เราจึงขอถือโอกาสเล่าเรื่อง ‘ขุมทรัพย์’ นำเข้าอีกชิ้นหนึ่ง ที่น้อยคนจะรู้จัก แต่แสดงให้เห็นถึงคุณูปการของอาจารย์ศิลป์ต่อวงการศิลปะสมัยใหม่ของบ้านเราได้อย่างดี แถมยังเน้นย้ำถึงความสัมพันธ์ไทย–อิตาลีที่เวียนมาครบ 150 ปีในปี 2019 นี้ไปด้วยในตัว

ขุมทรัพย์ที่ว่านี้คือ ปูนปั้นจำลอง ‘ลำตัวแห่งเบลเวเดเร่’ (Belvedere Torso) นั่นเอง

ปูนปั้นนี้มีต้นแบบมาจากซากประติมากรรมหินอ่อนโบราณของชาวโรมัน ซึ่งคาดกันว่าน่าจะจำลองมาจากรูปสำริดของชาวกรีกอีกที คำนวณอายุได้เก่ากว่า 2,000 ปี ตรงฐานมีการสลักชื่อผู้สร้างไว้ว่า ‘Apollonius, Son of Nestor, Athenian’ วัตถุชิ้นนี้อยู่ในบันทึกสมบัติของพระราชาคณะ Prospero Colonna ในโรมตั้งแต่ ค.ศ. 1430 ต่อมาถูกนำมาวางที่ Cortile del Belvedere ในวาติกัน เป็นที่มาของชื่อเรียกว่า ‘ลำตัวแห่งเบลเวเดเร่’

เมื่อพิจารณาดูจะเห็นว่า แม้ประติมากรรมหินอ่อนชิ้นนี้แตกหักไปมาก แต่ก็ยังถือว่าเป็นหนึ่งในศิลปวัตถุที่สมบูรณ์ที่สุดที่หลงเหลือมาจากยุคกรีก-โรมัน นอกจากนี้ยังแสดงถึงความงามในอุดมคติและความเชี่ยวชาญของประติมากรสมัยนั้นอย่างดีเยี่ยม กล่าวคือแม้รูปปั้นนี้จะเป็นเรือนร่างบุรุษที่กำยำใหญ่โต แต่กลับไม่รู้สึกถึงความแข็งกระด้างแม้แต่น้อย ช่วงลำตัวในที่นี้ถูกปั้นในท่วงท่านั่ง ขณะเดียวกันก็บิดเอียง เผยให้เห็นแผงหน้าอกและกล้ามเนื้อหน้าท้องใต้กระดูกซี่โครงที่โป่งพองขึ้นเล็กน้อยราวกับว่ากำลังสูดอากาศหายใจ ต้นขาขวาอยู่เหนือขาซ้ายเล็กน้อย ทำให้การทิ้งน้ำหนักของมวลร่างกายดูพลิ้วไหวและมั่นคงพร้อมๆ กัน

หากจะบอกว่ามันดูสวยงามจนเกินมนุษย์ก็ไม่ผิดนัก เพราะความงามในอุดมคติของชาวกรีกโบราณนั้นมาจากความพยายามตัดทอน ผสมผสาน ส่วนที่ดีที่สุดของมนุษย์หลายๆ คนเข้าด้วยกัน เกิดเป็นกายภาพของเทพเจ้าที่พวกเขาบูชา สำหรับลำตัวแห่งเบลเวเดเร่นี้ เนื่องจากตรงฐานมีรูปทรงของหนังสัตว์อยู่ด้วย นักประวัติศาสตร์จึงระบุว่าน่าจะเป็นรูปปั้นของวีรบุรุษในเทพปกรณัมอย่าง Hercules ผู้มักถูกปั้นคู่กับหนังสิงโตเสมอ อย่างไรก็ดียังมีการเสนอความเป็นไปได้อื่นว่าอาจเป็นรูปของ Polyphemus, Marsyas, หรือ Ajax ด้วยเช่นกัน

ท่วงท่าการเอี้ยวบิดและกายภาพอันมหัศจรรย์พันลึกนี้มีอิทธิพลอย่างมากต่อศิลปินในยุคเรอเนซองซ์ คำว่าเรอเนซองซ์เองแปลว่า การเกิดใหม่ ซึ่งกรณีนี้หมายถึงการฟื้นฟูแนวคิดและปรัชญากรีก-โรมันกลับมาอีกครั้งในช่วงศตวรรษที่ 15 ของอิตาลี กระแสนี้ส่วนหนึ่งเป็นผลมาจากสงครามครูเสดที่ทำให้ชาวอิตาเลียนได้เข้าถึงงานปรัชญาโบราณที่สูญหายไปอีกครั้งจากอาณาจักรไบแซนไทน์ เราจึงได้เห็นกลิ่นอายของเทพปกรณัมกรีกที่ผสมเข้ากับศาสนาคริสต์ซึ่งเป็นแกนกลางของสังคมในสมัยนั้นอยู่มาก 

อย่างในงานของ Michelangelo (ค.ศ. 1475-1564) มีการใช้รูปปั้นลำตัวแห่งเบลเวเดเร่นี้เป็นแบบสำหรับวาดงานชิ้นเอกของเขาหลายชิ้น มีเรื่องเล่าว่าพระสันตะปาปาจูเลียสที่ 2 เคยสั่งให้ไมเคิลแองเจโลทำการบูรณะรูปปั้นนี้ แต่เขากลับปฏิเสธและบอกว่าหินอ่อนชิ้นนี้สวยงามเกินกว่าจะแต่งเติม นอกจากนี้ไมเคิลแองเจโลยังใช้ลำตัวนี้เข้าไปในภาพ The Last Judgement ในวิหารซิสทีนด้วย (ที่ชัดที่สุดคือรูปร่างของประกาศกที่กำลังถือหนังที่โดนถลกออก จะเห็นว่าลำตัวเป็นทรงนี้เป๊ะๆ ส่วนหนังที่ถูกถลกออกมาว่ากันว่าไมเคิลแองเจโลตั้งใจวาดให้เป็นรูปตัวเขาเอง)

จากนั้นมาภาพของลำตัวแห่งเบลเวเดเร่ก็ได้รับยกย่องให้เป็นชิ้นงานศึกษาของศิลปินทุกๆ สถาบัน มันถูกทำซ้ำและปรากฏอยู่ในงานศิลปะของศิลปินทั่วโลก เช่น ภาพสเกตซ์ของ Peter Paul Rubens, ภาพเหมือนของ Benjamin West, Angelica Kauffmann ฯลฯ

ตัดภาพมาที่ประเทศไทยสมัยรัชกาลที่ 6 พระองค์มีพระราชประสงค์ให้หาช่างปั้นมาช่วยปฏิบัติราชการในไทย ทางรัฐบาลอิตาลีจึงเสนอนายคอร์ราโด เฟโรชี ประติมากรฝีมือเยี่ยม ผู้ชนะการประกวดออกแบบเหรียญเงินตราสยามที่จัดขึ้นในยุโรปเมื่อปี 2466 ให้ทางสยามพิจารณา โดยมีสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจิตรเจริญ กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงเป็นบุคคลสำคัญในการคัดเลือก ในที่สุดศาสตราจารย์ เฟโรชีจึงได้เข้ามาทำงานในสยามเมื่อวันที่ 14 มกราคม พ.ศ. 2466 ด้วยอัตราเงินเดือนเริ่มต้น 800 บาท

ศาสตราจารย์เฟโรชีค่อยๆ ได้รับความไว้วางใจในหน้าที่การงานมากขึ้นเรื่อยๆ จนได้รับการแต่งตั้งให้เป็นอาจารย์สอนวิชาช่างปั้นหล่อ แผนกศิลปากรสถานแห่งราชบัณฑิตยสภา และได้วางหลักสูตรวิชาจิตรกรรมและประติมากรรมพร้อมกับก่อตั้งโรงเรียนประณีตศิลปกรรมขึ้นในเวลาต่อมา เมื่อกรมศิลปากรแยกจากกระทรวงศึกษาธิการไปขึ้นอยู่กับสำนักนายกรัฐมนตรีเมื่อปี 2485 จอมพล ป. พิบูลสงคราม จึงได้มีคำสั่งให้อธิบดีกรมศิลปากรในขณะนั้น (พระยาอนุมานราชธน) ดำเนินการปรับปรุงหลักสูตร และมีการตราพระราชบัญญัติยกฐานะโรงเรียนศิลปากรขึ้นเป็น ‘มหาวิทยาลัยศิลปากร’ โดยมีศาสตราจารย์เฟโรชีดำรงตำแหน่งอธิการบดีคนแรก

ในปี 2487 สงครามโลกครั้งที่ 2 สิ้นสุดลงและประเทศอิตาลีอยู่ฝั่งผู้แพ้สงคราม หลวงวิจิตรวาทการจึงทำเรื่องขอโอนสัญชาติศาสตราจารย์เฟโรชีเป็นสัญชาติไทย และเปลี่ยนชื่อเป็น ‘นายศิลป์ พีระศรี’ อย่างไรก็ดีวิธีสอนของท่านก็ยังคงความเป็น academy แบบอิตาเลียนอยู่เช่นเดิม

การเรียนการสอนแบบ academy นั้นเน้นเรื่องพื้นฐานอย่างมาก โดยเฉพาะพื้นฐานด้านกายวิภาคมนุษย์ ซึ่งเป็นเหตุผลที่อาจารย์ศิลป์นำเข้าปูนปั้นปลาสเตอร์มาจากอิตาลีเพื่อสอนในศิลปากรหลายชิ้น แน่นอนว่าในจำนวนนั้นย่อมมีลำตัวแห่งเบลเวเดเร่รวมอยู่ด้วย เรียกได้ว่าเป็นทักษะที่เปลี่ยนวิธีการสร้างงานศิลปะในไทยไปอย่างสิ้นเชิง

ปัจจุบัน รูปปั้นนี้ตั้งอยู่ในหอประติมากรรมต้นแบบ ภายในรั้วมหาวิทยาลัยศิลปากร วิทยาเขตวังท่าพระ โดยพื้นที่นี้มีประวัติย้อนไปตั้งแต่เมื่อสมัยที่เคยเป็นวังของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ เป็นที่สำหรับข้าราชการกองหัตถศิลป กรมศิลปากรใช้ปฏิบัติงานปั้นหล่ออนุสาวรีย์สำคัญๆ เรียกว่า ‘โรงปั้นหล่อ’ จนต่อมากรมศิลปากรต้องการขยายพื้นที่ปฏิบัติงาน จึงมีมติให้ย้ายที่ทำการกองหัตถศิลปและโรงปั้นหล่อไปตั้งใหม่ ณ ตำบลศาลายา อำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม และเปิดพื้นที่โรงปั้นหล่อเดิมเป็นพิพิธภัณฑ์จัดแสดงต้นแบบของอนุสาวรีย์สำคัญๆ มากมายของไทยที่อาจารย์ศิลป์เป็นผู้ออกแบบ

หากเราพิจารณาดีๆ จะเห็นว่ามีอิทธิพลของศิลปะยุคคลาสสิกของอิตาลีอยู่มาก ดูง่ายๆ อย่างท่ายืนของรูปปั้นบุคคลมักใช้ท่า contrapposto หรือ ตริภังค์ (ท่าพักสะโพก) ซึ่งท่ายืนแบบนี้ไม่ค่อยปรากฏในงานศิลปะของไทยในอดีตแต่เดิมเท่าไหร่ (อาจจะมองว่าไม่สุภาพเรียบร้อย) ชิ้นที่ชัดเจนมากๆ คือ ต้นแบบอนุสาวรีย์ท้าวสุรนารี หรือ ย่าโม ที่ท่ายืนถือดาบของท่านสามารถเทียบกับรูปปั้นสำริดเดวิดของ Donatello ซึ่งเป็นรูปสำริดนู้ดท่ายืน (โดยไม่มีซัพพอร์ต) ขนาดใหญ่ชิ้นแรกของศิลปะยุคเรอเนซองซ์ได้เลย

อาจารย์ศิลป์ถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวันที่ 14 พฤษภาคม พ.ศ. 2505 ที่โรงพยาบาลศิริราช เนื่องจากภาวะหัวใจล้มเหลวภายหลังเข้ารับการผ่าตัดมะเร็งลำไส้ใหญ่ ด้วยอายุ 69 ปี อัฐิของท่านถูกแยกไปบรรจุใน 3 สถานที่ด้วยกันคือ ส่วนแรกที่สุสาน Cimitero degli Allori เมืองฟลอเรนซ์ ประเทศอิตาลี ส่วนที่สองที่อนุสาวรีย์ศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี มหาวิทยาลัยศิลปากร วิทยาเขตวังท่าพระ และส่วนที่สามถูกเก็บไว้ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ศิลป์ พีระศรี อนุสรณ์ ในสังกัดกรมศิลปากร

ส่วนมรดกที่ท่านทิ้งไว้ให้กับประเทศไทยนั้น นอกจากวัตถุที่จับต้องได้เช่นปูนปั้นชิ้นนี้แล้ว ก็คือความก้าวหน้าในวงการศิลปะไทย ซึ่งส่งต่อผ่านบรรดาลูกศิษย์ทั้งหลาย ทั้งที่ได้เรียนโดยตรงและไม่ได้เรียนโดยตรงกับท่าน จนอาจเรียกได้ว่าเป็นอีกหนึ่งหลักฐานความสัมพันธ์ที่แน่นแฟ้นระหว่างสองประเทศที่ยังคงดำเนินมายาวนานจนถึงทุกวันนี้

The post ปูนปั้นจำลอง ‘ลำตัวแห่งเบลเวเดเร่’ ขุมทรัพย์แห่งพิพิธภัณฑ์ที่เน้นย้ำความสัมพันธ์ไทย-อิตาลี appeared first on a day magazine.

