์จำนวนมากและยังจำกลิ่นเหล่านั้นได้อยู่
ประสบการณ์การเดินตลาดวูดูในวันนั้นคงจะอยู่ติดตัวผมไปอีกนานเท่านาน
สถานที่ตั้ง : Le Marché Féticheurs, Lomé, République Togolaise
