IF ย่อมาจากคำว่า Imaginary Friends มีความหมายว่า เพื่อนในจินตนาการ ลองนึกย้อนไปในวัยเด็ก เราอาจจะมีเพื่อนสมมติสักคน หรือสัตว์ประหลาดที่คอยเป็นเพื่อนเล่นในจินตนาการ ในความฝันของเรา แต่พอโตขึ้นมา เพื่อนในจินตนาการของเราก็หายไป
ถ้ามองในมุมของพ่อแม่ผู้ปกครองในฐานะคนเลี้ยงดู การเดินเข้ามาในบ้านแล้วเห็นบุตรหลานนั่งเล่นกับเพื่อนที่ไม่มีตัวตน ภาพนั้นก็อาจสร้างความวิตกอยู่ไม่น้อย แม้จะมีการอธิบายทางการแพทย์ไว้ชัดเจนแล้วก็ตาม ว่านี่เป็นเรื่องปกติของเด็กอายุ 2 – 8 ขวบ
นั่นเกิดจากภาพจำที่ว่า การที่เด็กนั่งเล่นคนเดียวต้องเป็นผลมาจากความเหงา ความโดดเดี่ยว หรือเด็กอาจรู้สึกไม่สบายใจกับสภาพแวดล้อม จึงต้องสร้างเพื่อนในจินตนาการขึ้นมาไว้เล่นด้วยกัน ทำให้ผู้ปกครองคิดไปได้ว่า เด็กที่มีเพื่อนในจินตนาการเป็นเด็กที่ช่างเพ้อฝันและผิดแผกจากเด็กทั่วไป ความจริงแล้ว มันเป็นเช่นนั้นจริงหรือ
และเราอาจจะคิดว่าเพื่อนในจินตนาการ หรือ Imaginary Friends จะเกิดแค่กับเด็กน้อยเท่านั้น แต่ความจริงแล้ว การศึกษาในยุคหลังๆ พบว่า คนวัยผู้ใหญ่ก็สามารถสร้างเพื่อนในจินตนาการขึ้นมาได้เหมือนกัน แถมการศึกษาหลายชิ้นก็สรุปว่า การมีเพื่อนในจินตนาการนั้นมีประโยชน์กับเรามากมาย
เด็กที่เป็นลูกคนเดียวหรือเป็นลูกคนโตมีแนวโน้มจะสร้างเพื่อนในจินตนาการของตัวเองขึ้นมาจริงไหม เมื่อค้นลึกลงไปแล้ว เพื่อนในจินตนาการ (ของเด็กและคนวัยผู้ใหญ่) มีประโยชน์อะไรบ้าง คอลัมน์ a better day สัปดาห์นี้ชวนไปหาคำตอบกัน
ว่าแล้วก็ขอไปเล่นกับ นางรำที่ห้อยหัวตรงโน้นก่อนนะ นั่นเพื่อนในจินตนาการเราเอง (ไม่เล่น!)