ก่อนจะเดินทางไป เราค้นข้อมูลพบว่าพิพิธภัณฑ์กรมที่ดินนั้นตั้งอยู่บริเวณชั้น 2 ของสำนักงานที่ดินกรุงเทพมหานคร และเมื่อดูจากภาพในอินเทอร์เน็ตแล้วทำให้เราคิดไปเองว่าคงไม่มีของอะไรมาก ด้วยพื้นที่ที่เล็กพอสมควร แต่เมื่อเราไปถึง ปรากฏว่าคุณชัยวัฒน์สามารถหยิบยกข้าวของ วัตถุ และเรื่องเล่าเชิงลึกมากมาย ซึ่งซุกซ่อนบรรจุไว้แน่นเต็มพื้นที่ ไม่ว่าจะเป็น ‘พระคันธารราษฎร์’ หรือ ‘พระปางขอฝน’ ที่เชื่อมโยงกับการทำเกษตรกรรมบนผืนแผ่นดิน, เครื่องรังวัดที่ดินรุ่นแรกที่นำเข้ามาจากอังกฤษ, สมุดไทยดำโบราณ รวมถึงโฉนดแบบสำคัญต่างๆ เช่น โฉนดสวน ที่มีต้นขั้วให้รัฐเก็บไว้ ส่วนตัวใบโฉนดราษฎรจะสามารถฉีกดึงไปได้ ซึ่งต้นขั้วที่เหลืออยู่นี้บ่งบอกว่า พืชเศรษฐกิจของเราเมื่อก่อนนี้ไม่ใช่ข้าว แต่น่าจะเป็นหมาก ทั้งหมากเอก หมากโท หมากตรี จนมาถึงสมัยจอมพล ป. พิบูลสงคราม สั่งให้คนไทยหยุดเคี้ยวหมากนั่นแหละจึงค่อยๆ หดหายไป หรือแม้แต่โฉนดที่เล็กที่สุดในโลกคือ 0.1 ตารางวา รวมไปถึงโฉนดที่ดิน จังหวัดพระตะบอง ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของที่ดินที่ตั้งเขาพระวิหาร (!) เรียกได้ว่าอีกเป็นปีๆ ก็คงเรียนรู้กันไม่จบไม่สิ้น แถมคุณชัยวัฒน์ยังกระซิบบอกเราว่าที่อยู่ในห้องนี้นั้นเป็นเพียงส่วนเล็กๆ เพราะยังมีของที่รักษาในคลังอีกมาก

“พิพิธภัณฑ์กรมที่ดินเปิดทำการเมื่อวาระ 100 ปีกรมที่ดินเมื่อ พ.ศ. 2544 แต่วัตถุที่เรามีนั้นย้อนไปถึงสมัยการก่อตั้งเมื่อ 100 ปีที่แล้ว ตรงกับรัตนโกสินทรศก 120”

ว่าแล้วภัณฑารักษ์ของเราจึงผายมือไปยังหนึ่งในขุมทรัพย์ชิ้นเอกที่มาจากยุคนั้น มีสำเนาจัดแสดงอยู่กลางห้อง นั่นก็คือ ‘โฉนดที่ดินแผ่นแรก’ เป็นจุดเริ่มต้นของการออกเอกสารสิทธิในที่ดินในประวัติศาสตร์ไทยนั่นเอง 

ในราว ร.ศ. 117 หรือต้น ร.ศ. 118 กระทรวงพระคลังฯ คิดออกหนังสือสำหรับที่ดินขึ้นอย่างหนึ่งเรียกว่าโฉนดตราจอง มีเหตุเริ่มจากรัฐบาลได้อนุญาตให้บริษัทขุดคลองแถวทุ่งหลวงคลองรังสิตและขายที่ดินสองฝั่งคลองให้แก่ประชาชนรับซื้อไปแล้ว แต่รัฐบาลยังมิได้ออกหนังสือสำคัญให้แก่บริษัท อีกทั้งบริษัทก็ยังมิได้หักโอนให้แก่ผู้รับซื้อเด็ดขาด ซึ่งในเบื้องต้นมีการจัดทำโฉนดตราจองตามแผนที่ของบริษัทซึ่งไม่ประสบความสำเร็จจนต้องยกเลิกไปในที่สุด จนแล้วจนรอดใน ร.ศ. 119 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เรียกประชุมเสนาบดี ทรงปรึกษาว่าการออกหนังสือสำคัญสำหรับที่ดินเป็นสิ่งจำเป็นแล้วไม่ควรจะหยุด เพราะบ้านเมืองก็เจริญขึ้นและที่ดินมีราคาขึ้นกว่าแต่ก่อน เมื่อออกหนังสือสำหรับที่ดินแล้ว การเก็บอากรก็สะดวก การวิวาทบุกรุกแย่งชิงที่ดินก็จะเบาบางลง สุดท้ายจึงมีประกาศตั้งพระยาอาหารบริรักษ์ (ผึ่ง ชูโต) เป็นข้าหลวงพิเศษจัดการที่ดิน และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งศาลขึ้นพร้อมกันเรียกว่าศาลเกษตร สำหรับเป็นเครื่องมือชำระคดีเรื่องที่ดินในเขตที่จะออกโฉนดแผนที่อย่างใหม่

เขตที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ไปออกโฉนดข้างต้นคือ ตั้งแต่แยกบางไทรจรดแยกแควสีกุดตลอดถึงจังหวัดพระนครศรีอยุธยา

และเมื่อวันที่ 20 มิถุนายน ร.ศ. 120 ก็เริ่มลงมือเดินรังวัดหมายเขตที่ดินตามประกาศกระแสพระบรมราชโองการและทำที่บ้านพลับ ตำบลเกาะเกิด ท้องที่อำเภอพระราชวังบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เป็นปฐมฤกษ์ ตามที่ปรากฏในโฉนดแผ่นแรกนี้เอง

“ท่านทรงมีวิสัยที่กว้างไกลมาก เพราะนอกจากกรณีพิพาทแล้ว ไม่กี่ปีต่อมาท่านทรงเลิกทาส หากทาสไม่มีที่ทำกินก็กลับไปขายตัวเป็นทาสอีก เลยออกโฉนดเป็นตัวอย่าง โดยออกในราชนิกูลก่อนแล้วจึงตกถึงข้าราชบริพาร จากนั้นจึงเป็นประชาชนคนทั่วไป รู้ไหมว่าทุกวันนี้ประเทศเรายังออกโฉนดไม่ครบเลย สืบกลายมาเป็นเจตนารมณ์ของกรมที่ดินที่จะต้องออกให้ครบทั้งแผ่นดินให้ได้” คุณชัยวัฒน์เล่า

กลับมาที่โฉนด นอกจากลายพระหัตถ์ของรัชกาลที่ 5 แล้ว เรายังจะได้เห็น ‘ตราแผ่นดิน’ ประทับอยู่ตรงหัวเอกสารอย่างสง่างาม ตรานี้เป็นผลงานการออกแบบโดยเสวกเอก หม่อมเจ้าประวิช ชุมสาย พระโอรสในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าชุมสาย กรมขุนราชสีหวิกรม ผู้ผูกตราประจำประเทศขึ้นเป็นครั้งแรกใน พ.ศ. 2416 โดยอิงกับหลักการผูกตราอาร์มของทางยุโรป

แน่นอนว่าในตรานี้จะสังเกตว่ามีเครื่องราชกกุธภัณฑ์บ่งบอกว่าเป็นของพระมหากษัตริย์ ( ‘กกุธ’ แปลว่า เครื่องหมายความเป็นพระราชา บวกกับ ‘ภณฺฑ’ แปลว่า ของใช้) ประกอบด้วยภาพพระมหาพิชัยมงกุฎเปล่งรัศมี ครอบบนภาพจักรและตรีไขว้ เรียกว่า ตรามหาจักรี อันเป็นพระบรมราชสัญลักษณ์ที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นเพื่อเป็นเครื่องหมายแทนนามราชวงศ์จักรี ขนาบข้างด้วยพระมหาพิชัยมงกฎ ฉัตร 7 ชั้น จากนั้นจึงเป็นโล่ ซึ่งแบ่งออกเป็น 3 ห้อง มีความหมายอ้างอิงถึงขอบขัณฑสีมาทั้งหมดของประเทศสยามในเวลานั้น

กล่าวคือ ห้องด้านบนเป็นภาพช้าง 3 เศียร หมายถึง สยามเหนือ สยามกลาง และสยามใต้ ห้องล่างด้านขวาเป็นภาพช้างเผือก หมายถึงประเทศราชลาวล้านช้าง ห้องล่างด้านซ้ายเป็นภาพกริชคดและกริชตรงไขว้กัน หมายถึง หัวเมืองประเทศราชมลายู นั่นเอง

หลังจากการเปลี่ยนแปลงการปกครองใน พ.ศ. 2475 ตราแผ่นดินนี้ถูกเปลี่ยนไปเป็น ‘ตราครุฑ’ อย่างที่เราคุ้นกัน

โฉนดฉบับนี้ถูกห่อเก็บไว้ในกระดาษไมลาร์ไร้กรด อย่างไรก็ดีเราสังเกตเห็นว่าตรงแถบขอบด้านซ้ายมีร่องรอยของการซ่อมแซม เป็นสีกระดาษที่จางกว่าฉบับออริจินอลเล็กน้อย ซึ่งคุณชัยวัฒน์บอกเราว่าต้นฉบับจริงเคยถูกน้ำหมึกปากการอตริงหกใส่ โชคดีที่วัตถุนี้ได้รับเลือกไปอนุรักษ์โดยเจ้าหน้าที่กรมศิลปฯ ใช้เวลาเป็นปีเพื่อสกัดน้ำหมึกออก และมีการปลูกกระดาษขึ้นมาใหม่คล้ายการปลูกถ่ายไขกระดาษในอายุใกล้เคียงกับต้นฉบับ จากที่เคยแหว่งขาดจึงกลายเป็นขอบเต็มตรงสวยงามดังที่เราเห็น

“จุดที่น่าสนใจไม่ได้มีแค่ด้านหน้านะ ด้านหลังก็มีไฮไลต์ที่จะทำให้เรารู้ได้ว่าปัจจุบันที่ผืนนี้เป็นของใคร” ภัณฑารักษ์ของเรายิ้ม แล้วบรรจงพลิกด้านหลังโฉนดให้เราดู ปรากฏว่านอกจากจะมีภาพจำลองแผนที่ของที่ดินวาดไว้ ยังมีการระบุ ‘สาระบาญแก้ทะเบียฬ’ ไว้ว่าในวันที่ 21 ตุลาคม พ.ศ. 2520 ได้มีการเปลี่ยนชื่อเจ้าของจาก ‘สำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ วชร.’ ไปเป็น ‘กระทรวงการคลัง (เพื่อประโยชน์ในการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม) พระราชวัง’ จากนั้นจึงเปลี่ยนอีกครั้งในวันที่ 8 ตุลาคม พ.ศ. 2533 ไปให้ ‘สำนักงานการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม’

“สิ่งนี้ชี้ให้เห็นว่าในหลวงรัชกาลที่ 9 พระองค์ทรงเห็นความสำคัญของงานเกษตรกรรมมาก จึงพระราชทานที่ดินแปลงนี้ให้สำนักงานการปฏิรูปที่ดินฯ เพื่อปันให้ชาวบ้านทำนา แต่ในขณะเดียวกันก็ป้องกันการซื้อ-ขายหรือจำนองที่ดินแปลงนี้ด้วยนั่นเอง น่าตื้นตันใจที่กระดาษเก่าแผ่นนี้แสดงให้เห็นพระมหากรุณาธิคุณตั้งแต่รัชกาลที่ 5 ยาวมาถึงรัชกาลที่ 9 เลย”

อย่างไรก็ดีสำหรับคนทั่วไป สิ่งนี้อาจจะไม่ได้แสดงถึงเพียงเรื่องราวจากประวัติศาสตร์อย่างเดียว แต่ยังคงมีบทบาททางความเชื่อ โดยจะเห็นว่ามีผู้ประกอบธุรกิจอสังหาริมทรัพย์เข้ามาบูชาโฉนดชิ้นนี้กันมากมาย เนื่องจากเชื่อว่าจะทำมาค้าขายที่ดินได้คล่องแคล่ว จนเป็นที่มาของการทำสำเนาจำหน่ายเป็นของที่ระลึก มีทั้งไซส์เล็ก-ใหญ่ หลายราคาว่ากันไป

“คนเข้ามาไหว้กันทุกๆ วันอังคาร นำบัตรแนะนำตัวมาทิ้งไว้ เขาพูดกันเองว่าได้เงินเป็นสิบๆ ล้าน อันนี้เขาทำของเขาเอง ผู้ปกครองควรชี้แนะ” คุณชัยวัฒน์กล่าวทิ้งท้ายด้วยรอยยิ้ม

พิกัดขุมทรัพย์

พิพิธภัณฑ์กรมที่ดิน ตั้งอยู่บนชั้น 2 สำนักงานที่ดินกรุงเทพมหานคร
ถนนราชินี แขวงพระบรมมหาราชวัง เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร 10200

เปิดเฉพาะวันอังคาร 9:00-17:00 น.
ผู้สนใจเข้าชมควรติดต่อเบื้องต้นล่วงหน้า โทร. 02-222-6131-40
dol.go.th/museum

The post กำเนิดโฉนดที่ดินแผ่นแรกในไทย และเมื่อโฉนดบอกว่าเมื่อก่อนพืชเศรษฐกิจไทยไม่ใช่ข้าว appeared first on a day magazine.

และในพิพิธภัณฑ์สุดท้ายนี่เองที่เราได้เจอกับ ‘คอมพิวเตอร์เครื่องแรกในประเทศไทย’ หรือเรียกกันตามสเปกก็คือเครื่อง IBM 1620 หมุดหมายของความก้าวหน้าทางวิทยาการอันสำคัญยิ่งในบ้านเรา

เมื่อลองพิจารณารูปร่างหน้าตาของเครื่อง IBM 1620 ที่อยู่เบื้องหน้านี้ เราก็อดรู้สึกทึ่งไม่ได้กับความแตกต่างอย่างสิ้นเชิงของ ‘คอมพิวเตอร์’ ที่เรารู้จักกันทุกวันนี้ ทั้งที่เพิ่งผ่านไปราวเพียง 60 ปี (คนที่มีส่วนในการพัฒนา ผลิต และใช้งานเจ้าเครื่องนี้ส่วนมากยังมีชีวิตอยู่) แต่ IBM 1620 นั้น มองเผินๆ เหมือนเครื่องจักรในโรงงานสักอย่างที่มีขนาดใหญ่ มีแผงช่องไฟเล็กๆ เรียงรายกันเป็นแถบ ไม่มีจอมอนิเตอร์ที่คุ้นเคย แต่มีอุปกรณ์ต่อพ่วงต่างๆ มากมาย แถมการป้อนข้อมูลอินพุตและเอาต์พุตยังใช้ระบบบัตรเจาะรู (punch card system) โดยอ่านบัตรด้วยภาษาเครื่อง FORTRAN และ COBOL ซึ่งฟังแล้วดูห่างไกลกับยุคนี้มาก

เจ้าเครื่องโบราณที่ดูเทอะทะนี้มีความสำคัญต่อการปฏิบัติงานในยุคนั้นมาก ทั้งยังมีมูลค่ามหาศาลอย่างที่เทียบกับคอมพิวเตอร์ส่วนบุคคลทุกวันนี้ไม่ได้เลย เจ้าเครื่องนี้เข้ามาในประเทศไทยครั้งแรกเมื่อวันที่ 9 สิงหาคม 2506 และถูกติดตั้งที่อาคารศูนย์คำนวณสถิติ (ตึก 9) ภาควิชาสถิติ คณะพาณิชยศาสตร์และการบัญชี จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เพื่อใช้เป็นอุปกรณ์การเรียนการสอนและการวิจัย เป็นเครื่องที่ออกแบบมาเพื่อใช้ในงานคำนวณทางด้านวิทยาศาสตร์ สนนมูลค่าในสมัยนั้นกว่าสองล้านบาท!