เพื่อนในจินตนาการคืออะไร
มีดาราและคนดังหลายคนที่ออกมาให้สัมภาษณ์อย่างเปิดเผยว่า ในวัยเด็กของพวกเขามีเพื่อนในจินตนาการ ขอยกมาสัก 3 ชื่อแล้วกันนะ
John Krasinski นักแสดงและผู้กำกับจาก The Office กับ IF เล่าว่าตอนอายุ 8 ขวบ เขามีเพื่อนชื่อ Sam Brace Sam Brace ซึ่งได้ชื่อมาจากความที่เขาอยากใส่เหล็กดัดฟัน
Channing Tatum นักแสดงจาก Magic Mike เคยมีเพื่อนสมมติชื่อ Boy ตั้งแต่เด็กจนถึงประมาณ ป.3 เขาถึงขั้นจัดที่นั่งและเตรียมอาหารให้ Boy ด้วย และเคยเล่าว่า Boy ชอบแซนด์วิชเนยถั่วใส่ชีโตส
Ryan Reynolds นักแสดงจาก Dead Pool และ IF เคยให้สัมภาษณ์ว่า เขาเคยมีเพื่อนชื่อ Gumbi ซึ่งมีลักษณะคล้ายแวมไพร์ ส่วนอีกบทสัมภาษณ์หนึ่งเขาเล่าถึง Pookie หมีสมมติที่เขากับพี่ชาย Jeff ผลัดกันเป็นเพื่อนด้วยกัน
แต่จะว่าไปแล้ว เพื่อนในจินตนาการที่กำลังพูดถึงนี่มันหมายถึงอะไรกันแน่
การศึกษาส่วนใหญ่แบ่งเพื่อนในจินตนาการของเด็กออกเป็น 2 แบบ
แบบแรกคือ เพื่อนในจินตนาการแบบไม่มีตัวตน มักมีลักษณะคล้ายคลึงกับคนที่เด็กชอบหรือคุ้นเคย และชื่อที่เด็กตั้งให้ก็มักจะหยิบมาจากเรื่องเล่า นิทาน การ์ตูน ที่ได้ยินได้ฟังมา ซึ่งเพื่อนในจินตนาการแบบแรกจะทำหน้าที่เหมือนเพื่อน และโดยมากแล้วมักจะมีพลังอำนาจที่พิเศษเหนือมนุษย์ เช่น ยอดมนุษย์ ผี นางฟ้า สัตว์ หรือถ้าเป็นคนก็สามารถล่องหน เปลี่ยนแปลงรูปร่าง หรือร่ายเวทมนตร์อะไรได้
หรือพูดอีกอย่างคือ จะเป็นสิ่งที่มีอยู่จริงหรือไม่มีอยู่จริงก็ได้ วัวสูง 10 เมตร แมว 2 หาง คนหน้าเหมือนเต่า ฯลฯ
แบบที่สองคือ เพื่อนในจินตนาการแบบสิ่งของที่ถูกสมมติให้เป็นคน เช่น ตุ๊กตา หรือของเล่นที่พ่อแม่ซื้อให้ ซึ่งมีสถานะเหนือกว่าตุ๊กตาและของเล่นทั่วๆ ไป คือเขาจะแยกได้ว่า อันไหนคือของเล่นธรรมดา อันไหนคือของเล่นชิ้นพิเศษ ซึ่งก็คือเพื่อนในจินตนาการสิ่งของที่ถูกสมมติให้เป็นคน
ลองสังเกตดูก็ได้ว่า ทำไมเด็กๆ ชอบถือตุ๊กตา หรือของเล่นติดตัวไปไหนมาไหนด้วยเสมอ มีการวิเคราะห์ว่า ของเล่นเหล่านั้นเปรียบเสมือนตัวแทนความอบอุ่นของพ่อแม่ ได้จับ ได้กอดแล้วรู้สึกอุ่นใจ สบายใจ
ทำยังไงถึงจะมีเพื่อนในจินตนาการ
การศึกษาในอดีตเสนอว่า การที่เด็กสร้างเพื่อนในจินตนาการขึ้นมาอาจเป็นผลมาจากความรู้สึกว้าเหว่ โดดเดี่ยว ขาดเพื่อนเล่น หรือไม่ได้รับการเอาใจใส่จากครอบครัว เช่น พ่อแม่แยกทาง แต่งงานใหม่ หรือถูกทอดทิ้ง ถ้าเด็กคนไหนมีพื้นฐานแบบที่ว่า มีแนวโน้มสูงที่จะสร้างเพื่อนในจินตนาการขึ้นมา
แต่การศึกษายุคหลังก็ได้เปิดมุมมองใหม่ๆ โดยพบว่า การมีเพื่อนในจินตนาการไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะเด็กที่มีปัญหาครอบครัวหรือขาดความสัมพันธ์ทางสังคมเท่านั้น เด็กที่เติบโตในครอบครัวอบอุ่น มีพ่อแม่เอาใจใส่ และมีเพื่อนเล่นในชีวิตจริง ก็สามารถสร้างเพื่อนในจินตนาการขึ้นมาได้เช่นกัน
อีกหนึ่งเรื่องที่ได้รับการพิสูจน์แล้วว่า ไม่เป็นเช่นนั้นเสมอไป ก็คือ ลูกคนโตหรือลูกคนเดียวมีแนวโน้มที่จะสร้างเพื่อนในจินตนาการเป็นของตัวเองขึ้นมา การศึกษาจากฟากญี่ปุ่นบอกว่า ครอบครัวใหญ่ที่มีลูกหลายคน และมีบรรยากาศที่ค่อนข้างอลหม่าน น้องคนเล็กมักจะสร้างเพื่อนในจินตนาการขึ้นมา เพื่อหลบหนีจากความวุ่นวายอยู่ในโลกของตัวเอง
สิ่งที่กำลังจะบอกก็คือ ไม่มีทางคาดเดาได้ว่า บุตรหลานของท่านจะมีเพื่อนในจินตนาการหรือเปล่า เพราะผลการศึกษาในยุคหลังค่อนข้างนิ่งแล้วว่า มิตรในจินตนาการจะปรากฏตัวขึ้นเองในเด็กวัย 2 ขวบครึ่ง ไปจนถึง 8 ขวบ
ซึ่งแน่นอนว่าสภาพแวดล้อม การเลี้ยงดู ก็ล้วนมีผลต่อจินตนาการของเด็ก ส่วนเขาจะสร้างเพื่อนขึ้นมาหรือไม่นั้นคงคาดเดาไม่ได้ หมั่นสังเกตและคุยกับบุตรหลานบ่อยๆ ก็จะได้คำตอบเอง และขอย้ำอีกครั้งว่า นี่ไม่ใช่เรื่องแปลกอะไร
ฝึกกับเพื่อนในจินตนาการไว้ใช้กับเพื่อนตัวจริง
หลังจากพาไปดูความหมาย และวิธีการสร้างเพื่อนในจินตนาการ (ซึ่งไม่มีวิธี) ต่อไปเราจะพาไปดูประโยชน์ที่การศึกษาเสนอออกมาแล้วว่า การมีเพื่อนในจินตนาการนั้นส่งผลดีต่อพัฒนาการของเด็ก อย่างแรกก็คือ เรียนรู้ที่จะเล่นกับเพื่อนในจินตนาการและฝึกฝนเรื่องการปรับตัว
เด็กวัยประมาณ 6 – 7 ขวบ มีความปราถนาที่จะมีมิตรภาพที่ดีกับเพื่อน และโดยมากแล้ว เพื่อนในจินตนาการของเด็กมักเป็นเพื่อนที่ดีมากกว่าเพื่อนที่ร้าย คือฉลาด มีพลังวิเศษ แข็งแรง ไม่ขี้แกล้ง เพื่อนในจินตนาการจึงมีหน้าที่ช่วยคลายความเหงา ให้อบความอุ่น ทำบางอย่างที่เด็กทำไม่ได้ (มีพลังวิเศษ และมีลักษณะเป็นที่พึ่ง) ทั้งยังกระตุ้นให้เกิดการคิดฝันและจินตนาการที่กว้างไกล
และที่สำคัญก็คือ การเล่นกับเพื่อนในจินตนาการยังเปิดโอกาสให้เด็กได้ทดลองปฏิสัมพันธ์ทางสังคม ไม่ว่าจะเป็นการแบ่งปัน การต่อรอง การแก้ไขความขัดแย้ง หรือการทำความเข้าใจความคิดและความรู้สึกของผู้อื่น