ผู้ที่เป็นหัวเรี่ยวหัวแรงสำคัญในการหาเงินทุนสนับสนุนจากองค์กรระหว่างประเทศจนนำเข้ามาได้สำเร็จคือ ศาสตราจารย์ บัณฑิต กันตะบุตร หัวหน้าภาควิชาสถิติ และเลขาธิการสถิติแห่งชาติ ผู้มองเห็นศักยภาพของคอมพิวเตอร์ในการปฏิวัติการศึกษา ประกอบกับการจัดทำแผนพัฒนาเศรษฐกิจแห่งชาติของประเทศไทย หลังจากสงครามโลกครั้งที่ 2 ต้องใช้ข้อมูลการสำรวจประชากร แต่ปรากฏว่าประเทศไทยไม่มีข้อมูลสำมะโนครัวที่ถูกต้อง องค์การ AID ของรัฐบาลสหรัฐอเมริกาจึงสนับสนุนโดยมอบเครื่องคอมพิวเตอร์ IBM 1620 ทำให้ไทยเป็นประเทศแรกในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่มีคอมพิวเตอร์แบบดิจิทัลใช้ นับว่าล้ำสมัยกว่าเพื่อนบ้านในเวลาเดียวกันนัก

นอกจากนี้ อ.บัณฑิตยังได้นำเข้าคอมพิวเตอร์เครื่องที่สองของประเทศ คือ IBM 1401 ในปีถัดมา เพื่อใช้ในการคำนวณสำมะโนประชากรในสำนักงานสถิติแห่งชาติอีกด้วย โดยเครื่องที่สองนี้มีมูลค่าถึงราวแปดล้านบาท ด้วยพลังการคำนวณจากเครื่องคอมพิวเตอร์เหล่านี้ทำให้การคำนวณทางคณิตศาสตร์ที่ยากและต้องใช้เวลาเป็นปีๆ สามารถทำจบได้ในเวลาเพียงไม่กี่วินาทีหรืออย่างมากก็ไม่กี่นาทีเท่านั้น

น่าสนใจว่าบริษัท IBM นั้น แรกเริ่มเดิมทีก็ประดิษฐ์คิดค้นเครื่องคอมพิวเตอร์ขึ้นมาเพื่องานสำมะโนประชากรนี่แหละ ย้อนกลับไปในช่วง ค.ศ. 1880 นักสถิติชาวอเมริกันชื่อ Herman Hollerith สร้างเครื่องที่ชื่อว่า tabulator ซึ่งถือว่าเป็นหนึ่งในเครื่องคำนวณที่ใช้งานได้จริงในทางปฏิบัติเครื่องแรกๆ ของโลก เพื่อใช้เรียบเรียงข้อมูลสำมะโนประชากรของสหรัฐอเมริกา

การเก็บข้อมูลสำมะโนประชากรนั้นจะทำทุกๆ สิบปี แต่ในช่วงปี 1880 จำนวนประชากรของสหรัฐอเมริกาเพิ่มขึ้นอย่างล้นหลามจากกระแสผู้อพยพที่หลั่งไหลเข้ามา ทำให้แม้จะระดมกำลังคนมาคิดคำนวณอย่างเต็มรูปแบบเพียงใดก็ยังต้องใช้เวลาถึง 7 ปีครึ่งจึงวิเคราะห์ข้อมูลเสร็จ นักสถิติในยุคนั้นเล็งเห็นว่าหากยังเป็นเช่นนี้ต่อไป สักวันจะไม่มีเวลาพอประมวลผลสำมะโนประชากรได้ทันก่อนถึงรอบถัดไปแน่ โชคยังดีที่เครื่อง tabulator ของฮอลเลอริทนั้นใช้งานได้เป็นอย่างดี สามารถรวบรวมข้อมูลสำมะโนประชากรทั้งหมดได้ภายในเวลาเพียง 6 สัปดาห์ และวิเคราะห์ทุกอย่างเสร็จสมบูรณ์ได้ภายในระยะเวลาเพียง 2 ปีครึ่งเท่านั้น ทำให้ช่วยประหยัดงบประมาณของรัฐไปได้ราว 5 ล้านดอลลาร์สหรัฐ

ต่อมาฮอลเลอริทพบว่าเครื่องจักรของเขายังสามารถนำไปประยุกต์ใช้กับการคำนวณอื่นๆ ได้ด้วย เขาจึงก่อตั้งบริษัท Tabulating Machine Company ขึ้นมาในปี 1896 เพื่อผลิตเจ้าเครื่องนี้ขายในเชิงพาณิชย์ ไม่กี่ปีต่อมา ชื่อบริษัทได้ถูกเปลี่ยนเป็น Computing-Tabulating-Recording Company (CTR) และในปี 1924 ได้กลายมาเป็นชื่อ International Business Machines (IBM) ที่เรารู้จักกันในปัจจุบันนั่นเอง

นอกจากงานเชิงสถิติของฮอลเลอริทแล้ว การพัฒนาระบบคอมพิวเตอร์ในยุคสมัยหนึ่งนั้นเรียกได้ว่าเป็นภารกิจสำคัญของประเทศชาติที่ส่งผลต่อการแพ้-ชนะสงครามเลยทีเดียว โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 เป็นช่วงเวลาสำคัญที่เกิดการประดิษฐ์เครื่องคิดคำนวณสมัยใหม่ที่เป็นระบบดิจิทัล

หากใครได้ดูหนังเรื่อง The Imitation Game ที่ว่าด้วยเรื่องราวของ Alan Turing นักคณิตศาสตร์ชาวอังกฤษที่มีบทบาทสำคัญในการถอดรหัสของฝ่ายเยอรมนีระหว่างสงครามโลกครั้งที่ 2 อาจจะพอนึกภาพออกว่าภารกิจหลักของทัวริงคือ การถอดรหัสจากเครื่อง enigma ของฝ่ายเยอรมนีที่ใช้ส่งข้อความสำคัญทางยุทธศาสตร์ ซึ่งมีการเปลี่ยนวิธีการเข้ารหัสทุกวัน ทำให้การถอดรหัสด้วยวิธีทั่วๆ ไปทำได้ยากมาก เครื่องจักร bombe ที่ทัวริงและทีมคิดค้นขึ้นใน ค.ศ. 1940 สามารถทำภารกิจได้สำเร็จ ทำให้สามารถอ่านสัญญาณจากทัพอากาศและกองทัพเรือเยอรมันได้ จึงเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ส่งผลต่อการรบของฝ่ายสัมพันธมิตรอย่างมาก

ส่วนทางฝั่งอเมริกาเอง ในปี 1946 ก็ได้มีการประดิษฐ์เครื่อง ENIAC (Electronic Numerical Integrator and Calculator) ขึ้นเพื่อคำนวณวิถีกระสุนปืนใหญ่ แต่ความน่าสนใจของมันคือการเป็นคอมพิวเตอร์เครื่องแรกของโลก ที่ถือว่าเป็นระบบอิเล็กทรอนิกส์อย่างเต็มรูปแบบและใช้สำหรับการทำงานทั่วไป กล่าวคือ หากปรับใช้อย่างเหมาะสมแล้ว สามารถนำไปใช้ในการคำนวณทั่วไปได้แทบทั้งสิ้น แต่คอมพิวเตอร์ในสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 นั้น ก็มีขนาดมหึมา ชนิดที่ทำให้เครื่อง IBM 1620 ที่ดูเทอะทะกลายเป็นเล็กจิ๋วไปเลย อย่างเจ้าเครื่อง ENIAC เองมีน้ำหนักถึง 30 ตัน และกินพื้นที่ราว 1,800 ตารางฟุต หรือ 160 กว่าตารางเมตร เทียบเท่าห้องประชุมขนาดกลางเลยก็ว่าได้

กลับมาที่ IBM 1620 อีกครั้ง หลังจากปลดประจำการจากภาควิชาสถิติ คณะพาณิชยศาสตร์และการบัญชี จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยแล้ว เครื่องนี้ถูกส่งมอบให้กับศูนย์วิทยาศาสตร์เพื่อการศึกษา (ท้องฟ้าจำลองกรุงเทพฯ) ต่อมาได้บริจาคให้กับองค์การพิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์แห่งชาติ และนำมาจัดแสดงที่พิพิธภัณฑ์เทคโนโลยีสารสนเทศตั้งแต่เดือนตุลาคม พ.ศ. 2555 เป็นที่ตื่นตาตื่นใจของผู้เยี่ยมชมหลายพันคนต่อวัน

อีกทั้งชวนให้ตื่นเต้นด้วยว่า ในชั่วอายุคนคนเดียว มนุษย์สามารถย่อระบบคำนวณจากที่เคยใหญ่เท่าห้องให้มาอยู่ในสมาร์ตโฟนขนาดเล็กกะทัดรัด ใส่กระเป๋ากางเกงได้ แล้วในอนาคตอันใกล้นี้ ‘คอมพิวเตอร์’ หรือระบบปัญญาประดิษฐ์ใหม่ๆ จะมีหน้าตาเปลี่ยนไปอย่างไรอีกนะ

อ้างอิง

explainthatstuff.com

iwm.org.uk

แหล่งขุมทรัพย์

พิพิธภัณฑ์เทคโนโลยีสารสนเทศ อพวช.

ต.คลองห้า อ.คลองหลวง จ.ปทุมธานี 12120

เปิดบริการ วันอังคาร-ศุกร์ (หยุดวันจันทร์)
ตั้งแต่เวลา 09:30-16:00 น.
วันเสาร์-อาทิตย์ และวันหยุดนักขัตฤกษ์
ตั้งแต่เวลา 09:30-17.00 น.

โทรศัพท์ 02-577-9999
โทรสาร 02-577-9900
อีเมล nsm_mkt@nsm.or.th

The post คอมพิวเตอร์เครื่องแรกในประเทศไทย ‘IBM 1620’ หมุดหมายความก้าวหน้าทางวิทยาการ appeared first on a day magazine.

สิ่งของที่ว่าก็คือชุด ‘หีบ’ ของ Louis Vuitton นั่นเอง

นอกจากนี้ หากเราเข้าไปมองใกล้ๆ จะสามารถสังเกตเห็นรายละเอียดที่ถูกทำขึ้นเพื่อทูลเกล้าฯ ถวายพระมหากษัตริย์และพระราชินีของไทยโดยเฉพาะอีกด้วย!

แต่ก่อนที่จะไปพูดถึงรายละเอียดนั้น คงจะต้องย้อนความไปถึงประวัติว่าทำไมหีบยี่ห้อดังของฝรั่งเศสนี้ จึงเป็นหีบเลอค่าที่เป็นตัวเลือกของสังคมชั้นสูงทั่วโลก และมาตั้งจัดแสดงอยู่ในนิทรรศการในรั้วพระบรมมหาราชวังของบ้านเราได้อย่างไร? 

สำหรับคำถามแรกนั้นคงต้องย้อนกลับไปใน ค.ศ. 1854 ปีที่ หลุยส์ วิตตอง ได้เปิดร้านชื่อเดียวกับตัวเองขึ้นบนถนน Rue Neuve des Capucines ในมหานครปารีส ช่วงเวลานั้นเป็นช่วงที่การปฏิวัติอุตสาหกรรมในฝั่งยุโรปมาถึงจุดพีคอีกรอบ เมื่อความก้าวหน้าทางเศรษฐกิจและเทคโนโลยีได้รับแรงขับเคลื่อนจากการพัฒนาเรือกลไฟและทางรถไฟ โดยรถไฟสำหรับขนส่งมวลชนในปารีสนั้นอาจจะช้ากว่าอังกฤษและเบลเยียมอยู่สักหน่อย เนื่องจากราคาค่าวัสดุก่อสร้างที่แพงกว่าหลายขุม อีกทั้งยังมีข้อขัดแย้งระหว่างนายทุนและรัฐบาลด้วย ทำให้รถไฟสำหรับผู้โดยสารเพิ่งมาเป็นที่นิยมและเข้าถึงได้ในช่วงปี 1850s เป็นต้นมา

ลักษณะของหีบที่ใช้ใส่สัมภาระเวลาเดินทางทั่วๆ ไปในสมัยนั้น มักจะมีฝาเปิดทรงโค้ง หุ้มด้วยหนัง และมีความเทอะทะพอสมควร แต่หลุยส์ วิตตอง ของเราได้คิดค้น ‘Grey Trianon Canvas Trunk’ ขึ้นในปี 1858 โดยแทนที่จะใช้หนัง เขากลับเลือกใช้แคนวาสในการหุ้ม ทำให้หีบมีน้ำหนักที่เบากว่า ทนทาน บรรจุของได้มาก สามารถกันน้ำและกลิ่นได้อีกต่างหาก นอกจากนี้เขายังออกแบบให้ฝาเปิด-ปิดของหีบเป็นแบบแบนทั้งด้านบนและฐานด้านล่าง เพื่อให้ง่ายต่อการใช้งาน และนำไปวางซ้อนกันได้อย่างแสนสะดวก ไม่ว่าจะเดินทางด้วยรถไฟหรือเรือไอน้ำก็ตาม 

ดังนั้นเมื่อบริษัทของวิตตองเข้าร่วมงาน Universal Exhibition ใน ค.ศ. 1867 ซึ่งเป็นงานแฟร์ที่โชว์นวัตกรรมของ ‘โลกใหม่’ ให้กับมวลมหาประชาชน แบรนด์ของเขาจึงเป็นที่รู้จักในฐานะที่ตอบสนองความต้องการของยุคสมัยได้อย่างดีเยี่ยม ได้รับความนิยมอย่างสูงขนาดที่ในปี 1869 เราได้เห็นหีบนั้นในภาพถ่ายของจักรพรรดินียูเจนี พระอัครมเหสีในจักรพรรดินโปเลียนที่ 3 แห่งฝรั่งเศส ขณะเสด็จฯ โดยเรือเดินสมุทรไปร่วมในพิธีเปิดคลองสุเอซ อันเป็นคลองขุดน้ำเค็มที่เชื่อมระหว่างทะเลเมดิเตอร์เรเนียนและทะเลแดงในประเทศอียิปต์ พระนางก็ใช้หีบของ Louis Vuitton เพื่อใส่สัมภาระต่างๆ ส่วนพระองค์เป็นจำนวนนับสิบหีบ ในรูปพวกมันไล่ขนาดจากเล็กไปหาใหญ่ ดูเก๋ไก๋ใช่ย่อยทีเดียว