กล่าวแบบรวบรัดที่สุด เพื่อนในจินตนาการมีหน้าที่แตกต่างกันไปตามความต้องการและสถานการณ์ของเด็กในแต่ละช่วงเวลา และการเล่นกับเพื่อนเหล่านี้ก็อาจเปรียบได้กับสนามทดลองที่เด็กได้เรียนรู้และฝึกฝนทักษะทางสังคม ก่อนนำไปปรับใช้กับเพื่อนในชีวิตจริง
พื้นที่ระบายอารมณ์และช่วยรับมือกับความเปลี่ยนแปลง
ย้ายโรงเรียน ย้ายบ้าน แม่มีน้องอีกคน ความเปลี่ยนแปลงทำนองนี้เป็นเรื่องที่คุกคามเด็กไม่น้อย
ในช่วงที่ต้องเผชิญกับความเปลี่ยนแปลง เด็กอาจรู้สึกสับสน กังวล หรือไม่รู้ว่าจะจัดการกับความรู้สึกของตัวเองอย่างไร เพื่อนในจินตนาการจึงอาจกลายเป็นคนที่คอยอยู่เป็นเพื่อน รับฟังเรื่องราว เป็นที่พึ่งทางใจ หรือแม้แต่เป็นเพื่อนเล่นที่ช่วยให้ช่วงเวลาอันยากลำบากผ่านไปได้ง่ายขึ้น
ว่าแล้วก็นึกถึงหนังเรื่อง Inside Out จำได้ไหมว่า หนูน้อย Riley กำลังเจอการเปลี่ยนแปลงอะไร
ทบทวนกันอีกครั้ง ตอนนั้น หนูน้อย Riley เธอเพิ่งย้ายบ้านจากมินนิโซตามาอยู่ที่ซานฟรานซิสโก ทุกอย่างเปลี่ยนไปหมด บ้านใหม่ โรงเรียนใหม่ ไม่มีเพื่อน ขณะเดียวกัน ความรู้สึกอย่าง Joy กับ Sadness ก็หลุดออกไปจากศูนย์บัญชาการ ทำให้ Riley เริ่มเย็นชาและคิดหนีออกจากบ้าน
ระหว่างการเดินทางกลับไปยังศูนย์บัญชาการ ทั้ง Joy และ Sadness ได้พบกับ Bing Bong เพื่อนในจินตนาการของหนูน้อย Riley ที่อาสาช่วยนำทางและร่วมเดินทางไปด้วยกัน
แม้ท้ายที่สุด Bing Bong จะต้องเสียสละตัวเองเพื่อให้ Joy กลับไปได้ แต่ตัวละครนี้ก็ทำให้เราเห็นภาพของเพื่อนในจินตนาการที่เป็นทั้งเพื่อนคู่ใจ ผู้ช่วย และแหล่งสนับสนุนทางอารมณ์ของเด็กได้อย่างชัดเจน
Pixar จำลองภาพในหัวและความคิดของเด็กออกมาได้ยอดเยี่ยมมาก แต่ต้องไม่ลืมว่า Inside Out เป็นเพียงการจำลองและถ่ายทอดโลกภายในจิตใจของเด็กผ่านจินตนาการและสัญลักษณ์ทางภาพยนตร์ ไม่ใช่ภาพการทำงานของสมองหรือกระบวนการทางอารมณ์ที่เกิดขึ้นจริงแบบตรงตัว แต่หนังก็ช่วยให้เราเห็นภาพและทำความเข้าใจโลกทางอารมณ์ของเด็กได้ง่ายขึ้น
ทั้งชวนให้เรามองเห็นว่า เพื่อนในจินตนาการอาจมีความหมายต่อเด็กมากกว่าแค่เพื่อนเล่นคนหนึ่ง
ผู้ใหญ่มีเพื่อนในจินตนาการได้ไหม
หลายคนอาจคิดว่าเพื่อนในจินตนาการเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นเฉพาะในวัยเด็ก แต่ความจริงแล้ว ผู้ใหญ่เองก็สามารถมีเพื่อนในจินตนาการได้เช่นกัน