นอกจากจักรพรรดินียูเจนีแล้ว หีบเดินทางยี่ห้อนี้ยังเป็นของหรูที่เหล่าผู้ดีมีสตางค์ในยุโรปโปรดปรานกันถ้วนหน้า ไม่นานนักความนิยมใช้ Louis Vuitton ก็แพร่ไปสู่บุคคลในวงการบันเทิง ข้ามทะเลไปถึงฮอลลีวูดกับเขาด้วย สังเกตได้ว่าจะมีร้านบูทีกของ Louis Vuitton อยู่ที่ทั้งเมืองนีซและเมืองคานส์ เพื่อตอบโจทย์เอาใจหมู่ดารานักแสดงที่ไปงานเทศกาลภาพยนตร์ที่นั่น แถมยังมีหลายครั้งที่หีบและกระเป๋าเดินทางชื่อนี้ถูกนำมาเข้าฉากภาพยนตร์ของฮอลลีวูด ตั้งแต่เรื่อง Roman Holiday มาจนถึงเรื่อง Titanic หรือแม้กระทั่งภาพยนตร์เรื่อง The Italian Job ที่ใช้กระเป๋าโอเวอร์ไนต์ของ Louis Vuitton ในการลำเลียงทองคำแท่งด้วย

แน่นอนว่าของดังก็ต้องมีการก๊อปปี้เกิดขึ้นตามมา งานก๊อปกระเป๋านั้นเริ่มเกิดขึ้นตั้งแต่สมัยแรกๆ จน Louis Vuitton เปลี่ยนดีไซน์ออริจินอลเป็นผ้าสีเบจคาดแถบสีน้ำตาล ซึ่งเป็นเฉดสีอันเป็นเอกลักษณ์จวบจนปัจจุบัน นอกจากนั้นยังออกแบบแพตเทิร์นที่มีโลโก้พร้อมข้อเขียน ‘marque L. Vuitton déposée’ แปลว่า ‘ลิขสิทธิ์ของ แอล. วิตตอง’ จารึกไว้ด้วย ต่อมาในปี 1896 ทายาทรุ่นที่ 2 จอร์จ วิตตอง จึงได้ออกแบบลาย ‘โมโนแกรม’ ซึ่งเป็นลายที่ได้รับความนิยมอย่างล้นหลามและขึ้นแท่นคลาสสิกทันที แถมยังเป็นลายเดียวกับที่เราเห็นบนกระเป๋าและหีบส่วนพระองค์ในนิทรรศการ ‘งามสมบรมราชินีนาถ’ นี้เอง

กลับมาตอบอีกคำถามว่า หีบเหล่านี้มาตั้งจัดแสดงอยู่ในพิพิธภัณฑ์ที่บ้านเราได้อย่างไร อันนี้ต้องอธิบายว่า หีบเหล่านี้ถูกสั่งผลิตขึ้นโดย ปิแอร์ บัลแมง แฟชั่นดีไซเนอร์ชาวฝรั่งเศส ผู้ได้รับความไว้วางใจให้ดูแลการตัดเย็บฉลองพระองค์ของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง มาเป็นเวลากว่า 22 ปี โดยเขามักจะได้รับโจทย์ให้ตัดเย็บฉลองพระองค์จากผ้าไทยที่สมเด็จฯ ทรงซื้อไว้จากชาวบ้าน หรือที่ถูกสั่งทอขึ้นมาเป็นพิเศษ ทำให้ดูร่วมสมัยและโดดเด่นแบบไทยและสากลไปพร้อมๆ กัน ถือเป็นงานสำคัญที่เผยแพร่ความงดงามของผ้าไทยให้เป็นที่รู้จักไปทั่วโลก

บัลแมงได้สั่งทำหีบเหล่านี้ขึ้นเป็นพิเศษ เพื่อเชิญฉลองพระองค์ พระมาลา ถุงพระหัตถ์ และฉลองพระบาทส่วนพระองค์โดยเฉพาะ

เราจะเห็นว่าหีบเชิญฉลองพระองค์ของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง บุด้วยผ้าสีเหลืองทอง มีอักษรพระนามาภิไธยย่อ ‘S’ กำกับไว้ และตกแต่งด้วยแถบสีลายธงชาติไทย ส่วนกระเป๋าเดินทางที่มีอักษรพระปรมาภิไธยย่อ ‘ภปร’ เป็นของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรนั่นเอง ทั้งหมดนี้ถูกใช้ในช่วงที่พระองค์เสด็จฯ เยือนสหรัฐอเมริกาและภาคพื้นยุโรป 14 ประเทศด้วยกันใน ค.ศ. 1960

ความพิถีพิถันทั้งหมดนี้ส่งผลให้ภาพลักษณ์ของทั้งสองพระองค์สง่างามอย่างยิ่งในสายตาชาวโลก โดยเฉพาะพระสิริโฉมอันงดงามและพระราชจริยาวัตรอันนุ่มนวลอ่อนหวานของสมเด็จฯ ที่ลือลั่นไปทั่วทุกแห่งหนที่พระองค์เสด็จฯ เยือน ขนาดที่ ไดอาน่า วรีแลนด์ บรรณาธิการนิตยสาร Vogue สมัยนั้น ถึงกับเขียนจดหมายหา จิม ทอมป์สัน เพื่อนชาวอเมริกันที่เธอรู้จักที่กรุงเทพฯ ในปี 1964 เพื่อปรึกษาว่า ทำอย่างไรที่ Vogue จะสามารถขอพระราชทานพระราชวโรกาสสัมภาษณ์และฉายพระฉายาลักษณ์เพื่อตีพิมพ์ จนในปีต่อมา พระองค์ทรงตอบรับคำกราบบังคมทูลเชิญของนิตยสาร Vogue โดยทรงร่วมฉายพระฉายาลักษณ์ลงในนิตยสารฉบับเดือนกุมภาพันธ์ มี เฮนรี่ คลาร์ก เป็นช่างภาพผู้ถวายงาน และ ปิแอร์ บัลแมง เป็นสไตลิสต์นั่นเอง

หีบนี้ถูกจัดแสดงในนิทรรศการซึ่งจัดขึ้นเพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เนื่องในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 7 รอบ เมื่อวันที่ 12 สิงหาคม 2016 และปิดตัวไปเมื่อวันที่ 25 เมษายน 2019 ที่ผ่านมา หากใครไปดูไม่ทัน ก็คงต้องรอให้ทางพิพิธภัณฑ์ผ้าฯ ได้หมุนเวียนของชิ้นนี้กลับมาจัดแสดงอีกในนิทรรศการอื่นในอนาคต หรือถ้าอดใจไม่ไหว ลองไปดูภาพนิทรรศการชุดนี้ย้อนหลังใน Google Arts & Culture ก็ได้นะ

The post หีบ Louis Vuitton ที่เชิญพัสตราภรณ์ในสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงไปอวดชาวโลก appeared first on a day magazine.

จะว่าไปก็เข้าใจได้อยู่ เพราะขนาดเราเองในฐานะผู้เยี่ยมชมของวิลล่า มูเซ่ ก็ยังรู้สึกลำบากใจที่จะเลือกพูดถึงความเลอค่าของวัตถุเพียงชิ้นหนึ่ง ในคอลเลกชั่นของสะสมที่เล่าเรื่องประวัติศาสตร์ยุครัชกาลที่ 4-7 ของที่นี่ เนื่องจากการจัดวางที่ประณีตทุกๆ รายละเอียดของทุกๆ ห้องในเรือนเก่าแต่ละหลัง ทุกอย่างล้วนช่วยกันขับสร้างบรรยากาศย้อนอดีตอย่างสมจริงเสมือนว่าเจ้าของบ้านเพิ่งลุกออกไปจากห้องหมาดๆ ตั้งแต่ของชิ้นเล็กชิ้นน้อย อาทิ หนังสือเก่าที่ถูกกางไว้บนโต๊ะทำงานไปจนถึงเฟอร์นิเจอร์ชิ้นใหญ่ อย่างเปียโนฝรั่งเศสจากปี 1911 หรือกล้องส่องทางไกลที่ยังคงชี้ชวนให้จ้องมองออกไปนอกชานเรือน ทั้งหมดนี้ร่วมกันสร้างมนตร์ขลังพิเศษ เป็นประสบการณ์ที่ไม่เหมือนที่ไหนให้กับผู้เข้าชม ซึ่งคุณอรรถดาบอกเราว่าเป็นส่วนหนึ่งของวิสัยทัศน์การสร้างแหล่งเรียนรู้แบบมีชีวิตของวิลล่า มูเซ่แห่งนี้นี่เอง

อย่างไรก็ดี หากเราจะต้องเล่าเรื่องของสะสมทุกชิ้นที่จัดแสดงอยู่ ประกอบกับเรื่องราวที่คุณอรรถดาเล่าสู่กันฟังไปหลายชั่วโมง บทความนี้คงจะยืดยาวเกินงาม เราจึงต้องขอถือวิสาสะเลือกแทนท่านเจ้าของบ้าน เล่าเรื่องถึงขุมทรัพย์หนึ่ง ซึ่งเรามั่นใจอย่างยิ่งว่าล้ำค่าและหาดูไม่ได้ที่อื่นในประเทศไทย นั่นก็คือ ‘ธงจุฑามณี’ หรือ ‘ธงพระปิ่นเกล้า’ ที่เคยเลือนรางหายไปจากประเทศไทยกว่า 150 ปี

ธงนี้หากดูเผินๆ ก็อาจจะคิดว่าเป็นธงเก่าธรรมดา แต่ถ้าดูดีๆ เราจะเห็นว่ามีพระราชลัญจกรของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวผู้มีพระนามเดิมว่า เจ้าฟ้าจุฑามณี พิมพ์ตรงกลางผืน พระองค์เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ลำดับที่ 3 ที่ประสูติแต่สมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี มีพระราชสมภพเมื่อวันที่ 4 กันยายน พ.ศ. 2351 ณ พระราชวังเดิม คลองบางกอกใหญ่ พระองค์มีพระเชษฐาร่วมพระราชมารดาอีก 2 พระองค์ได้แก่สมเด็จเจ้าฟ้าชาย (สิ้นพระชนม์เมื่อประสูติ) สมเด็จเจ้าฟ้ามงกุฎ

เมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตในวันที่ 2 เมษายน พ.ศ. 2394 พระราชวงศ์และเสนาบดีมีมติเห็นชอบให้ถวายราชสมบัติแก่สมเด็จเจ้าฟ้ามงกุฎ แต่พระองค์ทรงตรัสว่าถ้าจะถวายพระราชสมบัติแก่พระองค์จะต้องอัญเชิญพระอนุชาของพระองค์ครองราชย์ด้วย ในรัชสมัยนั้นประเทศไทยจึงเสมือนว่ามีพระเจ้าแผ่นดินถึง 2 พระองค์ด้วยกัน คือ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวนั่นเอง

ด้วยเหตุนี้ พระปิ่นเกล้าฯ จึงทรงไว้ซึ่งพระราชอิสริยยศ อิสริยศักดิ์สูงกว่า ‘วังหน้า’ กรมพระราชวังบวรสถานมงคล (พระมหาอุปราช) พระองค์ใดในอดีต และด้วยทรงสนพระทัยในวิทยาการตะวันตก จึงทรงมีพระสหายชาวต่างชาติเป็นอันมาก ทำให้ทรงทราบธรรมเนียมฝรั่งเป็นอย่างดี จึงทำให้ในบริเวณพระราชวังเดิมที่ประทับแต่เมื่อครั้งยังทรงเป็นเจ้าฟ้าจุฑามณีของพระองค์นั้นเอง ที่ประเพณีการตั้งเสาชักธงได้ริเริ่มขึ้นบนแผ่นดินไทย ดังปรากฏในพระนิพนธ์ “ความทรงจำ” ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ที่ปรากฏเหตุการณ์น่าสนใจเหตุการณ์หนึ่งไว้ดังนี้:

“…ในเมืองไทยแต่ก่อนมาการตั้งเสาชักธงมีแต่ในเรือกำปั่น บนบกหามีประเพณีเช่นนั้น ไม่มีคำเล่ากันมาว่าเมื่อในรัชกาลที่ ๓ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดขนบธรรมเนียมฝรั่งให้ทำเสาธงขึ้น ณ พระราชวังเดิม (ที่เป็นโรงเรียนนายเรือบัดนี้) อันเป็นที่เสด็จประทับและชักธงบริวารเป็นเครื่องบูชาในเวลาเมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จไปทอดพระกฐินเมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทอดพระเนตรเห็นตรัสถามผู้ที่อยู่ใกล้พระองค์ว่า

“นั่นท่านฟ้าน้อยเอาผ้าขี้ริ้วขึ้นตากทำไม” 

“พิเคราะห์เห็นว่ามิใช่เพราะไม่ทรงทราบว่าทำโดยเคารพตามธรรมเนียมฝรั่ง ที่มีพระราชดำรัสเช่นนั้นเพราะไม่โปรดที่ไปเอาอย่างฝรั่งมาตั้งเสาชักธงเท่านั้นเอง ครั้นถึงรัชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชดำรัสสั่งให้ทำเสาธงขึ้นทั้งในวังหลวงและวังหน้าเสาธง วังหลวงให้ชักธงตราพระมหามงกุฎ และเสาธงวังหน้าให้ชักธงจุฑามณี (ปิ่น) คนทั้งหลายก็เข้าใจกันว่าเสาชักธงนั้นเป็นเครื่องหมายพระเกียรติยศของพระเจ้าแผ่นดิน…”

นอกจากนี้ในพระนิพนธ์ยังเล่าต่อไปอีกว่า

“…ครั้นเมื่อทำหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรีกับรัฐบาลฝรั่งต่างประเทศแล้วมีกงสุลนานาประเทศเข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ ที่มาตั้งเสาชักธงชาติของตนขึ้นตามสถานกงสุล ซึ่งเป็นธรรมเนียมที่ทำในประเทศอื่นๆ คนทั้งหลายไม่รู้ประเพณีฝรั่งเหล่านั้นก็พากันตกใจลือกันให้หนาหูว่าพวกกงสุลจะเข้ามาตั้งแข่งพระราชานุภาพ จนเมื่อความทราบถึงพระกรรณของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงรำคาญพระทัยจึงทรงพระราชดำริหาอุบายแก้ไขด้วยดำรัสสั่งเจ้านายต่างกรมกับทั้งขุนนางผู้ใหญ่ให้ทำเสาธงช้างขึ้นตามวังและที่บ้าน เมื่อมีเสาธงชักขึ้นมากคนทั้งหลายก็หายตกใจแต่นั้นเป็นต้นมา…”  

อย่างไรก็ดี ธงจุฑามณีที่พูดถึงในพระนิพนธ์นี้กลับไม่หลงเหลือหลักฐานไว้ให้ชาวไทยรุ่นหลังได้เห็นกันสักผืน! ที่ผ่านมาเหล่านักวิชาการ เมื่อพูดถึงธงนี้ก็จะไปอ้างอิงรูปวาดจากหนังสือบันทึกโบราณของเยอรมัน (Die Wappen und Flaggen der Herrscher und Staaten der Welt) ที่มีรูปวาดของธงจุฑามณีให้เห็นเป็นเพียงลายเส้นอยู่ โดยคาดว่าบันทึกโดยกงสุลประจำสยามและส่งกลับไปกับเรือสู่เยอรมันในรัชสมัยของพระองค์

จนเมื่อคุณอรรถดาได้มีโอกาสไปพบเจอธงดังกล่าวนี้ในร้านของเก่าแห่งหนึ่ง โดยมีลักษณะตรงกับภาพในหนังสือ เป็นแผ่นผ้าเก่าสีแดง มีลายพิมพ์สีทอง เป็นพระปิ่นวางอยู่บนพานแว่นฟ้าสองชั้น และวางอยู่บนตั่งอีกชั้นหนึ่ง (จะต่างจากภาพในหนังสือตรงที่ไม่มีฉัตรประทับขนาบสองข้าง) เขาจึงไม่รอช้าที่จะเชิญหลักฐานชิ้นสำคัญนี้มาดำเนินการอนุรักษ์ ใส่กรอบจัดแสดงไว้เหนือประตูทางเข้าของ ‘เรือนอนุรักษ์โกษา’ ในวิลล่า มูเซ่นี่เอง ซึ่งแน่นอนว่าเป็นที่ฮือฮาในวงการนักประวัติศาสตร์บ้านเราอย่างมาก ขนาดที่พิพิธภัณฑ์ธงชาติไทยยังต้องมาขอถ่ายบันทึกไว้ด้วย ซึ่งในจุดนี้คุณอรรถดาบอกกับเราว่า เขาดีใจที่งานสะสมของเขาสามารถช่วยทำให้การศึกษาค้นคว้าบันทึกประวัติศาสตร์สมบูรณ์มากขึ้น และสามารถเป็นอีกแรงที่จะช่วยปลูกฝังจิตสำนึกรักในวัฒนธรรมของประเทศด้วย

นอกจากนี้ข้างๆ กันกับธงจุฑามณีก็ยังมีการจัดแสดงธงช้างเผือกที่เรารู้จักกันดีด้วย โดยธงช้างเผือกนั้นได้ใช้เป็นธงชาติสยามมาจนกระทั่งในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว  เมื่อช่วงปลายปี พ.ศ. 2460 มาเป็นธงสามสี อันหมายถึงสถาบันหลักทั้งสามของประเทศไทยคือ ชาติ (สีแดง) ศาสนา (สีขาว) และพระมหากษัตริย์ (สีน้ำเงิน) สีทั้งสามนี้เองคือที่มาของการเรียกชื่อธงนี้ว่าธงไตรรงค์ (ไตร = สาม, รงค์ = สี)

เรียกได้ว่า ธงจุฑามณี หรือธงพระปิ่นเกล้านี้ถือเป็นต้นกำเนิดของธรรมเนียมการชักธงชาติขึ้นเสา ที่เรายังคงทำกันสืบมาจวบจนปัจจุบันนี้นี่เอง

วิลล่า มูเซ่ เขาใหญ่

รอบเข้าชม วันศุกร์-อาทิตย์ 4 รอบ นำชมเวลา 9:00 น. / 11:00 น. / 14.00 และ 16:00 น. รอบละไม่เกิน 8 ท่าน

สามารถจอดรถยนต์และตั้งพิกัดการเดินทางมาชมวิลล่า มูเซ่ ที่ภูวนาลีรีสอร์ทเขาใหญ่

โดยนัดหมายเข้าชมล่วงหน้าที่ โทร. 063-225-1555

(หากผู้เข้าชมเป็นหมู่คณะเดียวกันถึง 8 ท่านสามารถติดต่อขอเข้าชมเป็นรอบพิเศษได้)

The post ‘ธงจุฑามณี’ ธงที่เคยหายไปจากไทยกว่า 150 ปี ที่วิลล่า มูเซ่ เขาใหญ่ appeared first on a day magazine.

ดังนั้น สิ่งที่สะดุดตาเราเป็นพิเศษด้วยความ ‘ไม่เข้าพวก’ ก็เห็นจะเป็นภาพเขียนสไตล์ตะวันตก รูปหญิงสาวในชุดบางพลิ้วไหวประหนึ่งเทพีกรีกชิ้นนี้

ภาพนี้ชื่อว่า Contemplation (Mirror) เป็นภาพวาดสีน้ำมันโดย John William Godward ศิลปินแนว Neoclassicism ชาวอังกฤษในสมัยวิกตอเรียน หนำซ้ำห้องที่ภาพนี้จัดแสดงอยู่ ยังมีหน้าตาเหมือนกับพิพิธภัณฑ์ศิลปะในยุโรปไม่ผิดเพี้ยน เพดานเป็นหลังคาโค้งมีช่องกระจกเปิดรับแสงธรรมชาติ ส่วนผนังสีเขียวอ่อนนั้น เรียงรายไปด้วยภาพเขียนสีน้ำมันในสไตล์คล้ายคลึงกันเต็มไปหมด จนเราเผลอนึกไปว่าหลุดเข้ามาเดินในหอศิลป์ยุโรปตั้งแต่เมื่อไหร่!

ทำไมภาพวาดแนว Neoclassicism ของศิลปินชาวตะวันตกถึงมาอยู่ในพิพิธภัณฑ์ศิลปะไทยร่วมสมัย? แล้วทำไมห้องสไตล์ยุโรปแบบดั้งเดิมถึงมาตั้งอยู่ในอาคารสมัยใหม่ ท่ามกลางงานศิลปะของศิลปินยุคปัจจุบันที่มีทั้งงานภาพถ่าย สื่อผสม และอื่นๆ เหล่านี้?

โชคยังดีที่คำถามเหล่านี้ไม่ต้องคาใจเราไปตลอดกาลเพราะเราไปสืบจนได้ความมาว่า ห้องนี้มีชื่อว่า Richard Green มีจุดประสงค์ในการสร้างเพื่อให้เปรียบเทียบหอศิลป์ร่วมสมัยไทยกับการจัดแสดงแบบฝรั่งในบรรยากาศดั้งเดิม ซึ่งชื่อ Richard Green นี้ เป็นชื่อของแกลเลอรีในลอนดอนที่เป็นผู้ขายภาพทั้งหมดที่จัดแสดงอยู่ในห้องนี้ให้กับคุณบุญชัย เบญจรงคกุล ผู้ก่อตั้ง MOCA Bangkok แห่งนี้นั่นเอง โดยงานส่วนมากมาจากช่วงยุคสมัยที่ไล่เลี่ยกันคือช่วงคริสตศตวรรษที่ 19-20 ตอนต้น เป็นช่วงที่คาบเกี่ยวรัชสมัยของควีนวิกตอเรียของอังกฤษ และรัชกาลที่ 4-5 ของสยาม

แต่ความน่าสนใจของผลงานที่อยู่ในห้องนี้ ไม่ได้มีเพียงเพราะว่าเป็นภาพเขียนของศิลปินตะวันในยุคก่อน (ไม่ใช่ยุคปัจจุบัน หรือร่วมสมัยแบบงานชิ้นอื่นๆ) แต่เพราะช่วงนี้ยังเป็นสมัยที่แนวทางศิลปะมีความหลากหลายอย่างสูงอีกด้วย ในขณะที่ภาพที่มีความเหมือนจริงอย่าง Neoclassicism ได้รับความนิยมแพร่หลาย แต่ก็เป็นยุคสมัยเดียวกันกับศิลปินแนว Modern Art อีกจำนวนมาก เช่น Vincent van Gogh, Paul Cézanne, Paul Gauguin, Georges Seurat, Henri de Toulouse-Lautrec, Henri Matisse กระทั่ง Picasso

เมื่อเรากลับไปพินิจภาพเขียนสาวงามในชุดพลิ้วไหวแบบกรีกที่สะดุดตาเราแต่แรกกันอีกครั้ง จะเห็นได้ว่าภาพนี้แตกต่างจากงานแนว Modern Art ที่มีความเป็นนามธรรมอย่างเห็นได้ชัด ภาพ Contemplation (Mirror) มีรายละเอียดที่เหมือนจริงสูงมาก ไม่ว่าจะเป็นหน้าตา ผิวพรรณที่ผุดผ่องของนางแบบ ชุดคลุมยาวกึ่งโปร่งใสที่ทิ้งตัวลงอย่างเป็นธรรมชาติ จนกระทั่งรายละเอียดฉากที่เป็นอาคารหินอ่อนอันประกอบด้วยลวดลายและสีสันของหินอ่อนหลากชนิด ทั้งหมดสมจริงในทุกรายละเอียด นี่คือภาพวาดในสไตล์ Neoclassicism ที่ศิลปินนิยมกลับไปสร้างผลงานในสไตล์กรีกและโรมันอีกครั้ง

ศิลปินที่วาดภาพแนวนี้ในยุควิกตอเรียนไม่ได้มีเพียงก็อดวาร์ดแต่ยังมี Sir Frederic Leighton ผู้มีบทบาทสำคัญในวงการศิลปะอังกฤษ ทั้งยังได้เป็นประธานของสมาคมศิลปะ Royal Academy of Arts อยู่ถึงเกือบ 20 ปี แต่ว่าสไตล์ของก็อดวาร์ดนั้น ถือว่าใกล้เคียงกับ Sir Lawrence Alma-Tadema มากกว่า (ซึ่งมีภาพอยู่ในห้อง Richard Green นี้เช่นกัน) เพราะนิยมแต่งเติมฉากของภาพวาดด้วยสถาปัตยกรรมแบบกรีก-โรมันที่สร้างด้วยหินอ่อน ส่วนตัวก็อดวาร์ดเองนั้นมีชื่อเสียงมากในการวาดสตรีในชุดแบบกรีก-โรมัน จนได้ฉายาว่าเจ้าแห่งชุดทูนิกแบบคลาสสิก อันเป็นผ้าที่ขับผิวพรรณที่ผุดผ่องเยี่ยงไข่มุกของสตรีในภาพของเขาได้เป็นอย่างดี

ความงามอันอ่อนช้อยของหญิงสาวที่สื่อออกมานั้นได้รับคำกล่าวจากนักวิจารณ์ว่าเป็นเสมือน ‘กุหลาบแห่งอังกฤษที่แท้จริง’ ไม่ก็เทพีของชาวกรีกโบราณเลยทีเดียว ก็อดวาร์ดยังได้ชื่อว่าเก็บรายละเอียดทิวทัศน์ได้สมจริงมาก ไม่ว่าจะเป็นความพลิ้วของชายผ้า พื้นผิวของหินอ่อน หนังสัตว์ หรือแม้แต่นานาพืชพันธุ์ดอกไม้

ด้วยฝีมือที่เป็นที่ประจักษ์ในวงการศิลปะ ก็อดวาร์ดจึงได้จัดแสดงผลงานใน Royal Academy of Arts อยู่เป็นประจำในช่วง ค.ศ. 1887-1905 และที่ Royal Society of British Artists หรือสมาคมศิลปินอังกฤษอีกด้วย ทั้งยังได้ไปจัดแสดงที่ปารีส และยังได้รับเหรียญทองในงานจัดแสดง International Exhibition ที่โรมใน ค.ศ. 1913

แม้จะประสบความสำเร็จในอาชีพการงาน แต่ชีวิตจริงของศิลปินผู้นี้กลับไม่ได้มีความสุขเท่าใดนัก ด้วยความที่เกิดในครอบครัวที่ทำอาชีพด้านการเงินและการลงทุน ก็อดวาร์ดถูกคัดค้านอย่างหนักจากครอบครัวเพราะเลือกอาชีพศิลปินแทนการเดินตามรอยบิดา ซ้ำร้ายเมื่อตอนเขาย้ายไปอยู่ที่อิตาลีใน ค.ศ. 1912 (หนีตามกันไปกับนางแบบชาวอิตาเลียน) ครอบครัวได้ตัดสัมพันธ์และการติดต่ออย่างสิ้นเชิง ถึงขนาดเผารูปถ่าย จดหมาย และเอกสารทั้งหมดของเขาอีกด้วย

ก็อดวาร์ดกลับมายังลอนดอนอีกครั้งใน ค.ศ. 1921 และตัดสินใจจบชีวิตตัวเองในปีถัดมา ทิ้งท้ายไว้เพียงจดหมายลาตายที่กล่าวอย่างตัดพ้อว่า “โลกนี้ไม่ใหญ่พอสำหรับฉันและปิกัสโซ” ซึ่งสะท้อนถึงความรู้สึกกดดันของศิลปินต่อความนิยมที่ลดลงของภาพแนว Neoclassicism ของเขา ในขณะที่ศิลปะสมัยใหม่หรือ Modern Art เช่น Impressionism, Cubism และศิลปะที่มีความเป็นนามธรรมเริ่มเข้ามาแทนที่

อย่างไรก็ตาม แม้จะรู้สึกเสียดายต่อชีวิตของศิลปินเปี่ยมพรสวรรค์ทว่าอาภัพผู้นี้ แต่เราก็อดรู้สึกยินดีไม่ได้ที่ได้มีโอกาสมาชื่นชมภาพวาด Contemplation (Mirror) อันมีชื่อเสียงของเขา (หากค้นตามเว็บไซต์ต่าง ๆ จะเจอภาพนี้ในชื่อ The Mirror หรือ Girl with a Mirror) ในพิพิธภัณฑ์ศิลปะไทยร่วมสมัย MOCA Bangkok แห่งนี้

อาจจะอยู่ร่วมกับปิกัสโซไม่ได้ แต่อยู่ร่วมกับศิลปะร่วมสมัยไทยได้นะ

อ้างอิง

Biography of John William Godward. (n.d.). 

John William Godward. (n.d.).

Smithfield, B. (2017, December 06). “The world is not big enough for me and a Picasso” The life and artwork of John William Godward.

แหล่งขุมทรัพย์

MOCA Bangkok พิพิธภัณฑ์ศิลปะไทยร่วมสมัย

499 ถนนกำแพงเพชร 6 แขวงลาดยาว เขตจตุจักร กรุงเทพฯ 10900

วันทำการ : วันอังคาร–วันอาทิตย์ (หยุดทำการทุกวันจันทร์)

เวลา : 10:00–18:00 น.

The post “โลกนี้ไม่ใหญ่พอสำหรับฉันและปิกัสโซ” ชมภาพเขียนของ John William Godward ที่ MOCA Bangkok appeared first on a day magazine.