Tracy R. Gleason ศาสตราจารย์ด้านจิตวิทยาจาก Wellesley College อธิบายว่า ผู้คนมักเข้าใจว่ามิตรภาพในจินตนาการเป็นส่วนหนึ่งของพัฒนาการในวัยเด็กเท่านั้น ความจริงแล้วปรากฏการณ์นี้สามารถเกิดขึ้นได้ในช่วงวัยรุ่นและวัยผู้ใหญ่ด้วย
ในการศึกษาเบื้องต้นที่ยังอยู่ระหว่างกระบวนการตรวจสอบโดยผู้เชี่ยวชาญ (Peer Review) Gleason พบว่า ในกลุ่มผู้เข้าร่วม 56 คนที่รายงานว่ามีเพื่อนในจินตนาการ 68% สร้างเพื่อนเหล่านี้ขึ้นมาก่อนอายุ 20 ปี ขณะที่ประมาณ 30% เริ่มสร้างเพื่อนในช่วงวัยผู้ใหญ่
คำถามก็คือ ผู้ใหญ่สร้างเพื่อนในจินตนาการขึ้นมาเพื่ออะไร
คำตอบก็คือ ไม่ใช่เพื่อแก้เหงาเท่านั้น แต่ฟังก์ชันก็ปรับเปลี่ยนตามโจทย์ของคนวัยผู้ใหญ่ ตั้งแต่การเป็นเพื่อนคู่คิด คอยให้กำลังใจ ไปจนถึงการเป็นพื้นที่สำหรับทดลองความคิด และช่วยฝึกฝนการรับมือกับสถานการณ์ทางสังคม เช่น การเข้ากลุ่ม การทำงานร่วมกับผู้อื่น หรือการจัดการกับปัญหาที่เกิดขึ้นในที่ทำงาน
นอกจากนี้ เพื่อนในจินตนาการเป็นพื้นที่ให้สำรวจตัวเอง ทบทวนสิ่งที่ต้องการ และทดลองเป็นคนในแบบที่อยากจะเป็น หรือพูดอีกอย่างก็คือ เพื่อนในจินตนาการไม่ได้เป็นเพียงใครสักคนที่คอยอยู่ข้างในวันที่รู้สึกโดดเดี่ยว แต่ยังเป็นเหมือนพื้นที่ปลอดภัยที่เปิดโอกาสให้ได้เรียนรู้และทำความเข้าใจตัวเองด้วย
แล้วเราจะรู้ได้อย่างไรว่าการมีเพื่อนในจินตนาการเป็นเรื่องปกติ มันมีวิธีสังเกตไหม ว่าเพื่อนในจินตนาการที่เรารับรู้ถึงการมีอยู่
งานวิจัยหลายชิ้นแนะนำวิธีสังเกตแบบนี้
รู้ว่าเพื่อนในจินตนาการไม่ได้มีตัวตนอยู่จริง, สามารถเลือกที่จะจินตนาการหรือหยุดจินตนาการได้, ไม่ทำให้เกิดความทุกข์หรือรบกวนการใช้ชีวิต และไม่ได้ทำให้สูญเสียความสัมพันธ์กับคนจริงๆ รอบตัว แต่ถ้าประสบการณ์ดังกล่าวทำให้ทุกข์ใจ ควบคุมไม่ได้ กระทบการทำงานหรือชีวิตประจำวัน หรือทำให้สับสนระหว่างความจริงกับจินตนาการ ก็ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิต
ประเด็นสำคัญก็คือ ผู้ใหญ่มักถูกคาดหวังให้แยกแยะความจริงกับจินตนาการ และละทิ้งโลกแห่งจินตนาการเมื่อเติบโตขึ้น แต่ความจริงแล้ว การเติบโตเป็นผู้ใหญ่ไม่ได้หมายความว่าเราต้องเลิกจินตนาการ ขอเพียงเราแยกแยะได้ก็พอ ว่าอะไรคือจินตนาการ และอะไรคือความเป็นจริง