ใช่แล้ว เรากำลังพูดถึง ‘พิพิธภัณฑ์เรือนคำเที่ยง’ ซึ่งเป็นพิพิธภัณฑ์ชาติพันธุ์วิทยา ว่าด้วยเรื่องราวของวิถีชีวิต ความเชื่อ และศิลปะล้านนาไทย ตั้งอยู่ในบริเวณที่ร่มรื่นภายในสยามสมาคมในพระบรมราชูปถัมภ์ ซึ่งอยู่ห่างออกมาจากประตูทางออกของรถไฟ MRT สถานีสุขุมวิท เพียงไม่กี่ก้าว

อาคารที่เป็นตัวพิพิธภัณฑ์นั้นคือเรือนเครื่องสับแบบล้านนาไทยเดิม หรือที่รู้จักกันในนาม ‘เรือนกาแล’ สร้างด้วยไม้เนื้อแข็ง มีไม้ป้านลมหลังคาที่ยอด หรือ ‘กาแล’ อันเป็นเอกลักษณ์เรือนล้านนาอย่างชัดเจนปรากฏอยู่

ที่น่าประหลาดใจกว่านั้นคือเรือนเก่าแก่หลังนี้มีอายุเกือบสองร้อยปีแล้ว สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2391 โดยนางแซ้ด ผู้สืบเชื้อสายธิดาเมืองแช่ ชาวไทลื้อในแคว้นสิบสองปันนา ที่ถูกกวาดต้อนมาอยู่เชียงใหม่ในสมัยพระเจ้ากาวิละเป็นเจ้าเมือง ลูกหลานของนางแซ้ดได้อาศัยอยู่ที่เรือนหลังนี้ต่อมาเป็นเวลานาน จนกระทั่งใน พ.ศ. 2506 นางกิมฮ้อ นิมมานเหมินทร์ เจ้าของเรือนในขณะนั้นได้มอบให้แก่สยามสมาคมฯ เพื่อให้จัดตั้งเป็นพิพิธภัณฑ์ขึ้น จึงได้มีการรื้อถอนเรือนเพื่อปลูกสร้างใหม่ในพื้นที่ของสยามสมาคมฯ และได้ตั้งชื่อว่า ‘เรือนคำเที่ยง’ ตามชื่อมารดาของนางกิมฮ้อ ผู้เกิดบนเรือนหลังนี้นั่นเอง

เพื่อให้เข้ากับพื้นที่ใหม่ เรือนหลังนี้จึงมีการปรับผังและทิศทางเรือนบ้าง แต่องค์ประกอบทุกส่วนของเรือนยังอยู่ครบถ้วน เราจะเห็นตัวเรือนไม้ มีใต้ถุนสูง มีทั้งห้องนอน ชานบ้าน ห้องครัว และทางเดินเชื่อมไปยังยุ้งข้าว

และที่แห่งนี้เองที่ทำให้เราได้พบเข้ากับ ‘ขุมทรัพย์’ ที่น่าสนใจมากๆ ชิ้นหนึ่ง

ขุมทรัพย์ที่ว่าตั้งตระหง่านอยู่กลางยุ้งข้าว สร้างจากไม้สานขนาดใหญ่ขัดกันเป็นรูปร่างคล้ายดาวหกแฉกประกอบกัน ปักอยู่บนผืนดินเล็กๆ ที่มีข้าวเปลือกกระจายอยู่เกลื่อน แถมข้างหน้าไม้สานนี้ยังมีรูปปั้นแม่โพสพตั้งอยู่อีกด้วย มองไปแล้วชวนพิศวงยิ่งนัก เมื่อเราลองค้นข้อมูลดูแล้วจึงเข้าใจว่าเป็น ‘เฉลว’ หรือ ‘ตาแหลว’ ตามคำเรียกภาษาถิ่นนั่นเอง

คนเมืองทั่วไปอาจจะไม่เคยเห็นเฉลวหรือตาแหลวมาก่อน แต่ไม้สานศักดิ์สิทธิ์นี้เป็นส่วนประกอบที่สำคัญในการประกอบพิธี ‘แฮกนา’ ของชาวเหนือ และเป็นของไฮไลต์ชิ้นหนึ่งที่บอกเล่าวิถีชีวิตตามความเชื่อล้านนาของพิพิธภัณฑ์เรือนคำเที่ยงแห่งนี้เลยทีเดียว

พิธีกรรมแฮกนาของทางล้านนาสามารถเทียบเคียงได้กับพิธี ‘แรกนา’ หรือพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญของภาคกลาง ซึ่งเป็นพิธีหลวงที่สืบทอดกันมายาวนาน ปรากฏหลักฐานตั้งแต่สมัยกรุงสุโขทัยเรื่อยมาจนถึงรัตนโกสินทร์

ความสำคัญของมันก็คือการที่ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินลงมือทำนาเพื่อให้เป็นตัวอย่างแก่ราษฎร และเพื่ออ้อนวอนให้สิ่งศักดิ์สิทธิ์บันดาลให้ข้าวเจริญงอกงามนั่นเอง

ศาสตราจารย์ปรานี วงษ์เทศ ได้อธิบายไว้ว่า “พิธีทั้งหมดนี้มีเพื่อสร้างขวัญกำลังใจให้กับเกษตรกรที่มีร่องรอยมานานอยู่ก่อนแล้ว ในสังคมเกษตรกรรมของอุษาคเนย์เมื่อราว 3,000 ปีก่อน คนทำนาต้องทำกันทั่วไป ก่อนลงมือเพาะปลูกจริง ต่อมาเมื่อรับแบบแผนฮินดูจากอินเดียจึงปรุงแต่งพิธีวิงวอนผีให้สอดคล้องกับพิธีพราหมณ์เพื่อความศักดิ์สิทธิ์สูงขึ้น เช่น มีพระโคเสี่ยงทาย มีเทวดามาเสกเป่าข้าวเปลือกที่ใช้หว่านในพิธี ฯลฯ (ปรานี วงษ์เทศ, ประเพณี 12 เดือน. สำนักพิมพ์มติชน, 2548)

ส่วนพิธีการแฮกนาแบบท้องถิ่นของภาคเหนือนั้น แม้จะเรียบง่ายกว่าพระราชพิธีหลวง แต่จุดประสงค์นั้นไม่ต่างกัน คือเพื่อเสี่ยงทายและเพื่อบูชาพระแม่โพสพ ขอให้การทำนาเป็นไปได้อย่างราบรื่นนั่นเอง โดยเริ่มจากการกำหนดบริเวณประกอบพิธี ซึ่งจะอยู่ภายในเนื้อที่นาของตน เรียกว่า ‘ค้างแรกเข้า’ ซึ่งถือเป็นจุดมงคลของที่นาและเป็นที่สถิตของผีเสื้อนา (ผีอารักษ์ที่นาหรือเทวดาอารักษ์ที่นา) มีการทำแท่นเพื่อบูชาพระแม่โพสพ รวมถึงมีของเซ่นไหว้พระแม่ธรณีด้วย จากนั้นจะมีการปักตาแหลวที่สี่มุมของบริเวณพิธี และปักตาแหลวหลวงหรือตาแหลวแรกนาไว้ตรงกลางที่นั้นเอง

การหว่านกล้า ดำนาครั้งแรก ก็จะต้องกระทำในบริเวณพิธีแฮกนานี้ เป็นจำนวน 9 กอ เพื่อเอาฤกษ์ก่อน จึงจะดำนากันต่อไปจนเสร็จ นอกจากนี้ตาแหลวยังใช้ปักตามสี่มุมเขตแดนนาของตัวเอง ตามคติความเชื่อว่าจะช่วยป้องกันสัตว์และภัยต่างๆ ที่เป็นศัตรูต่อข้าวอีกด้วย

ที่จริงแล้วคำว่าตาแหลว หมายถึงตาเหยี่ยวในภาษาเหนือ การสร้างตาแหลวด้วยการนำไม้ไผ่มาจักตอกให้เป็นเส้นบางแล้วนำมาสานเป็นทบๆ จึงเปรียบเสมือนการสร้างตาที่แหลมคมเฉกเช่นเหยี่ยว คอยสอดส่องเฝ้าระวังสิ่งอาถรรพ์หรือสิ่งคุกคามไม่ให้ย่างกรายเข้ามาในอาณาเขต ด้วยเหตุนี้ นอกจากประเพณีแฮกนาแล้ว เรายังสามารถพบเห็นตาแหลวประกอบพิธีกรรมอื่นๆ ได้อีก เช่น ในประเพณีของชาวไทลื้อ มีการใช้ตาแหลวในการปิดกั้นหมู่บ้าน ไม่ให้คนนอกเข้าและคนในออก ระหว่างทำพิธีเซ่นสรวงผีบ้าน

ในขณะที่ภาคกลางมีชื่อเรียกสิ่งนี้ว่า ‘เฉลว’ ใช้ในการป้องกันภัยหรือกันคุณไสย โดยมักจะนำตอกมาหักขัดกันเป็นมุม มีทั้ง 3 มุม 5 มุม 8 มุม 12 มุม ตามคติแพทย์แผนโบราณมักจะใช้ปักไว้กับหม้อยา เพื่อใช้ปลุกฤทธิ์ของยาให้เกิดความศักดิ์สิทธิ์ รวมถึงเป็นการลงอาคมป้องกันไม่ให้มีการละล้าบละล้วงเครื่องยา หรือกันผีข้ามเพื่อไม่ให้ยาเสื่อม

น่าสนใจว่าแม้ในปัจจุบันที่การแพทย์ของไทยเป็นแบบสมัยใหม่และยาแบบตะวันตกเป็นยากระแสหลักแล้ว เฉลวยังคงถูกนำมาใช้ในเชิงสัญลักษณ์ที่สื่อถึงยาอยู่และยังคงเป็นสัญลักษณ์ของเภสัชกรรมไทยด้วย โดยเฉพาะเฉลว 5 มุม เช่น บนตราของเภสัชกรรมสมาคมแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ 

นอกจาก ‘ตาแหลว’ แล้ว ที่พิพิธภัณฑ์เรือนคำเที่ยงยังมีของอื่นๆ ที่เล่าเรื่องราวความเชื่อของชาวเหนืออีกมากมาย เช่น เสื้อยันต์, หัมยนต์, หิ้งผีปู่ย่า, บายศรี, ตะกรุด, ฯลฯ หากใครอยากจะรู้เรื่องราวของสิ่งเหล่านี้ก็แวะเวียนไปเรียนรู้กันได้ตามศรัทธา

แหล่งขุมทรัพย์

พิพิธภัณฑ์เรือนคำเที่ยง

สยามสมาคมในพระบรมราชูปถัมภ์ เลขที่ 131 ซอยสุขุมวิท 21 ถนนอโศกมนตรี

แขวงคลองเตยเหนือ เขตวัฒนา กรุงเทพฯ 10110

วันทำการ : วันอังคาร–วันเสาร์ (หยุดวันอาทิตย์และวันนักขัตฤกษ์)

เวลา 9:00–17:00 น.

The post ‘ตาแหลว’ ในพิพิธภัณฑ์เรือนคำเที่ยง ไม้สานศักดิ์สิทธิ์ประกอบพิธีแฮกนาของชาวเหนือ appeared first on a day magazine.

เพื่อให้เข้ากับฤดูการเลือกตั้งในเดือนนี้ เราขอหยิบยกวัตถุพิพิธภัณฑ์ว่าด้วยเรื่องระบบลงคะแนนเสียงมาบอกเล่าให้ผู้อ่านทราบกันโดยสังเขป

ย้อนกลับไปเมื่อปี พ.ศ. 2476 ในการประชุมรัฐสภาครั้งแรกของประวัติศาสตร์ไทย ได้มีการใช้วิธี ‘ลงเบี้ย’ เป็นการออกเสียงลงคะแนนลับ เพื่อหามติหรือข้อสรุปของที่ประชุมในการพิจารณาเรื่องต่างๆ เช่น การพิจารณาญัตติหรือปัญหาใดปัญหาหนึ่ง โดยวิธีการก็คือ จะมีการเรียกชื่อสมาชิกรัฐสภาเพื่อให้นำเบี้ยไปใส่ในหีบที่จัดไว้ต่อหน้าประธาน โดยผู้ที่เห็นด้วยให้ลงเบี้ยสีขาว ส่วนผู้ที่ไม่เห็นด้วยให้ลงเบี้ยสีอื่น เมื่อสมาชิกได้ลงเบี้ยครบทุกคนแล้ว ก็จะมีการนับคะแนนเพื่อสรุปมติในการประชุมนั้นๆ

แม้จะฟังดูเป็นเรื่องธรรมดาสามัญในทางปฏิบัติ แต่ทว่าหลักการและกฎเกณฑ์ว่าด้วยการเข้าประชุมเหล่านี้มีการบัญญัติไว้อย่างละเอียดในเอกสารราชการที่ชื่อว่า “ข้อบังคับการประชุมและการปรึกษาของสภา…” จะเป็นสภาอะไรก็แล้วแต่ว่าตอนนั้นเรียกรัฐสภาว่าอะไร ซึ่งในช่วงแรกนั้นมีเพียง ‘สภาผู้แทนราษฎร’ จนกระทั่ง พ.ศ. 2490 ได้มีการจัดตั้งขึ้นมาอีกหนึ่งสภา คือ ‘พฤฒสภา’ นับเป็นการใช้ระบบสองสภาเป็นครั้งแรก และมีการบัญญัติข้อบังคับการประชุมฯ ของทั้งสองสภาไว้ด้วย (ถ้าใครสงสัยว่าพฤฒสภาปัจจุบันไปอยู่ที่ไหน ขอให้ทราบไว้ว่าชื่อนี้เปลี่ยนเป็น ‘วุฒิสภา’ ในปีถัดมา) และบางโอกาสรัฐสภาก็มีชื่อเรียกว่า ‘สภานิติบัญญัติแห่งชาติ’

แต่ไม่ว่าจะเรียกด้วยชื่อใด หรือออกมาแล้วกี่ฉบับ หลักการของเอกสารนี้ก็เหมือนๆ กัน คือลงรายละเอียดตั้งแต่เรื่องผู้เข้าประชุม วาระการประชุม การอภิปราย ไปจนถึงการหาข้อยุติของการอภิปรายนั้นๆ ด้วยการลงมติ หรือก็คือการขอความเห็นชอบจากที่ประชุมนั่นเอง

แน่นอนว่าการลงเบี้ยก็ได้ถูกบัญญัติไว้เป็นหนึ่งในหลักการปฏิบัติของการประชุมสภาอย่างเป็นลายลักษณ์อักษร

หากเจาะลึกไปดูรายละเอียดกันสักเล็กน้อย ก็จะพบว่าข้อบังคับฉบับต่างๆ ที่ออกมาบังคับใช้ในช่วง พ.ศ. 2476-2494 นั้น กำหนดให้ผู้ที่เห็นด้วยลงเบี้ยสีขาว และผู้ที่ไม่เห็นด้วยลงเบี้ยสีอื่น ส่วนผู้ที่ไม่ออกเสียงลงคะแนนนั้นมิได้บัญญัติไว้ว่าต้องลงสีอะไร ในขณะที่ในยุคต่อมา ตั้งแต่ พ.ศ. 2494-2538  ได้กำหนดให้ผู้ที่เห็นด้วยลงเบี้ยสีน้ำเงิน ไม่เห็นด้วยลงเบี้ยสีแดง และผู้ที่ไม่ออกเสียงลงคะแนนให้ลงเบี้ยสีขาว ในช่วงที่ใช้เบี้ยสามสีนี้ ก็จะมีมาตรการเพื่อไม่ให้เกิดการหย่อนเบี้ยเกินโควตา โดยพอสมาชิกถูกขานชื่อให้มาลงเบี้ยที่โต๊ะกรรมการหน้าประธานสภา สมาชิกจะถือเบี้ยที่จะใช้ลงคะแนนเอาไว้ในมือ ส่วนอีก 2 เบี้ยที่เหลือให้ใส่ซองไว้ แล้วยื่นให้กรรมการเมื่อมาถึงหน้าโต๊ะ เพื่อตรวจสอบว่าในซองมีเบี้ยไม่น้อยกว่า 2 ชิ้นจริง จากนั้นจึงไปหย่อนเบี้ยลงคะแนน (‘ลงเบี้ยในตู้ทึบ’ ตามบัญญัติ) เมื่อดูตามเอกสารเช่นนี้แล้ว จึงพอจะสันนิษฐานได้เป็นเบื้องต้นว่า หีบและเบี้ยลงคะแนนที่เก็บรักษาอยู่ที่พิพิธภัณฑ์รัฐสภานั้นน่าจะมาจากช่วงหลัง คือระหว่าง พ.ศ. 2494-2538 นั่นเอง

อย่างไรก็ตาม หลังจาก พ.ศ. 2538 การลงเบี้ยได้ถูกยกเลิกไป และไม่ได้บัญญัติไว้ในข้อบังคับการประชุมฯ อีก ส่วนวิธีการออกเสียงลงคะแนนลับที่ระบุไว้ ปรากฏอยู่สองวิธี ได้แก่ หนึ่ง เขียนเครื่องหมายลงบนกระดาษใส่ซอง โดยผู้ที่เห็นด้วยให้เขียนเครื่องหมายถูก ✓ ไม่เห็นด้วยให้เขียนเครื่องหมายกากบาท X ส่วนที่ไม่ออกเสียงให้เขียนเครื่องหมาย O ส่วนวิธีที่สอง เขียนอย่างเปิดกว้างไว้ว่า ‘วิธีอื่นใดซึ่งที่ประชุมเห็นสมควรเฉพาะกรณี’

ถึงตรงนี้ อาจมีผู้อ่านบางคนสงสัยว่า หากมีการลงคะแนนลับ แล้วอย่างนี้มีการลงคะแนนอย่างเปิดเผยไหม

อันที่จริง โดยหลักการแล้วการลงคะแนนเสียงจะต้องกระทำโดยเปิดเผย เว้นแต่ว่าคณะรัฐมนตรีหรือสมาชิกสภาจะร้องขอให้มีการลงคะแนนลับ ซึ่งกระทำได้ต่อเมื่อมีจำนวนผู้ร้องขอถึงเกณฑ์ตามที่บัญญัติไว้ ซึ่งในปีแรก (พ.ศ. 2476) นั้น กำหนดว่าต้องมีผู้ร้องขอไม่น้อยกว่า 4 คน ในขณะที่ปีอื่นๆ กำหนดแตกต่างกันไป เช่น 15 คนบ้าง 25 คนบ้าง 30 คนบ้าง ส่วนข้อบังคับการประชุมของสภานิติบัญญัติแห่งชาติ พ.ศ. 2560 กำหนดให้ต้องมีผู้ร้องขอไม่น้อยกว่า 10 คน แต่หากมีสมาชิกคัดค้านและมีผู้รับรองมากกว่า 1 ใน 3 ของจำนวนสมาชิกทั้งหมด ที่ประชุมสภาก็ต้องลงคะแนนเสียงแบบเปิดเผย

ทั้งนี้ ในปัจจุบันการลงคะแนนทั้งแบบลับและเปิดเผยส่วนมากจะใช้ระบบคอมพิวเตอร์เข้ามาช่วย (‘ใช้เครื่องออกเสียงลงคะแนนตามที่ประธานสภากำหนด’) โดยสมาชิกจะเสียบบัตรประจำตัวที่เครื่องออกเสียงซึ่งอยู่ตามแต่ละที่นั่งในห้องประชุมสภา และกดปุ่มโหวต แต่ทั้งนี้ ก็ยังสงวนวิธีการเขียนเครื่องหมายถูก ✓ กากบาท X และวงกลม O ใส่ซอง เอาไว้เป็นทางเลือกในการออกเสียงแบบลับอยู่ด้วย เป็นต้นว่าหากไฟฟ้าดับกะทันหัน การลงมติในที่ประชุมสภาก็จะไม่สะดุดขาดตอนแน่นอน (ข้อบังคับการประชุมฯ ไม่ได้กล่าวไว้)

ป.ล. ปัจจุบันพิพิธภัณฑ์รัฐสภา ถนนอู่ทองใน ปิดให้บริการเนื่องจากอยู่ระหว่างเตรียมการย้ายไปยังอาคารรัฐสภาแห่งใหม่

The post เบี้ยสีและหีบลงคะแนน : ระบบออกเสียงลงคะแนนลับเพื่อหามติการประชุมรัฐสภาในอดีต appeared first on a day magazine.

ถ้าพูดถึงอยุธยาแล้ว นอกจากอุทยานประวัติศาสตร์และวัดวาทั้งหลาย บางคนอาจนึกถึงพิพิธภัณฑ์อย่าง พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เจ้าสามพระยา หรือไม่ก็หมู่บ้านญี่ปุ่น แต่วันนี้เราขอนำเสนออีกมิวเซียมที่จัดแสดงจิ๊กซอว์ชิ้นสำคัญของอดีตอันรุ่งเรืองในฐานะเมืองท่าของกรุงศรีอยุธยา นั่นก็คือ ‘บ้านฮอลันดา’ หรือบางคนรู้จักในชื่อ ‘หมู่บ้านชาววิลันดา’ ตั้งอยู่ริมน้ำถัดมาจากวัดพนัญเชิงแค่ 300 เมตร แถมมีประวัติศาสตร์ยาวนานย้อนไปถึงสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง (พ.ศ. 2172-2199)

ถ้าใครเคยดูละคร บุพเพสันนิวาส จะทราบว่า ในยุคนั้นมีชาวต่างชาติเดินทางเข้ามาค้าขายและปักหลักอยู่มากมายหลายชนชาติ ทั้งญี่ปุ่น โปรตุเกส แขกมัวร์ จีน รวมไปถึงชาวฮอลันดา จากฮอลแลนด์ (หรือที่ปัจจุบันเรียกว่า ชาวดัตช์ จากประเทศเนเธอร์แลนด์) ด้วย โดยแต่ละเชื้อชาติล้วนมีชุมชนของตนเอง ส่วนมากอยู่ทางใต้ของเกาะเมืองอยุธยา อย่างฮอลันดานั้นได้รับพระราชทานที่ดินและพระบรมราชานุญาตให้ก่อสร้างสถานีการค้าขึ้นบนเนื้อที่ 8 ไร่ ริมฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา มีการสร้างตัวอาคารและหมู่บ้านล้อมรอบมาตั้งแต่ พ.ศ. 2173 โดย Nicolas Gervaise มิชชันนารีชาวฝรั่งเศส เคยเขียนบรรยายไว้ว่า ที่อยู่ของชาวฮอลันดาบนชายฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาเป็นหมู่บ้านที่สวยงามและใหญ่โตที่สุดในราชอาณาจักร

เสียดายว่านอกจากคำบอกเล่าและจดหมายเหตุแล้ว นักโบราณคดีไม่มีหลักฐานรูปภาพของตึกสถานีการค้าและชุมชนนี้หลงเหลือมาถึงปัจจุบัน สิ่งที่พอจะขุดเจอระหว่างการสำรวจโดยกรมศิลปากร คือรากฐานแนวอิฐของอาคาร แนวการวางท่อระบายน้ำ และวัตถุมีค่าต่างๆ เช่น เครื่องเคลือบจีน เครื่องปั้นดินเผา เครื่องยาสูบดัตช์ และเหรียญเงิน ซึ่งส่วนใหญ่เป็นสินค้าเพื่อการค้าขายจากสมัยคริสต์ศตวรรษที่ 17-18 ทั้งสิ้น

แม้จะไม่เหลือตัวตึก แต่ของชิ้นหนึ่งที่ขุดเจอก็บ่งบอกถึงบริษัทที่เคยทำการอยู่ในอาคารนั้นได้อย่างดี วัตถุที่เรากำลังพูดถึงคือเครื่องถ้วยเดลฟต์ ซึ่งเป็นเครื่องเคลือบสีขาว-ฟ้า อันเป็นเอกลักษณ์ของเมืองเดลฟต์ (Delft Blue) ในประเทศเนเธอร์แลนด์ เขียนลายโลโก้สัญลักษณ์ตัวอักษร VOC ไขว้กันเอาไว้ ซึ่งอักษรย่อนี้มาจากชื่อเต็มของ บริษัทอินเดียตะวันออกของฮอลันดา หรือ Verenigde Oost-Indische Compagnie ที่ค้าขายและมีสัมพันธ์กับสยามบนที่ดินผืนนี้ตั้งแต่ พ.ศ. 2147 ไปจนถึงช่วงเสียกรุง พ.ศ. 2308 นับเป็นเวลายาวนานกว่า 160 ปี และเนื่องจากตัวละครสำคัญของเรื่องรักๆ ใคร่ๆ ของเราเกี่ยวข้องสัมพันธ์กับบริษัทนี้ จึงต้องขออธิบายเพิ่มเติมต่อกันอีกสักนิดว่าพวกเขาเป็นใคร แล้วมาทำอะไรกันในสยามด้วย

บริษัท VOC ก่อตั้งเมื่อ พ.ศ. 2145 เรียกได้ว่าเป็นบริษัทที่ใหญ่ที่สุดในบรรดาบริษัทการค้าสมัยใหม่ในยุคนั้นที่เข้ามาดำเนินกิจการในเอเชีย รัฐบาลดัตช์ให้อำนาจแก่ VOC ในการทำการค้า การสร้างป้อมปราการ การควบคุมกองกำลังทหาร การแต่งตั้งผู้ว่าการ การทำสงคราม และการเจรจาสนธิสัญญาต่างๆ ในนามของรัฐบาล ครอบคลุมอาณาเขตตั้งแต่แหลมกู๊ดโฮปจรดญี่ปุ่น VOC ถือได้ว่าเป็นบริษัทคู่ค้าชาวตะวันตกที่สำคัญรายหนึ่งของราชอาณาจักรสยาม โดย VOC ซื้อดีบุก (เอาไปทำลังใส่ชา), หนังกวาง (ญี่ปุ่นเอาไปทำชุดซามูไร), หนังปลากระเบน (ญี่ปุ่นใช้ในการทำด้ามดาบ), ไม้ฝาง (ทำสีย้อมผ้า) ข้าว และสินค้าอื่นๆ อีกมายมายจากสยาม และยังได้สิทธิ์ผูกขาดในการค้าขายหนังสัตว์ให้ญี่ปุ่น ทำให้ VOC สามารถสร้างกำไรมหาศาล นอกจากการเป็นผู้ส่งออกแล้ว ดัตช์ยังนำเข้าสินค้ามีค่า แปลกใหม่ และสวยงาม มาสู่สยามอีกด้วย เช่น ผ้าพิมพ์ลายจากอินเดีย เงินจากญี่ปุ่น กล้องส่องทางไกล เครื่องแก้ว ฯลฯ

นอกจากค้าขายและจัดสรรเสบียงแก่เรือขนส่งแล้ว อีกหนึ่งในหน้าที่ของสถานีการค้านี้คือการเขียนบันทึกและจดหมายส่งกลับไปที่ยุโรป ซึ่งบันทึกเหล่านี้มีความสำคัญจนได้ขึ้นทะเบียนเป็นมรดกความทรงจำโลกของยูเนสโก (Memory of the World Resources) เพราะนอกจากจะทำให้โลกตะวันตกได้รู้เรื่องเกี่ยวกับสยามแล้ว ยังช่วยให้นักประวัติศาสตร์ไทยสามารถปะติดปะต่อเหตุการณ์และวิถีชีวิตของคนในยุคนั้นได้ชัดเจนขึ้น เนื่องจากในบันทึกมิได้มีเพียงแค่ข้อมูลทางการค้าเท่านั้น แต่ยังบันทึกเรื่องราวทางการทูต ประวัติศาสตร์ และสังคมในราชอาณาจักรสยามเอาไว้ด้วย สิ่งนี้ทำให้เราทราบว่าชาวดัตช์นั้นมีส่วนร่วมกับชุมชนสยามและมีความสัมพันธ์ที่ดียิ่งกับราชสำนัก ขนาดที่หัวหน้าสถานีการค้า VOC หลายๆ คนได้รับพระราชทานยศและบรรดาศักดิ์จากพระมหากษัตริย์ไทย อีกทั้งยังได้รับเชิญในพระราชพิธีต่างๆ เช่น การรับคณะทูตต่างประเทศ งานกฐินพระราชทาน งานพระราชเพลิงศพ

แน่นอนว่า การทูตที่แน่นแฟ้นระหว่างสองประเทศนั้นย่อมต้องมีคนภายในช่วยเหลือ หนึ่งในนั้นคือนางเอกของเรา แม่ค้าชาวมอญ ชื่อ ออสุต พะโค ผู้แหกกฎหมายสยามข้อที่ว่า ห้ามหญิงพื้นเมือง (ไทย มอญ และ ลาว) อยู่กินกับชาวต่างชาติที่มีความเชื่อนอกลู่นอกทาง (มิจฉาทิฐิ) แต่แม่นางออสุตนั้นกลับอยู่กินกับหัวหน้าสถานีการค้า ชื่อ Jeremias van Vliet จนมีลูกสาวด้วยกันหนึ่งคน มิหนำซ้ำนางยังเป็นคนช่วยสามีเจรจาค้าขายกับราชสำนักโดยอาศัยความรู้ภาษาไทยและเส้นสายในวังของเธอ นอกจากนี้ด้วยสถานะภรรยาของหัวหน้าสถานีการค้า นางออสุตยังสามารถผูกขาดการขายเสบียงอาหารให้กับลูกจ้างของบริษัท VOC ด้วย

ต่อมาไม่นานเรื่องยิ่งซับซ้อนขึ้นไปอีก เมื่อนายเยเรเมียส หมดวาระจากตำแหน่งและต้องการที่จะเดินทางกลับบ้านเกิด นางออสุตได้ตัดสินใจอยู่กินกับหัวหน้าสถานี VOC คนใหม่ นั่นคือ Jan van Muijden แถมยังผิดใจกับคนรักเก่าเรื่องอนาคตของลูกสาวของตน โดยนายเยเรเมียสต้องการให้ลูกได้รับการเลี้ยงดูแบบคริสเตียน ห่างไกลจากวิถีนอกรีตของสยาม ส่วนออสุตก็ต้องการเก็บลูกไว้กับตัว ว่ากันว่าเธอพยายามใช้เส้นสายขัดขวาง จนในที่สุดลูกสาวก็ไม่ได้ไปอยู่กับเยเรเมียส และไม่ได้ไปโตในวิถีคริสเตียนที่เมืองปัตตาเวีย (เมืองขึ้นใหญ่ของดัตช์ที่อินโดนีเซีย) ตามบันทึกแล้วจะเห็นว่า ราชสำนักสยามมักจะปฏิเสธให้เด็กเลือดผสมเดินทางติดตามบิดาของตนออกนอกราชอาณาจักร เพราะกลัวจะเสียความลับของสยามแก่ชาวต่างชาติ แถมในช่วงที่ทำศึกกับพม่า ราชสำนักยังมีแผนที่จะจับเด็กเลือดผสมไว้เป็นตัวประกันเพื่อป้องกันไม่ให้ชาวดัตช์หนีเอาตัวรอดออกไปด้วย สุดท้ายแล้ว ชาว VOC ตัดสินใจแอบหนีขึ้นเรือออกไปกลางดึกในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2308 ทิ้งไว้เพียงลูกจ้างชาวพื้นเมืองและตัวตึกของสถานีการค้า ซึ่งทั้งหมดถูกถูกเผาเหลือเพียงเถ้าถ่านในเวลาต่อมา

ตัดภาพมาใน พ.ศ. 2547 สมเด็จพระราชินีนาถเบียทริกซ์แห่งเนเธอร์แลนด์และเจ้าฟ้าชายวิลเลม-อเล็กซานเดอร์ มกุฎราชกุมารแห่งเนเธอร์แลนด์ (พระยศในขณะนั้น) เสด็จพระราชดำเนินเยือนประเทศไทยเนื่องในวโรกาสครบรอบ 400 ปี ความสัมพันธ์ไทย-เนเธอร์แลนด์ และเพื่อเป็นอนุสรณ์แสดงสัมพันธ์อันดีและความเป็นมิตรอันยาวนานระหว่างสองราชอาณาจักร สมเด็จพระราชินีนาถเบียทริกซ์พระราชทานเงินทุนเพื่อศึกษาและก่อสร้างพิพิธภัณฑ์บ้านฮอลันดา บนพื้นที่สถานีการค้าเก่าให้เป็นของขวัญแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช และประชาชนชาวไทยด้วย

แม้ว่าเรื่องของ ‘ออสุต’ อาจจะจบไม่สวยเหมือน ‘ออเจ้า’ แต่ก็มีความน่าสนใจในฐานะส่วนสำคัญหนึ่งของความรักความสัมพันธ์ตลอด 400 ปี ของทั้งสองประเทศเหมือนกันนะ เอาเป็นว่าถ้าใครแวะไปอยุธยา ก็อย่าลืมแวะไปดูเครื่องถ้วยของ VOC ที่เราพูดถึง ที่นี่นอกจากจะมีนิทรรศการแล้ว ก็ยังมีกาแฟดัตช์ที่เข้มข้นไม่แพ้กัน แถมมีวิวริมแม่น้ำที่สุดโรแมนติก น่าควงแขนคนพิเศษไปฟินด้วยกันอย่างยิ่ง

The post เรื่องรักบนลายกระเบื้อง : ความสัมพันธ์ของหญิงพื้นเมืองและหนุ่มชาวดัตช์ในสมัยอยุธยา appeared first on a day magazine.

ค้นไปค้นมาก็ไปเจอขุมทรัพย์เข้าจนได้

ซึ่งขุมทรัพย์ที่ว่านี้ ไม่ใช่โบราณวัตถุหรือเครื่องเงินเครื่องทอง แต่เป็นไม้กฤษณา (沉香木) ที่มีมูลค่าสูงถึงกิโลกรัมละหลายหมื่นบาท!

ไม้ในสกุลกฤษณา (ชื่อวิทยาศาสตร์คือ Thymelaeaceae Genus: Aquilaria) เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่ ไม่ผลัดใบ มีความสูง 18-21 เมตรขึ้นไป มีปรากฏอยู่ทั่วโลกประมาณ 15 ชนิด กระจายอยู่ในประเทศต่างๆ ในเอเชียเขตร้อน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเทศกลุ่มเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ซึ่งรวมถึงประเทศไทยด้วย 

ตามจารึกแล้ว ไม้กฤษณาเป็นไม้ที่ถูกกล่าวถึงนับแต่ครั้งพุทธกาล ในฐานะของที่มีค่าหายาก ราคาแพงดั่งทองคำ เป็นหนึ่งในเครื่องหอมธรรมชาติสี่อย่างที่เรียกว่า จตุรชาติสุคนธ์ (กฤษณา กะลำพัก จันทน์ และดอกไม้) ในประเทศไทย ไม้กฤษณาเป็นสินค้าต้องห้ามของประชาชนทั่วไปเพราะมีกฎหมายให้ค้าขายได้เฉพาะกษัตริย์มาตั้งแต่โบราณ ต้นกรุงศรีอยุธยาในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ไม้กฤษณาถูกใช้เป็นเครื่องราชบรรณาการและเป็นสินค้าส่งออกไปเมืองจีนด้วย

ลักษณะของพรรณไม้ในสกุลนี้ ปกติจะมีเนื้อไม้สีขาว แต่เมื่อเกิดบาดแผล ต้นไม้จะหลั่งน้ำมันสีดำออกมา (บ้างเรียกว่า ‘เกิดกฤษณา’) ก่อให้เกิดเป็นไม้สีดำมีกลิ่นหอม เมื่อเป็นลักษณะนี้แล้วจึงเรียกกันว่าไม้กฤษณา อย่างไรก็ดี ไม้กฤษณาโดยทั่วไปที่ขึ้นตามธรรมชาติจะใช้เวลาถึง 20-30 ปี ถึงจะมีกลิ่นหอมตามมาตรฐาน ในปัจจุบันจึงมีการนำเทคโนโลยีทางวิทยาศาสตร์เข้ามาช่วยโดยการฉีดสารเร่งความหอมที่เหมาะกับการทำน้ำหอม โดยจะใช้เวลาปลูกเพื่อใช้งานได้ภายใน 6-8 ปี ผลผลิตที่สามารถนำมาใช้ได้นั้นมีตั้งแต่ราก แก่นไม้ ผลกฤษณา ใบและดอกกฤษณา แต่สิ่งที่ขายได้ราคามากที่สุดคือน้ำมันที่สกัดได้จากตัวไม้ ถือเป็นหนึ่งในน้ำมันหอมระเหยที่มีราคาแพงที่สุดในโลก (4-5 แสนบาทต่อลิตร!)  โดยเราจะสามารถตรวจสอบคุณภาพได้โดยการทิ้งท่อนไม้ลงในน้ำ ถ้าท่อนไม้จมน้ำจะถือว่ามีคุณภาพดีเลิศ เกรด 1 มักมีเนื้อไม้มีสีดำเข้มและกลิ่นหอมมาก ถ้าท่อนไม้เริ่มลอยปริ่มน้ำ ชนิดนี้มักมีสีน้ำตาลอ่อน หรือน้ำเงินเข้ม ถือเป็นไม้กฤษณาคุณภาพรองลงมา ส่วนถ้าท่อนไม้ลอยน้ำ เป็นไม้กฤษณาคุณภาพต่ำนั่นเอง  

ไม้กฤษณานั้นสามารถนำมาใช้ประโยชน์มากมายในหลายวัฒนธรรม เช่น ชาวอาหรับนิยมนำมาใช้จุดในการประกอบพิธีกรรมต่าง ๆ และใช้ประทินผิว ชาวมุสลิมใช้ในฐานะไม้มงคลในพิธีกรรมทางศาสนา ชาวฮินดูใช้ผงไม้บดโรยบนเสื้อผ้าหรือร่างกายเพื่อกำจัดหมัดและเหา ส่วนชาวจีนชื่อว่าไม้กฤษณามีสรรพคุณมากมาย ทั้งบำรุงธาตุ ขับลม ช่วยแก้คลื่นไส้อาเจียน หอบหืด แก้ไข้ บำรุงตับ ปอด ท้องอืด ท้องเฟ้อ รักษาโรคในลำไส้ โรคกระเพาะอาหาร

ในนิทรรศการของร้านขายยาเต็กเฮงหยู เราจะเห็นว่าไม้กฤษณาได้ถูกนำมาใช้เป็นพระเอกในกรรมวิธีการผลิต ‘ยากฤษณากลั่นตรากิเลน’ เคียงข้างกับสมุนไพรอีก 12 ชนิด โดยสูตรยานี้มีที่มาจากนายแป๊ะ แซ่ลิ้ม ชาวจีนที่อพยพมาเมืองไทยตั้งแต่ พ.ศ. 2434 เขาเคยเช่าตึกแถว 1 คูหาย่านสำเพ็งเพื่อเปิดเป็นร้านขายของเบ็ดเตล็ด ตั้งชื่อร้านว่า เต็กเฮงหยู และที่ร้านแห่งนี้เอง เขาได้เลือกหยิบสูตรยาของบรรพบุรุษชาวจีนมาผลิตขายใต้ยี่ห้อ ‘ตรากิเลน’ ซึ่งถือเป็นสัญลักษณ์สัตว์มงคลของจีนด้วย

โดยกรรมวิธีผลิตยากฤษณากลั่นตรากิเลนนั้นเริ่มจากการนำส่วนผสมสมุนไพรมาบดให้ได้ขนาดที่ต้องการ จากนั้นจึงนำไปชั่ง ล้าง และนำไปหมักในแอลกอฮอล์เพื่อให้ตัวน้ำมันละลายออกมาเป็นเวลาอย่างน้อย 15 วัน ก่อนที่จะนำมาบรรจุขวดขายตามหลักสุขอนามัย (ว่ากันว่า ยากฤษณาเวอร์ชั่นปัจจุบันนี้ก็ยังใช้สูตรเดิม ทำให้มีแอลกอฮอล์ในยาสูงถึง 54 เปอร์เซ็นต์)

สรรพคุณแก้ท้องร่วงของยากฤษณากลั่นได้เป็นที่รู้จักขจรขจายกว้างขวางเมื่อกองเสือป่าหลวงในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ได้นำไปใช้ขณะเกิดโรคท้องร่วงรุนแรงระบาดระหว่างซ้อมรบที่ตำบลดอนเจดีย์ จังหวัดนครปฐม ในปี พ.ศ. 2455  โดยเสือป่าที่รับประทานยากฤษณากลั่นทุกคนหายจากโรคท้องร่วงเป็นปกติอย่างน่าอัศจรรย์ เมื่อความทราบถึงรัชกาลที่ 6  พระองค์จึงทรงแนะนำให้ทหารและเสือป่าใช้ในกิจการ และทรงกล่าวถึงยานี้ไว้ในหนังสือพระราชนิพนธ์ กันป่วย อีกด้วย อีกทั้งยังทรงแต่งตั้งนายแป๊ะให้เป็นมหาดเล็ก และต่อมาพระราชทานนามสกุลใหม่ว่า ‘โอสถานุเคราะห์’ นำมาสู่ชื่อเสียงและความสำเร็จของห้าง ‘โอสถสภา’ ซึ่งปัจจุบันกลายมาเป็นหนึ่งในบริษัทด้านสินค้าอุปโภคบริโภคที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย

อีกหนึ่งข้อมูลที่น่าสนใจคือ ด้วยมูลค่าไม้กฤษณาที่มีราคาสูงสวนกับเวลาเพาะปลูกที่นาน จำนวนไม้หอมชนิดนี้ในป่าจึงเหลือน้อยลงเรื่อยๆ จนน่าเป็นห่วง ถึงขนาดที่ต้องมีการกำหนดให้ไม้กฤษณาและผลิตภัณฑ์เป็นพืชอนุรักษ์บัญชีที่ 2 หรือพืชใกล้สูญพันธุ์ ตามพระราชบัญญัติพันธุ์พืช ปี 2518 และที่แก้ไขเพิ่มเติม ซึ่งอยู่ภายใต้การควบคุมของอนุสัญญาว่าด้วยการค้าระหว่างประเทศซึ่งชนิดสัตว์ป่าและพืชป่าที่ใกล้สูญพันธุ์ หรือไซเตส ดังนั้นการทำการค้าระหว่างประเทศจะต้องขอหนังสืออนุญาตจากสำนักคุ้มครองพันธุ์พืช กรมวิชาการเกษตรทุกครั้ง ประเทศไทยได้ขึ้นทะเบียนไม้ที่ปลูกกับไซเตสไว้ครั้งแรกจำนวน 7,404,452 ต้น ปัจจุบันมีการปลูกทั่วประเทศประมาณ 15 ล้านต้น แต่ก็ยังไม่พอกับความต้องการของตลาดที่ยังคงขยายเพิ่มมากขึ้นเรื่อยๆ เป็นเหตุให้เกิดขบวนการลักลอบตัดและค้าไม้หอมจากป่าสงวนอย่างผิดกฎหมาย เกิดกรณีปะทะกันกับเจ้าหน้าที่พิทักษ์ป่าในเขตป่าสงวนของหลายจังหวัด เช่น ชัยภูมิ จันทบุรี นครนายก ฯลฯ หลายๆ ครั้งก็รุนแรงขนาดที่มีผู้เสียชีวิตทั้งสองฝ่ายด้วย

เราขอแนะนำว่า ถ้าใครสนใจอยากเรียนรู้ว่าไม้กฤษณานั้นหน้าตาเป็นอย่างไร ก็ไม่ต้องไปบุกป่าสงวน คุณสามารถไปที่ล้ง 1919 เข้าชมนิทรรศการว่าด้วยยากฤษณากลั่นตรากิเลนของ ร้านขายยาเต็กเฮงหยู (อยู่ใต้ศาลเจ้าแม่หม่าโจ้ว) ได้ทุกวันโดยไม่มีค่าใช้จ่าย แต่ถ้าใครใจกล้าก็สามารถลองซื้อยากฤษณากลั่นของเขามาลองชิมดูด้วยนะ ขอบอกเลยว่าเราลองใช้แล้ว ดีจริงอะไรจริง!

The post ไม้กฤษณา : จากไม้หอมราคาแพงสู่ยากฤษณากลั่นตรากิเลนที่สร้างชื่อให้ตระกูลโอสถานุเคราะห์ appeared first on a day magazine.